Quan Niệm Sai Về Tế Bào Gốc: 8 Hiểu Lầm Phổ Biến Nhất

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Tế bào gốc đang được nhắc đến ngày càng nhiều trong lĩnh vực y học và chăm sóc sức khỏe. Tuy nhiên, cùng với sự quan tâm này, không ítquan niệm sai về tế bào gốccũng xuất hiện, chẳng hạn như cho rằng tế bào gốc có thể chữa khỏi mọi bệnh, phù hợp với tất cả mọi người hay mang lại hiệu quả ngay lập tức. Những hiểu lầm này có thể khiến người đọc kỳ vọng quá mức hoặc đưa ra quyết định chưa phù hợp.

Vậy tế bào gốc thực sự là gì và đâu là những thông tin thường bị hiểu sai? Hãy cùng tìm hiểu8 quan niệm sai về tế bào gốc phổ biến nhấtđể có góc nhìn đúng và khách quan hơn về phương pháp này.

1. 8 quan niệm sai lầm về tế bào gốc

1.1. Quan niệm sai lầm 1: Tế bào gốc chỉ lấy được từ phôi thai 

Không đúng.Tế bào gốc có thể được thu nhận từ nhiều nguồn khác nhau, không chỉ từ phôi.

Một số nguồn tế bào gốc thường được nghiên cứu và sử dụng trong y học gồm:

• Tế bào gốc phôi (ESC):có nguồn gốc từ phôi ở giai đoạn rất sớm và có khả năng biệt hóa thành nhiều loại tế bào.
• Tế bào gốc trưởng thành:được tìm thấy trong một số mô của cơ thể, chẳng hạn tủy xương, máu ngoại vi hoặc mô mỡ.
• Tế bào gốc máu cuống rốn:có thể được thu thập từ máu cuống rốn sau khi trẻ được sinh ra.
• Tế bào gốc đa năng cảm ứng (iPSC):được tạo ra bằng cách tái lập trình một số tế bào trưởng thành về trạng thái giống tế bào đa năng.

Mỗi loại cónguồn gốc, đặc điểm sinh học, khả năng biệt hóa và mục đích nghiên cứu/ứng dụng khác nhau. Vì vậy, khi nghe một cơ sở giới thiệu “điều trị bằng tế bào gốc”, cần hỏi rõloại tế bào được sử dụng, nguồn gốc, quy trình xử lý và bằng chứng lâm sàngthay vì chỉ dựa vào thuật ngữ “tế bào gốc”.

1.2. Quan niệm sai lầm 2: Tế bào gốc là "thần dược" chữa được mọi loại bệnh 

Hoàn toàn không đúng.Tế bào gốc không phải là một phương pháp có thể chữa khỏi mọi bệnh.

Khả năng của tế bào gốc phụ thuộc vàoloại tế bào, bệnh lý, cơ chế tác động và bằng chứng lâm sàng. Hiện nay, một số liệu pháp sử dụng tế bào gốc đã có vai trò rõ ràng trong điều trị một số bệnh lý, trong khi nhiều ứng dụng khác vẫn đang được nghiên cứu.

Đặc biệt, cần thận trọng với những quảng cáo sử dụng các cụm từ như:

• “Chữa bách bệnh”.
• “Điều trị dứt điểm”.
• “Tái tạo mọi cơ quan”.
• “Hiệu quả 100%”.
• “Không cần điều trị khác”.

Với những bệnh phức tạp, kể cả các rối loạn phát triển thần kinh,không nên mặc định rằng tế bào gốc có thể chữa khỏi bệnh chỉ vì một số nghiên cứu ban đầu cho thấy tín hiệu tích cực.

Một nghiên cứu lâm sàng có kết quả khả quan cũng chưa đồng nghĩa với việc phương pháp đó đã được chứng minh hiệu quả rộng rãi. Cần xem xétquy mô nghiên cứu, thiết kế thử nghiệm, nhóm đối chứng, thời gian theo dõi và khả năng tái lập kết quả.

