Chuẩn bị cho trẻ tự kỷ ra ngoài một mình: 5 kỹ năng cần có

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Khi trẻ tự kỷ lớn dần, việctự đi học, đến cửa hàng, sử dụng phương tiện công cộng hay di chuyển đến một địa điểm quen thuộccó thể trở thành một phần quan trọng trong hành trình phát triển tính tự lập. Tuy nhiên, không phải trẻ nào cũng sẵn sàng ra ngoài độc lập ở cùng một độ tuổi. Vì vậy,chuẩn bị cho trẻ tự kỷ ra ngoài một mìnhcần dựa trên khả năng thực tế của trẻ, từ kỹ năng đi đường, nhận biết nguy hiểm, giao tiếp đến xử lý những tình huống bất ngờ. Vậy làm thế nào để biết trẻ đã sẵn sàng và cha mẹ cần trang bị những kỹ năng gì trước khi trao cho con nhiều sự độc lập hơn? Cùng tìm hiểu trong bài viết dưới đây.

1. Vì sao nên cho trẻ tự kỷ ra ngoài trời nhiêu?

Các hoạt động ngoài trời mang đến cho trẻ tự kỷ cơ hộivận động, khám phá môi trường và thực hành những kỹ năng cần thiết trong cuộc sống thực tế. Tùy vào độ tuổi và khả năng, trẻ có thể bắt đầu từ những hoạt động đơn giản như đi bộ cùng cha mẹ, chơi tại công viên, sang cửa hàng gần nhà đến tự thực hiện một hành trình quen thuộc khi đã có đủ kỹ năng.

Ra ngoài thường xuyên cũng tạo cơ hội để trẻ làm quen với những tình huống mà môi trường trong nhà khó mô phỏng hoàn toàn. Chẳng hạn, trẻ có thể thực hànhquan sát tín hiệu giao thông, chờ đèn, mua hàng, hỏi đường, giao tiếp với người khác và xử lý những thay đổi nhỏ trong lịch trình.

Các hoạt động vận động ngoài trời như đi bộ, đạp xe hay chơi thể thao cũng góp phần đáp ứng nhu cầu hoạt động thể chất. Tuy nhiên, không nên mặc định rằng càng ở ngoài trời nhiều càng tốt. Một số trẻ có thể nhạy cảm vớitiếng xe, đám đông, ánh sáng, nhiệt độ hoặc những tình huống khó dự đoán, vì vậy thời lượng và địa điểm cần được điều chỉnh theo khả năng của trẻ.

Quan trọng hơn, việc cho trẻ ra ngoài không có nghĩa cha mẹ cần nhanh chóng để trẻ tự đi một mình. Mục tiêu nên làtăng mức độ độc lập từng bước, từ có người lớn đi cùng → người lớn quan sát từ xa → trẻ thực hiện một đoạn đường hoặc nhiệm vụ quen thuộc độc lập khi đã chứng minh được các kỹ năng an toàn cần thiết.

2. Trẻ tự kỷ ra ngoài một mình cần kỹ năng gì?

Không có một độ tuổi cố định để xác định trẻ tự kỷ đã sẵn sàng ra ngoài một mình. Quyết định này nên dựa vàokhả năng thực tế và mức độ an toàn của từng trẻ, không chỉ dựa vào tuổi hoặc mức độ tự kỷ.

Trước khi trẻ có thể di chuyển độc lập, cha mẹ cần xem xét nhiều nhóm kỹ năng như an toàn giao thông, bảo vệ bản thân, giao tiếp trong cộng đồng, sử dụng phương tiện và xử lý tình huống bất ngờ.

2.1. Kỹ năng an toàn cho người đi bộ và giao thông đường bộ

Đây là một trong những kỹ năng quan trọng nhất trước khichuẩn bị cho trẻ tự kỷ ra ngoài một mình. Trẻ không chỉ cần nhớ quy tắc mà phải có khả năng áp dụng chúng trong môi trường giao thông thực tế.

Trẻ cần từng bước học cáchđi trên vỉa hè, dừng lại trước mép đường, quan sát phương tiện, nhận biết đèn tín hiệu, sử dụng nơi sang đường phù hợp và không bất ngờ chạy xuống lòng đường.

Cha mẹ có thể bắt đầu luyện trên một tuyến đường ngắn và quen thuộc. Ban đầu, người lớn vừa đi cùng vừa hướng dẫn. Sau đó giảm dần lời nhắc để kiểm tra xem trẻ có thể tự dừng, quan sát và đưa ra quyết định phù hợp hay không.

Đặc biệt, không nên đánh giá khả năng chỉ bằng việc hỏi: “Đèn đỏ phải làm gì?”. Trẻ có thể trả lời chính xác nhưngchưa chắc áp dụng được khi ngoài đường có tiếng còi, nhiều xe hoặc một tình huống bất ngờ. Kỹ năng cần được quan sát trực tiếp trong nhiều lần thực hành.

Nếu trẻ có xu hướng chạy đi đột ngột, không nhận biết nguy hiểm hoặc chưa tuân thủ các quy tắc giao thông cơ bản, trẻchưa nên tự di chuyển ngoài đường mà không có sự giám sát phù hợp.

