Bí Kíp Giúp Cha Mẹ Có Con Tự Kỷ Vượt Qua Ngày Tết

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Bí kíp giúp cha mẹ có con tự kỷ vượt qua dịp Tết - Tết có thể là khoảng thời gian nhiều thay đổi đối với trẻ tự kỷ: lịch sinh hoạt bị xáo trộn, không gian đông người, nhiều âm thanh và những hoạt động khác với thường ngày. Điều này đôi khi khiến trẻ khó thích nghi, dễ căng thẳng hoặc có hành vi khác thường. Vậy cha mẹ cần chuẩn bị gì để con có một mùa Tết nhẹ nhàng hơn? Hãy cùng theo dõi bài viết dưới đây của Mirai Care.

1. Vì sao ngày Tết là thử thách lớn với trẻ tự kỷ? 

1.1. Quá tải giác quan: tiếng ồn, pháo, ánh sáng, mùi vị lạ 

Không khí Tết thường có nhiều kích thích giác quan xuất hiện cùng lúc: tiếng người nói chuyện, tiếng nhạc, tiếng pháo hoặc âm thanh bất ngờ, ánh sáng từ đèn trang trí, mùi thức ăn và nước hoa, cùng nhiều món ăn có mùi vị khác với thường ngày.

Một số trẻ tự kỷ có thể nhạy cảm hơn với những kích thích này. Khi lượng thông tin mà trẻ phải tiếp nhận trở nên quá nhiều, trẻ có thể bị quá tải và phản ứng bằng cách bịt tai, tránh khỏi nơi đông người, cáu gắt, khóc hoặc muốn rời khỏi không gian đó.

1.2. Xáo trộn lịch sinh hoạt và thói quen quen thuộc 

Trong những ngày Tết, giờ ăn, giờ ngủ, giờ học hoặc các hoạt động hằng ngày của trẻ có thể thay đổi. Gia đình có thể về quê, đi chúc Tết, thức khuya hơn hoặc dành nhiều thời gian cho các hoạt động mà trẻ không thường xuyên tham gia.

Đối với một số trẻ tự kỷ, những thay đổi bất ngờ có thể gây khó khăn bởi trẻ thường cảm thấy an tâm hơn khi biết trước điều gì sẽ xảy ra. Khi lịch trình quen thuộc bị thay đổi, trẻ có thể lo lắng, phản đối hoặc xuất hiện những hành vi mà cha mẹ ít gặp trong ngày thường.

1.3. Đông người lạ, không gian sống thay đổi liên tục 

Tết thường đồng nghĩa với nhiều cuộc gặp gỡ hơn. Ông bà, họ hàng, bạn bè hoặc những người trẻ ít gặp có thể đến nhà; gia đình cũng có thể thường xuyên di chuyển đến những địa điểm mới.

Việc phải ở trong không gian đông người, gặp nhiều gương mặt mới hoặc liên tục được người khác chú ý có thể khiến một số trẻ cảm thấy không thoải mái. Những câu hỏi như“Sao con không chào?”, “Con bao nhiêu tuổi?”, “Sao con không nói?”hoặc việc người lớn cố gắng ôm, bế, chạm vào trẻ cũng có thể tạo thêm áp lực nếu trẻ không muốn tương tác.

2. Chuẩn bị tâm lý cho trẻ trước Tết 

2.1. Xây dựng lịch trình Tết bằng hình ảnh 

Cha mẹ có thể tạo một lịch trình Tết đơn giản bằng hình ảnh, tranh minh họa hoặc ảnh thật để trẻ biết trước những hoạt động sẽ diễn ra. Ví dụ:ở nhà → mặc quần áo → về quê → gặp ông bà → ăn cơm → nghỉ ngơi → về nhà.

Không cần đưa quá nhiều thông tin vào lịch trình. Chỉ nên chọn những hoạt động chính và sắp xếp theo thứ tự dễ hiểu. Sau mỗi hoạt động, cha mẹ có thể cho trẻ đánh dấu hoặc bỏ hình ảnh đó đi để trẻ nhận biết mình đã hoàn thành phần nào.

Nếu có thay đổi so với lịch dự kiến, hãy báo trước cho trẻ khi có thể. Việc biết“sắp làm gì” và “sau đó sẽ làm gì”có thể giúp trẻ giảm bớt sự bất ngờ trong những ngày Tết.

2.2. Cho trẻ làm quen trước qua tranh ảnh, video, trò chơi giả định  

Nếu gia đình dự định đưa trẻ đến một địa điểm mới hoặc gặp những người trẻ ít gặp, cha mẹ có thể cho con làm quen trước thông qua ảnh, video hoặc trò chơi giả định.

