10 cách giúp trẻ tự kỷ thích nghi với sự thay đổi hiệu quả

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Những thay đổi tưởng chừng rất nhỏ như đổi lịch học, chuyển sang một hoạt động mới hay đến một địa điểm xa lạ cũng có thể khiến một số trẻ tự kỷ cảm thấy lo lắng hoặc khó thích nghi. Điều này có thể liên quan đếnnhu cầu duy trì tính quen thuộc, khó khăn khi chuyển đổi hoạt động hoặc phản ứng trước những yếu tố mới và khó dự đoán. Vì vậy, áp dụngcách giúp trẻ tự kỷ thích nghi với sự thay đổiphù hợp có thể giúp trẻ được chuẩn bị tốt hơn, hiểu điều gì sắp xảy ra và từng bước trở nên linh hoạt hơn trong sinh hoạt hằng ngày. Cùng tìm hiểu những phương pháp cha mẹ có thể áp dụng trong bài viết dưới đây.

1. Tại sao trẻ tự kỷ khó thích nghi với thay đổi?

Nhiều trẻ tự kỷ có xu hướng cảm thấy thoải mái hơn khi sinh hoạt diễn ra theotrình tự quen thuộc và có thể dự đoán trước. Vì vậy, những thay đổi như đổi giờ đi học, thay giáo viên, chuyển địa điểm, có khách đến nhà hay đơn giản là một hoạt động thường ngày diễn ra khác đi cũng có thể khiến trẻ bối rối, lo lắng hoặc phản ứng mạnh.

Khả năng thích nghi với thay đổi ở mỗi trẻ tự kỷ không giống nhau. Một số trẻ chỉ gặp khó khăn trước những thay đổi lớn, trong khi trẻ khác có thể nhạy cảm ngay cả với những điều chỉnh nhỏ trong sinh hoạt. Một số yếu tố thường liên quan gồm:

1.1. Nhu cầu duy trì thói quen và sự quen thuộc

Một trong những đặc điểm có thể gặp ở trẻ tự kỷ làxu hướng duy trì sự giống nhau và các thói quen quen thuộc. Lịch trình ổn định giúp trẻ biết mình đang làm gì, điều gì sẽ xảy ra tiếp theo và từ đó cảm thấy dễ kiểm soát môi trường hơn.

Ví dụ, trẻ có thể quen với việc sáng thức dậy → ăn sáng → thay quần áo → đến trường. Nếu một ngày gia đình phải thay đổi thứ tự hoặc đi theo một tuyến đường khác, trẻ có thể cảm thấy khó chịu vì tình huống không diễn ra như dự đoán.

1.2. Khó dự đoán điều gì sẽ xảy ra tiếp theo

Sự thay đổi thường đi kèm vớitính không chắc chắn. Trẻ có thể chưa hiểu tại sao lịch trình thay đổi, hoạt động mới sẽ diễn ra như thế nào hoặc khi nào mình được trở lại hoạt động quen thuộc.

Chẳng hạn, câu nói “Hôm nay mình sẽ đi một nơi khác” có thể chưa cung cấp đủ thông tin cho trẻ. Nếu không biết sẽ đi đâu, gặp ai, làm gì và trong bao lâu, trẻ có thể trở nên lo lắng. Đây là lý do các công cụ trực quan, lịch trình hoặc việc báo trước thường hữu ích khi chuẩn bị cho trẻ trước một thay đổi.

1.3. Khó khăn khi chuyển đổi giữa các hoạt động

Một số trẻ tự kỷ gặp khó khăn khi phảidừng một hoạt động đang thực hiện để chuyển sang hoạt động khác, đặc biệt khi trẻ đang tập trung hoặc yêu thích hoạt động hiện tại.

Ví dụ, khi trẻ đang chơi đồ chơi yêu thích nhưng bất ngờ được yêu cầu dừng lại để đi tắm, trẻ có thể khó chuyển đổi ngay lập tức. Phản ứng như khóc, từ chối hoặc bực bội lúc này không nhất thiết là trẻ cố tình chống đối mà có thể liên quan đến khó khăn trong việc chuyển trạng thái và thích nghi với yêu cầu mới.

1.4. Khó khăn trong giao tiếp và hiểu thông tin

Nếu trẻ gặp khó khăn trong việchiểu ngôn ngữ, diễn đạt nhu cầu hoặc đặt câu hỏi, những thay đổi bất ngờ có thể càng trở nên khó xử lý.