1.3. Quan niệm sai lầm 3: Liệu pháp tế bào gốc an toàn tuyệt đối, không có rủi ro 

Không có liệu pháp y khoa nào có thể được xem là an toàn tuyệt đối.Điều trị bằng tế bào gốc cũng có thể tồn tại những rủi ro, và mức độ rủi ro phụ thuộc vào loại tế bào, nguồn tế bào, cách thu nhận – xử lý – đưa vào cơ thể và tình trạng sức khỏe của người được điều trị.

Một số nguy cơ có thể liên quan đến:

• Phản ứng miễn dịch hoặc viêm.
• Nhiễm trùng trong quá trình thu nhận hoặc đưa tế bào vào cơ thể.
• Phản ứng với thuốc hoặc quy trình điều trị đi kèm.
• Tế bào phát triển hoặc biệt hóa không như dự kiến.
• Các biến chứng liên quan đến đường đưa tế bào vào cơ thể.

Ngoài ra, một vấn đề đáng lưu ý làsự khác biệt rất lớn giữa các cơ sở cung cấp liệu pháp tế bào. Một phương pháp đang được nghiên cứu trong thử nghiệm lâm sàng có kiểm soát không thể được đánh đồng với một dịch vụ thương mại được quảng cáo là “tế bào gốc” nhưng chưa có đủ bằng chứng về hiệu quả và độ an toàn.

Do đó, trước khi cân nhắc một liệu pháp tế bào gốc, người bệnh và gia đình nên tìm hiểu:

Phương pháp này đã được nghiên cứu đến đâu? → Có được cơ quan quản lý cho phép không? → Bằng chứng hiệu quả là gì? → Những rủi ro đã được ghi nhận? → Ai thực hiện và tại cơ sở nào?

1.4. Quan niệm sai lầm 4: Mỹ phẩm/thực phẩm chức năng "tế bào gốc" có tác dụng như tiêm/ghép tế bào gốc y khoa 

Không đúng.Sản phẩm mỹ phẩm hoặc thực phẩm chức năng được quảng cáo có chứa “tế bào gốc”không thể mặc nhiên được xem tương đương với liệu pháp tế bào gốc trong y khoa.

Trong điều trị y tế, tế bào gốc là một sản phẩm sinh học có yêu cầu nghiêm ngặt vềnguồn tế bào, quy trình thu nhận, xử lý, bảo quản, chất lượng, liều lượng và đường đưa vào cơ thể. Trong khi đó, các sản phẩm mỹ phẩm hoặc thực phẩm chức năng có thể sử dụng thuật ngữ “tế bào gốc” để mô tả thành phần hoặc công nghệ, nhưng điều đókhông có nghĩa sản phẩm chứa tế bào gốc sống hoặc có khả năng tái tạo mô trong cơ thể.

Đặc biệt, cần phân biệt giữa:

• Tế bào gốc:tế bào sống có những đặc tính sinh học nhất định.
• Chiết xuất từ tế bào gốc:các thành phần được thu nhận từ môi trường nuôi cấy hoặc nguồn tế bào.
• Hoạt chất được quảng cáo liên quan đến tế bào gốc:có thể hoàn toàn không chứa tế bào sống.

Do đó, không nên dựa vào chữ“stem cell/tế bào gốc” trên bao bìđể suy luận rằng một loại kem, serum, viên uống hay thực phẩm bổ sung có tác dụng tương tự một liệu pháp tế bào gốc được thực hiện tại cơ sở y tế.

1.5. Quan niệm sai lầm 5: Tế bào gốc máu cuống rốn và mô dây rốn giống nhau, chỉ cần lưu 1 loại 

Không hoàn toàn đúng.Máu cuống rốn và mô dây rốn làhai nguồn tế bào khác nhau, có thành phần tế bào và tiềm năng ứng dụng khác nhau.

Máu cuống rốnchủ yếu chứa các tế bào gốc tạo máu (hematopoietic stem cells – HSC). Đây là loại tế bào đã có ứng dụng lâm sàng trong ghép tế bào gốc tạo máu để điều trị một số bệnh lý về máu và hệ miễn dịch.

Trong khi đó,mô dây rốnchứa các tế bào thuộc nhóm trung mô (mesenchymal stromal/stem cells – MSC), thường được nghiên cứu về khả năng hỗ trợ sửa chữa mô, điều hòa miễn dịch và nhiều ứng dụng tái tạo khác.