Chẳng hạn, trước khi về quê, cha mẹ có thể cho trẻ xem ảnh ngôi nhà, ông bà hoặc những nơi trẻ sẽ đến. Sau đó, cùng con chơi thử tình huống“về quê chúc Tết”: mặc quần áo, đi xe, đến nhà ông bà, chào hỏi, ăn uống rồi tìm chỗ nghỉ.

Cha mẹ cũng có thể tập trước một số tình huống trẻ có khả năng gặp phải, chẳng hạn khi có người muốn chào hỏi hoặc khi trẻ muốn rời khỏi nơi đông người. Không cần yêu cầu trẻ phải ghi nhớ tất cả các quy tắc; mục tiêu chính là giúp những trải nghiệm mới trở nên quen thuộc hơn.

2.3. Chuẩn bị "túi cứu trợ giác quan": tai nghe chống ồn, đồ chơi quen thuộc, đồ ăn vặt an toàn 

Một chiếc“túi cứu trợ giác quan”có thể giúp cha mẹ chủ động hơn khi đưa trẻ ra ngoài trong những ngày Tết. Túi nên chứa những vật dụng quen thuộc và phù hợp với nhu cầu riêng của trẻ.

Có thể chuẩn bị:

• Tai nghe chống ồn hoặc nút tainếu trẻ nhạy cảm với tiếng động và đã quen sử dụng.
• Đồ chơi hoặc vật dụng quen thuộcgiúp trẻ cảm thấy an toàn khi ở môi trường lạ.
• Đồ ăn, đồ uống quen thuộcnếu trẻ có chế độ ăn hoặc sở thích ăn uống đặc biệt.
• Một món đồ hỗ trợ cảm giácmà trẻ thường sử dụng để tự điều chỉnh.
• Khăn giấy, quần áo thay thế hoặc các vật dụng cần thiết kháctùy theo nhu cầu của trẻ.

Tuy nhiên, “túi cứu trợ giác quan” không cần quá nhiều đồ. Cha mẹ nên ưu tiên những vật trẻđã từng sử dụng và thực sự có tác dụng với con, thay vì chuẩn bị những vật dụng mới mà trẻ chưa quen.

3. Bí kíp xử lý tình huống thực tế trong những ngày Tết 

3.1. Khi đi chúc Tết, thăm họ hàng 

Những chuyến đi chúc Tết có thể khiến trẻ phải di chuyển nhiều, gặp nhiều người và liên tục thay đổi môi trường. Cha mẹ nên tránh sắp xếp quá nhiều điểm đến trong một ngày, đặc biệt nếu trẻ dễ mệt hoặc khó thích nghi với nơi đông người.

Trước khi đi, hãy cho trẻ biết mình sẽ đến đâu, gặp ai và khoảng bao lâu sẽ ở đó. Khi đến nơi, không nên ép trẻ phải chào hỏi, bắt tay, ôm hoặc trả lời mọi câu hỏi của người thân. Có thể cho trẻ một khoảng thời gian để quan sát và làm quen trước.

Nếu trẻ bắt đầu khó chịu, cha mẹ có thể đưa con đến một nơi yên tĩnh để nghỉ ngơi thay vì cố gắng duy trì cuộc trò chuyện hoặc yêu cầu trẻ “ngoan lên”.

3.2. Khi nhà có tiệc tùng, đông khách 

Khi nhà có nhiều khách, tiếng nói chuyện, tiếng cười, âm nhạc và hoạt động liên tục có thể khiến trẻ nhanh chóng bị quá tải. Vì vậy, gia đình nên chuẩn bị trước mộtkhông gian yên tĩnhđể trẻ có thể lui vào khi cần.

Cha mẹ cũng có thể thống nhất với người thân rằng trẻ không nhất thiết phải tham gia toàn bộ buổi tiệc. Nếu trẻ muốn chơi một mình hoặc nghỉ ngơi, hãy tôn trọng nhu cầu đó.

Đặc biệt, không nên để nhiều người cùng lúc yêu cầu trẻ trả lời, chào hỏi hoặc thể hiện tình cảm. Một không gian ít áp lực sẽ giúp trẻ có nhiều cơ hội tham gia theo khả năng của mình hơn.

3.3. Khi trẻ có dấu hiệu quá tải, ăn vạ, hoảng loạn 

Khi bị quá tải, trẻ có thể khóc, la hét, bịt tai, chạy khỏi nơi đang ở, nằm xuống sàn hoặc có những hành vi mạnh hơn bình thường. Đây không nhất thiết là lúc trẻ có thể nghe lời giải thích hoặc kiểm soát hành vi theo yêu cầu của người lớn.