Trẻ có thể không hiểu lời giải thích dài của người lớn hoặc không biết cách nói rằng mình đang lo lắng, chưa hiểu chuyện gì xảy ra hay muốn có thêm thời gian. Khi đó, cảm xúc có thể được thể hiện thông qua hành vi như né tránh, khóc, la hét hoặc từ chối tham gia.

Vì vậy, khi thông báo sự thay đổi, cha mẹ nên sử dụngcâu ngắn, rõ ràng và phù hợp với khả năng hiểu của trẻ, đồng thời có thể kết hợp hình ảnh nếu cần.

1.5. Khác biệt trong xử lý cảm giác

Một môi trường hoặc hoạt động mới đôi khi đồng nghĩa với việc trẻ phải tiếp nhận nhiềuâm thanh, ánh sáng, mùi, cảm giác chạm hoặc kích thích khác với thường ngày.

Ví dụ, việc chuyển từ lớp học quen thuộc sang một phòng học mới có thể khiến trẻ phải thích nghi không chỉ với không gian mới mà còn với tiếng ồn, ánh sáng, vị trí ngồi và những người xung quanh. Với trẻ nhạy cảm với một số kích thích cảm giác, những thay đổi này có thể làm tăng cảm giác khó chịu hoặc quá tải.

1.6. Lo lắng trước những tình huống mới

Khó dự đoán điều gì sắp xảy ra có thể khiến một số trẻ cảm thấycăng thẳng hoặc lo lắng trước sự thay đổi. Trẻ càng không hiểu tình huống mới, cảm giác bất an có thể càng rõ rệt.

Do đó, mục tiêu không nên là ép trẻ phải “quen với thay đổi” ngay lập tức. Thay vào đó, cha mẹ có thể giúp trẻbiết trước điều gì sắp xảy ra, chia thay đổi thành những bước dễ tiếp nhận và tạo cơ hội làm quen dần. Khi trẻ có thêm thông tin và cảm giác an toàn, việc thích nghi với những tình huống mới thường trở nên dễ dàng hơn.

2. 10 cách giúp trẻ tự kỷ thích nghi với sự thay đổi

Để giúp trẻ thích nghi tốt hơn, mục tiêu không phải là loại bỏ hoàn toàn các thói quen quen thuộc hay buộc trẻ phải chấp nhận mọi thay đổi ngay lập tức. Cha mẹ nên giúp trẻtăng khả năng dự đoán, chuẩn bị trước và từng bước học cách ứng phó với những tình huống không diễn ra như kế hoạch.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa vì các nghiên cứu cho thấykhó dung nạp sự không chắc chắn (intolerance of uncertainty)có mối liên hệ đáng kể với lo âu ở người tự kỷ. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp cho thấy 9/10 nghiên cứu có phân tích phù hợp ghi nhận mối liên hệ có ý nghĩa giữa hai yếu tố này. 

2.1. Dạy trẻ cách đối phó khi lịch trình bất ngờ thay đổi

Không phải thay đổi nào cũng có thể báo trước. Vì vậy, ngoài việc duy trì lịch trình ổn định, cha mẹ nên từng bước dạy trẻ“kế hoạch B” khi điều dự kiến không xảy ra.

Ví dụ, nếu trẻ thường đi công viên sau giờ học nhưng hôm đó trời mưa, cha mẹ có thể nói ngắn gọn: “Hôm nay trời mưa nên mình không đi công viên. Kế hoạch B là về nhà chơi xếp hình”. Khi trẻ đã quen, có thể cho trẻ lựa chọn giữa hai phương án thay thế.

Việc chuẩn bị trước phương án B hoặc C cũng là một trong những chiến lược được National Autistic Society khuyến nghị khi hỗ trợ người tự kỷ đối phó với những thay đổi ngoài dự kiến. 

2.2. Chủ động chuẩn bị cho những thay đổi có thể xảy ra

Với những thay đổi có thể dự đoán nhưchuyển trường, đổi giáo viên, đi du lịch, chuyển nhà hoặc thay đổi lịch sinh hoạt, cha mẹ nên chuẩn bị cho trẻ càng sớm càng tốt.

Có thể cho trẻ xem trước hình ảnh địa điểm, gặp người mới, thử tuyến đường hoặc làm quen từng phần với môi trường mới. Điều này giúp tình huống trở nênbớt xa lạ và dễ dự đoán hơnkhi thực sự diễn ra.

Tuy nhiên, thời gian chuẩn bị cần phù hợp với từng trẻ. Báo quá sớm đôi khi lại khiến trẻ có nhiều thời gian để lo lắng, trong khi báo quá muộn có thể khiến trẻ cảm thấy bất ngờ.