Vì vậy, hai nguồn nàykhông thể xem là giống nhau hoặc hoàn toàn thay thế cho nhau.

Việc nên lưu trữ máu cuống rốn, mô dây rốn hay cả hai phụ thuộc vàomục đích lưu trữ, nhu cầu của gia đình, các bệnh lý có nguy cơ và khả năng ứng dụng thực tế của từng loại. Không nên quyết định chỉ dựa trên quảng cáo về số lượng tế bào hoặc những ứng dụng tiềm năng trong tương lai.

Đặc biệt, cần phân biệt giữaứng dụng đã được chứng minh trong lâm sàngvà những ứng dụng tế bào gốc đang ở giai đoạn nghiên cứu. Việc lưu trữ một loại tế bào không đồng nghĩa gia đình chắc chắn sẽ có thể sử dụng nó để điều trị mọi bệnh trong tương lai.

1.6. Quan niệm sai lầm 6: Tiêm/truyền tế bào gốc là thấy hiệu quả ngay lập tức 

Hiệu quả của một liệu pháp tế bào gốc, nếu có, phụ thuộc vàoloại tế bào, bệnh lý được điều trị, cơ chế tác động, đường đưa tế bào vào cơ thể và đặc điểm của từng người.

Tế bào được đưa vào cơ thể không phải lúc nào cũng lập tức thay thế những tế bào bị tổn thương. Trong một số nghiên cứu, tác động được kỳ vọng có thể liên quan đến khả năngđiều hòa miễn dịch, tiết các yếu tố hỗ trợ mô hoặc tạo ra những thay đổi sinh học khác, thay vì đơn giản là “đi đến đâu và biến thành tế bào khỏe mạnh ở đó”.

Vì vậy, nếu một cơ sở quảng cáo:“Tiêm tế bào gốc xong sẽ cải thiện ngay”thì người bệnh cần đặc biệt thận trọng.

Một số thay đổi được quan sát sau điều trị có thể xuất hiện theo thời gian và cần đượcđánh giá bằng các tiêu chí khách quan, trong thời gian theo dõi phù hợp. Đồng thời, việc một người cảm thấy khỏe hơn ngay sau điều trị cũng chưa đủ để chứng minh liệu pháp đã tạo ra hiệu quả điều trị thực sự.

Đối với các phương pháp vẫn đang trong quá trình nghiên cứu, càng không nên đặt kỳ vọng rằngmột lần truyền hoặc tiêm sẽ mang lại kết quả rõ rệt và lâu dài.

1.7. Quan niệm sai lầm 7: Tế bào gốc "xách tay" hoặc điều trị ở nước ngoài luôn tốt hơn trong nước 

Việc tế bào gốc được quảng cáo là “xách tay”, có nguồn gốc từ nước ngoài hoặc được điều trị tại một quốc gia có nền y học phát triểnkhông đồng nghĩa với hiệu quả và độ an toàn cao hơn.

Chất lượng của một liệu pháp tế bào gốc cần được đánh giá dựa trên những yếu tố cụ thể như:

• Loại và nguồn gốc tế bàođược sử dụng.
• Quy trình thu nhận, nuôi cấy, xử lý và bảo quản.
• Tiêu chuẩn kiểm soát chất lượng và độ vô khuẩn.
• Liều lượng, đường đưa tế bào vào cơ thể.
• Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng.
• Cơ sở thực hiện và đội ngũ chuyên môn.
• Tình trạng pháp lý và sự phê duyệt của cơ quan quản lý tại quốc gia thực hiện.

Đặc biệt, khái niệm“tế bào gốc xách tay”cần được nhìn nhận thận trọng. Các sản phẩm tế bào có yêu cầu nghiêm ngặt về điều kiện bảo quản, vận chuyển và kiểm soát chất lượng. Chỉ riêng việc tế bào được vận chuyển từ nước ngoài về không thể chứng minh rằng chúng đạt tiêu chuẩn để sử dụng cho người bệnh.