Trước tiên, cha mẹ nêngiảm bớt các kích thích xung quanhvà đưa trẻ đến nơi an toàn, yên tĩnh nếu có thể. Hạn chế nói nhiều, tranh luận hoặc yêu cầu trẻ phải bình tĩnh ngay lập tức.

Sau khi trẻ đã ổn định hơn, cha mẹ mới có thể tìm hiểu điều gì đã khiến con quá tải: tiếng ồn, quá nhiều người, thay đổi lịch trình, đói, mệt hay một tình huống nào khác.

Nếu trẻ có nguy cơ tự làm đau mình hoặc bỏ chạy, người lớn cần ưu tiên đảm bảo an toàn và tìm sự hỗ trợ khi cần thiết. Không nên dùng quát mắng hay trừng phạt để xử lý một tình huống mà trẻ đang thực sự quá tải.

4. Duy trì sự ổn định giữa lịch trình bận rộn ngày Tết 

Không nhất thiết phải giữ nguyên toàn bộ lịch sinh hoạt như ngày thường, nhưng cha mẹ nên cố gắng duy trì một số hoạt động quen thuộc của trẻ. Những “điểm neo” này có thể là giờ ngủ, giờ ăn, thời gian nghỉ hoặc một hoạt động yêu thích mỗi ngày.

Nếu lịch trình bắt buộc phải thay đổi, hãy báo trước cho trẻ và sử dụng hình ảnh hoặc lời nhắc đơn giản. Chẳng hạn:“Hôm nay mình về quê, nên con sẽ ngủ muộn hơn một chút. Ngày mai chúng ta sẽ trở lại lịch cũ.”

Cha mẹ cũng nên tránh xếp lịch quá dày. Một ngày có thể chỉ cần một vài hoạt động chính, xen kẽ với khoảng thời gian để trẻ nghỉ ngơi và tự chơi.

5. Khen thưởng hành vi tích cực trong dịp Tết 

Tết mang đến nhiều tình huống mới để trẻ luyện tập các kỹ năng như chờ đợi, chuyển đổi hoạt động, giao tiếp hoặc thích nghi với môi trường mới. Khi trẻ thực hiện tốt, cha mẹ nên ghi nhận ngay và cụ thể.

Thay vì chỉ nói“Con ngoan quá!”, có thể nói:“Con đã ngồi chờ đến lượt rất tốt”,“Con đã tự nói với mẹ khi muốn nghỉ”hoặc“Con đã vào chào ông bà rồi tự chọn chỗ ngồi nghỉ, rất tốt.”

Phần thưởng không nhất thiết phải là quà bánh. Một lời khen, cái ôm nếu trẻ thích, thời gian chơi với món đồ yêu thích hoặc một hoạt động mà trẻ lựa chọn cũng có thể là cách ghi nhận phù hợp.

Quan trọng nhất, hãy khennỗ lực và sự tiến bộ của trẻ, thay vì đặt mục tiêu rằng con phải cư xử giống những đứa trẻ khác trong ngày Tết. Một cái Tết phù hợp với trẻ tự kỷ không cần phải hoàn hảo; chỉ cần trẻ cảm thấy an toàn, được tôn trọng và có cơ hội tận hưởng những khoảnh khắc vui vẻ cùng gia đình.

Kết luận 

Với trẻ tự kỷ, một mùa Tết vui không nhất thiết phải thật nhiều hoạt động, mà quan trọng làcon cảm thấy an toàn và được chuẩn bị trước những thay đổi. Cha mẹ hãy chủ động xây dựng lịch trình phù hợp, duy trì những thói quen quen thuộc và kiên nhẫn đồng hành cùng con trong suốt kỳ nghỉ. Hy vọng những bí kíp giúp cha mẹ có con tự kỷ vượt qua dịp Tết đã mang đến nhiều thông tin hữu ích cho cha mẹ

Có thể bạn chưa biết:

Một bước ngoặt đáng kể trong điều trị tự kỷ, mở ra cánh cửa hy vọng mới cho hàng triệu người bệnh trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, Miracare tự hào là cầu nối đưa bệnh nhân mắc bệnh tự kỷ điều trị tại Viện nghiên cứu, điều trị cấy ghép tế bào gốc Tokyo (TSRI) - đơn vị tiên phong và duy nhất hiện tại điều trị bệnh tự kỷ bằng phương pháp này tại Nhật Bản.

Tại TSRI có hơn 500 trẻ mắc bệnh tự kỷ đã điều trị bằng liệu pháp này, hơn 95% bệnh nhân cải thiện đáng kể sau điều trị. Cùng tìm hiểu phương pháp điều trị tự kỷ bằng liệu pháp tế bào gốc nhé!