2.3. Giải thích cho trẻ về sự thay đổi trước khi diễn ra

Khi có thể, hãy nói cho trẻ biếtđiều gì sẽ thay đổi, khi nào xảy ra, trẻ sẽ làm gì và sau đó chuyện gì sẽ diễn ra.

Thay vì nói chung chung: “Ngày mai mình đi chỗ mới nhé”, cha mẹ có thể giải thích: “Ngày mai con không học ở phòng cũ. Con sẽ học ở phòng bên cạnh với cô Mai. Học xong mẹ vẫn đón con ở cổng như mọi ngày”.

Thông tin nênngắn gọn, cụ thể và phù hợp với khả năng hiểu ngôn ngữ của trẻ. Nếu trẻ khó tiếp nhận lời nói dài, hãy kết hợp hình ảnh hoặc đồ vật trực quan.

2.4. Dùng lịch để giúp trẻ biết trước thời điểm thay đổi

Lịch ngày, lịch tuần hoặc lịch đếm ngược có thể giúp trẻ hình dungkhi nào sự thay đổi sẽ xảy ra.

Ví dụ, nếu cuối tuần gia đình sẽ đi du lịch, cha mẹ có thể đánh dấu ngày đi trên lịch và cùng trẻ đếm ngược từng ngày. Với các hoạt động trong ngày, có thể sử dụng lịch đơn giản như: ăn sáng → đi học → về nhà → đi khám.

National Autistic Society cũng khuyến nghị sử dụng lịch và đánh dấu ngày xảy ra thay đổi để hỗ trợ trẻ chuẩn bị cho những giai đoạn chuyển tiếp. 

2.5. Tạo bảng chuyển tiếp để trẻ dễ theo dõi lịch trình

Với trẻ gặp khó khăn khi chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác, cha mẹ có thể sử dụngbảng “Bây giờ – Tiếp theo” hoặc lịch trình trực quan.

Ví dụ:

Bây giờ:Làm bài →Tiếp theo:Chơi Lego
Bây giờ:Ăn tối →Tiếp theo:Tắm →Sau đó:Đọc truyện

Khi hoàn thành một hoạt động, trẻ có thể bỏ hình ảnh tương ứng vào ô “đã xong”. Cách này giúp trẻ nhìn thấy rõhoạt động hiện tại đã kết thúc và điều gì sẽ đến tiếp theo. Visual schedule cũng là một dạng hỗ trợ trực quan được sử dụng để hỗ trợ quá trình chuyển tiếp giữa các hoạt động ở trẻ tự kỷ. 

2.6. Sử dụng hình ảnh để giúp trẻ hiểu và thích nghi

Không phải trẻ nào cũng dễ hiểu những lời giải thích dài.Ảnh thật, biểu tượng, tranh minh họa, video hoặc câu chuyện xã hộicó thể giúp thông tin về sự thay đổi trở nên cụ thể hơn.

Chẳng hạn, trước khi trẻ đến khám ở một bệnh viện mới, cha mẹ có thể cho trẻ xem ảnh bệnh viện, phòng khám, bác sĩ và mô tả trình tự: đến bệnh viện → chờ → gặp bác sĩ → về nhà.

Hỗ trợ trực quan có thể củng cố thông tin bằng lời và giúp trẻ hiểu rõ hơn điều gì sắp diễn ra. 

2.7. Xây dựng một mạng lưới hỗ trợ phù hợp cho trẻ

Khả năng thích nghi sẽ tốt hơn khigia đình, giáo viên và những người thường xuyên chăm sóc trẻ sử dụng cách hỗ trợ tương đối nhất quán.

Cha mẹ nên chia sẻ với giáo viên về những điều khiến trẻ lo lắng, cách báo trước thay đổi mà trẻ dễ hiểu, công cụ trực quan trẻ đang sử dụng và cách trẻ thường thể hiện khi quá tải.

Với những trẻ gặp khó khăn đáng kể về giao tiếp, cảm giác, hành vi hoặc lo âu, gia đình có thể trao đổi với các chuyên gia phù hợp để xây dựng chiến lược hỗ trợ cá nhân hóa.

2.8. Dạy trẻ những cách đơn giản để bình tĩnh khi lo lắng

Khi trẻ đã bắt đầu căng thẳng, việc tiếp tục giải thích hoặc yêu cầu trẻ thích nghi ngay có thể không hiệu quả. Cha mẹ có thể hướng dẫn trẻ một số cáchtự điều chỉnh phù hợp với khả năng của mình, chẳng hạn hít thở chậm, nghỉ ở nơi yên tĩnh, nghe âm thanh quen thuộc hoặc sử dụng một đồ vật giúp trẻ cảm thấy dễ chịu.