Tương tự,điều trị ở nước ngoài không phải lúc nào cũng tốt hơn điều trị trong nước. Một phương pháp có bằng chứng khoa học rõ ràng và được thực hiện trong điều kiện kiểm soát tốt mới đáng tin cậy, bất kể quốc gia nào cung cấp.

1.8. Quan niệm sai lầm 8: Cơ sở thẩm mỹ/phòng khám nào cũng được phép thực hiện liệu pháp tế bào gốc 

Không phải bất kỳ spa, cơ sở thẩm mỹ hay phòng khám nào cũng có thể tự do cung cấp các liệu pháp được quảng cáo là “điều trị bằng tế bào gốc”.

Liệu pháp tế bào gốc liên quan đếnsản phẩm sinh học, quy trình y khoa và những yêu cầu nghiêm ngặt về chuyên môn, chất lượng và pháp lý. Việc một cơ sở có giấy phép hoạt động khám chữa bệnh không có nghĩa là cơ sở đó đương nhiên được phép thực hiện mọi loại kỹ thuật liên quan đến tế bào gốc.

Trước khi lựa chọn một cơ sở, người bệnh nên kiểm tra:

• Cơ sở cógiấy phép hoạt động phù hợphay không.
• Kỹ thuật hoặc phương pháp dự kiến thực hiện có đượccơ quan có thẩm quyền cho phéphay chỉ đang được triển khai trong khuôn khổ nghiên cứu.
• Người thực hiện có đủ chuyên môn và phạm vi hành nghề phù hợp không.
• Tế bào được lấy từ đâu, thuộc loại nào và được xử lý như thế nào.
• Có thông tin rõ ràng vềlợi ích, nguy cơ và các tác dụng không mong muốnhay không.
• Cơ sở có quy trình theo dõi người bệnh sau điều trị hay không.

Đặc biệt, cần thận trọng với những cơ sở sử dụng các thông điệp như“chữa được nhiều bệnh”, “trẻ hóa toàn diện”, “hiệu quả nhanh”, “không có tác dụng phụ”nhưng không cung cấp được bằng chứng lâm sàng hoặc thông tin pháp lý rõ ràng.

2. Làm sao để tiếp cận thông tin và liệu pháp tế bào gốc đúng cách?

2.1. Tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi quyết định 

Không nên quyết định điều trị chỉ dựa trên quảng cáo, lời truyền miệng hoặc câu chuyện thành công của một người khác.Bác sĩ chuyên khoacó thể giúp đánh giá tình trạng cụ thể, xác định liệu pháp tế bào gốc có thực sự phù hợp hay không và liệu có phương pháp điều trị đã được chứng minh hiệu quả hơn hay không.

Trước buổi tư vấn, người bệnh có thể chuẩn bị một số câu hỏi như:

• Phương pháp này được sử dụng để điều trị bệnh gì?
• Loại tế bào nào sẽ được sử dụng và nguồn gốc từ đâu?
• Liệu pháp đã được thử nghiệm lâm sàng đến giai đoạn nào?
• Hiệu quả đã được chứng minh bằng những nghiên cứu nào?
• Có những rủi ro hoặc tác dụng phụ nào?
• Có cần tiếp tục phương pháp điều trị hiện tại không?
• Cần theo dõi trong bao lâu để đánh giá hiệu quả?

Nếu liệu pháp vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu, người bệnh cần được giải thích rõ rằngkết quả chưa chắc chắnvà nghiên cứu lâm sàng không nên được trình bày như một phương pháp đã được chứng minh chắc chắn có hiệu quả.

2.2. Kiểm tra tính pháp lý và minh bạch thông tin của cơ sở điều trị

Trước khi trả một khoản chi phí lớn hoặc đồng ý thực hiện thủ thuật, nên kiểm tra cơ sở có được phép cung cấp dịch vụ đó hay không và liệu phương pháp được giới thiệu thuộc phạm vi điều trị thông thường hay đang được nghiên cứu.

Một cơ sở minh bạch nên có khả năng cung cấp thông tin rõ ràng về:

• Tên và nguồn gốc của sản phẩm tế bào.
• Quy trình thu nhận, xử lý và bảo quản tế bào.
• Người trực tiếp thực hiện và chuyên môn liên quan.
• Cơ sở pháp lý của phương pháp.
• Bằng chứng khoa học về hiệu quả.
• Các nguy cơ và chống chỉ định.
• Quy trình theo dõi sau điều trị.
• Chi phí và những khoản phát sinh nếu có.

Đừng chỉ nhìn vào giấy phép hoạt động của cơ sở. Cần xác định liệu cơ sở đó có được phép thực hiện chính kỹ thuật hoặc liệu pháp tế bào gốc đang được quảng cáo hay không.

Nếu cơ sở né tránh câu hỏi về nguồn gốc tế bào, không cung cấp tài liệu khoa học hoặc chỉ đưa ra những lời chứng thực của khách hàng thay cho bằng chứng lâm sàng, đó là dấu hiệu cần thận trọng. 

2.3. Thận trọng với các quảng cáo dùng ngôn ngữ tuyệt đối hoá 

Một trong những cách đơn giản nhất để nhận diện quảng cáo đáng ngờ là chú ý đếncách cơ sở mô tả hiệu quả và rủi ro.

Cần đặc biệt thận trọng với những lời quảng cáo như:

• “Chữa khỏi hoàn toàn.”
• “Hiệu quả 100%.”
• “Không có tác dụng phụ.”
• “Một lần điều trị là khỏi.”
• “Phù hợp với mọi bệnh.”
• “Không cần phương pháp điều trị khác.”
• “Đã được chứng minh chắc chắn” nhưng không đưa ra nghiên cứu cụ thể.
• “Tế bào gốc từ nước ngoài nên chắc chắn tốt hơn.”

Trong y khoa,không có phương pháp điều trị nào nên được đánh giá chỉ bằng những lời hứa tuyệt đối. Ngay cả khi một liệu pháp cho thấy kết quả tích cực trong nghiên cứu, vẫn cần xem xét quy mô nghiên cứu, nhóm đối chứng, thời gian theo dõi và khả năng tái lập kết quả.

Kết luận 

Tế bào gốc mở ra nhiều hướng nghiên cứu và ứng dụng tiềm năng trong y học, nhưng đây không phải là một phương pháp có thể giải quyết mọi vấn đề sức khỏe. Việc hiểu đúng về cơ chế, hiệu quả, giới hạn và những rủi ro có thể gặp là điều cần thiết trước khi tìm hiểu hoặc lựa chọn bất kỳ phương pháp điều trị nào liên quan đến tế bào gốc.

Hy vọng những thông tin về8 quan niệm sai về tế bào gốctrên đã giúp bạn phân biệt rõ hơn giữa thông tin khoa học và những nhận định chưa chính xác. Khi có nhu cầu sử dụng liệu pháp tế bào gốc, nên tìm hiểu từ nguồn uy tín và tham khảo ý kiến bác sĩ để có lựa chọn phù hợp, an toàn.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Tế bào gốc có gây ung thư không? 

Không thể nói tế bào gốc nói chung “gây ung thư”, nhưng một số liệu pháp tế bào gốc có thể tiềm ẩn nguy cơ hình thành khối u nếu tế bào được sử dụng không phù hợp hoặc không được kiểm soát chặt chẽ. 

Uống thực phẩm chức năng "tế bào gốc" có thật sự đưa tế bào gốc vào cơ thể không? 

Tên gọi“thực phẩm chức năng tế bào gốc”có thể khiến người dùng tưởng rằng sản phẩm chứa các tế bào gốc sống. Nhưng cần phân biệt giữatế bào gốcvà các thành phần, chiết xuất hoặc hoạt chất được quảng cáo là có nguồn gốc/liên quan đến tế bào gốc.

Một sản phẩm dạng viên uống đi qua hệ tiêu hóa, do đó không thể mặc nhiên suy ra rằng các tế bào trong đó vẫn còn nguyên vẹn, sống và có thể đi đến một cơ quan cụ thể để “tái tạo” tế bào tại đó.

Tế bào gốc có phải là phương pháp "chống lão hóa toàn diện" như quảng cáo không? 

Hiện chưa có cơ sở để xem tế bào gốc là một phương pháp “chống lão hóa toàn diện” có thể trẻ hóa toàn bộ cơ thể.