Không có một kỹ thuật nào phù hợp với tất cả trẻ. Quan trọng là tìm ra cáchan toàn và thực sự giúp trẻ, thay vì ép trẻ phải bình tĩnh theo một phương pháp cố định.

2.9. Giúp trẻ nhận biết cảm xúc và nhu cầu của bản thân

Không phải trẻ nào cũng có thể nhận ra và diễn đạt ngay rằng mình đanglo lắng, khó chịu, sợ hãi hay quá tải. Đôi khi, cảm xúc được thể hiện qua hành vi trước khi trẻ có thể nói thành lời.

Cha mẹ có thể giúp trẻ xây dựng “từ vựng cảm xúc” từ những khái niệm đơn giản như:vui – buồn – lo – tức giận – mệt – cần nghỉ. Có thể sử dụng hình khuôn mặt, thang cảm xúc hoặc màu sắc nếu trẻ thấy những công cụ này dễ hiểu.

Quan trọng hơn, hãy dạy trẻcách yêu cầu điều mình cần. Ví dụ:

• “Con cần nghỉ.”
• “Con chưa sẵn sàng.”
• “Ồn quá.”
• “Cho con thêm 5 phút.”
• “Con muốn biết tiếp theo làm gì.”

Với trẻ chưa sử dụng lời nói hiệu quả, những nhu cầu này có thể được thể hiện bằngthẻ hình, cử chỉ hoặc phương tiện giao tiếp thay thế và tăng cường (AAC)phù hợp.

Khi trẻ có cách diễn đạt nhu cầu, người lớn cũng dễ nhận biết vấn đề sớm hơn và hỗ trợ trước khi tình huống trở nên quá sức.

2.10. Lắng nghe, tôn trọng cảm xúc và không gian riêng của trẻ

Một nguyên tắc quan trọng khi áp dụngcách giúp trẻ tự kỷ thích nghi với sự thay đổilà không xem mọi phản ứng của trẻ như hành vi chống đối.

Khi một hoạt động quen thuộc đột ngột thay đổi, trẻ khóc hoặc từ chối chưa chắc vì trẻ “bướng”. Trẻ có thểkhông hiểu chuyện gì đang xảy ra, cảm thấy mất kiểm soát, lo lắng hoặc đang bị quá tải bởi môi trường mới.

Thay vì nói “Có gì đâu mà khóc”, cha mẹ có thể phản hồi:

“Mẹ biết con đang khó chịu vì hôm nay kế hoạch thay đổi. Con có thể nghỉ một chút. Sau đó mẹ sẽ cho con xem mình làm gì tiếp theo.”

Cách phản hồi này vừacông nhận cảm xúc của trẻ, vừa cung cấp thông tin về bước tiếp theo mà không biến việc trẻ đang căng thẳng thành một cuộc đối đầu.

Điều đó cũng không có nghĩa cha mẹ phải tránh mọi thay đổi để trẻ luôn cảm thấy thoải mái. Nếu môi trường được giữ cố định tuyệt đối, trẻ sẽ có ít cơ hội thực hành khả năng linh hoạt. Thay vào đó, có thể bắt đầu từnhững thay đổi nhỏ, có thể dự đoán và nằm trong khả năng chịu đựng của trẻ, sau đó tăng dần khi trẻ đã sẵn sàng.

Quan trọng nhất, quá trình này cần dựa trênkhả năng giao tiếp, đặc điểm cảm giác, mức độ lo âu và nhu cầu hỗ trợ riêng của từng trẻ. Mục tiêu không phải khiến trẻ tự kỷ trở nên “giống những trẻ khác”, mà giúp trẻ có thêm công cụ để hiểu, chuẩn bị và ứng phó với những thay đổi không thể tránh khỏi trong cuộc sống.

Kết luận 

Mỗi trẻ tự kỷ có khả năng thích nghi và phản ứng với những tình huống mới khác nhau. Vì vậy,cách giúp trẻ tự kỷ thích nghi với sự thay đổinên được xây dựng dựa trên đặc điểm, khả năng giao tiếp và nhu cầu hỗ trợ riêng của từng trẻ. Việc báo trước, sử dụng lịch trình trực quan, chuẩn bị phương án thay thế và giúp trẻ nhận biết cảm xúc có thể khiến những thay đổi trở nên dễ dự đoán và dễ tiếp nhận hơn.