2.2. Kỹ năng an toàn cá nhân

Khi đi một mình, trẻ cần biết cách bảo vệ bản thân và nhận biết một số tình huống không an toàn. Cha mẹ có thể dạy những quy tắc cụ thể, dễ hiểu thay vì những khái niệm quá chung chung như “không nói chuyện với người lạ”.

Trẻ cần hiểukhông tự ý đi theo người khác, không lên phương tiện của người không được gia đình cho phép, biết bảo vệ thông tin cá nhân và biết tìm người phù hợp để nhờ giúp đỡ.

Đồng thời, trẻ nên biết một số thông tin cơ bản như tên của mình, tên cha mẹ/người chăm sóc, số điện thoại liên hệ và khu vực mình sinh sống, tùy theo khả năng. Với trẻ khó ghi nhớ hoặc giao tiếp trong tình huống căng thẳng, gia đình có thể cân nhắc sử dụngthẻ thông tin khẩn cấp.

Kỹ năng sử dụng điện thoại cũng rất hữu ích. Trẻ có thể được dạy cách gọi cho cha mẹ, sử dụng danh bạ khẩn cấp hoặc gửi vị trí khi cần. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ, không nên được xem là phương án thay thế cho các kỹ năng an toàn cơ bản.

2.3. Kỹ năng cộng đồng

Ra ngoài độc lập đồng nghĩa trẻ sẽ phải tương tác với nhiều người và môi trường khác nhau. Vì vậy, trẻ cần được thực hành nhữngkỹ năng cộng đồng phù hợp với hành trình của mình.

Ví dụ, nếu trẻ tự đi mua đồ ở cửa hàng gần nhà, trẻ cần biết tìm món hàng, xếp hàng, thanh toán và xử lý khi không tìm thấy sản phẩm. Nếu đến thư viện hoặc trung tâm thể thao, trẻ cần biết cách tìm đúng khu vực và hỏi nhân viên khi cần.

Cha mẹ có thể luyện các tình huống thực tế như: “Nếu con không tìm thấy cửa hàng thì làm gì?”, “Nếu con bị lạc thì hỏi ai?”, “Nếu điện thoại hết pin thì con sẽ làm thế nào?”.

Với trẻ gặp khó khăn trong giao tiếp bằng lời, cần đảm bảo trẻ vẫn cómột phương thức giao tiếp hiệu quả, chẳng hạn điện thoại, thẻ thông tin hoặc phương tiện giao tiếp thay thế phù hợp.

Mục tiêu không phải bắt trẻ phải giao tiếp giống mọi người, mà là đảm bảo trẻ có thểtruyền đạt nhu cầu và tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết.

2.4. Kỹ năng sử dụng phương tiện giao thông công cộng

Nếu hành trình của trẻ cần sử dụng xe buýt, tàu điện hoặc phương tiện công cộng khác, việc luyện tập nên được thực hiệnnhiều lần với người lớn trước khi trẻ tự đi.

Trẻ cần biết điểm lên và xuống, cách nhận biết đúng tuyến, thanh toán hoặc sử dụng vé, nơi chờ an toàn và cách theo dõi để không bỏ lỡ điểm xuống.

Quan trọng hơn là chuẩn bị cho những tình huống không diễn ra đúng kế hoạch. Ví dụ, xe đến muộn, trẻ lên nhầm tuyến, bỏ lỡ điểm xuống hoặc tuyến đường tạm thời thay đổi. Khi đó, trẻ cần biếtkhông tiếp tục di chuyển một cách ngẫu nhiên mà sử dụng phương án đã được thống nhất trước, chẳng hạn gọi cho cha mẹ hoặc tìm nhân viên để được hỗ trợ.

Có thể chia quá trình luyện tập thành nhiều bước. Ban đầu cha mẹ thực hiện cùng trẻ, sau đó để trẻ tự xác định tuyến và điểm xuống trong khi người lớn vẫn đi cùng. Khi trẻ ổn định, người lớn có thể giảm dần hỗ trợ và chỉ chuyển sang đi độc lập khi trẻ đã thực hiện an toàn, nhất quán qua nhiều lần.

2.5. Kỹ năng ứng phó

Một hành trình quen thuộc vẫn có thể xuất hiện những tình huống bất ngờ. Vì vậy, trước khi cho trẻ tự ra ngoài, cha mẹ cần dạy trẻmột kế hoạch rõ ràng khi có vấn đề xảy ra.

Trẻ nên biết mình cần làm gì nếu bị lạc, điện thoại hết pin, trời mưa, tuyến đường bị chặn, phương tiện đến muộn, cảm thấy quá tải hoặc có người khiến trẻ không an toàn.

Thay vì chỉ nói “Có chuyện gì thì gọi mẹ”, gia đình có thể xây dựng một trình tự cụ thể như:

Dừng lại ở nơi an toàn → không tiếp tục đi lung tung → gọi cho cha mẹ/người tin cậy → nếu không liên lạc được, tìm nhân viên hoặc địa điểm hỗ trợ đã được thống nhất.

Những tình huống này nên đượcđóng vai và thực hành trước, bởi biết câu trả lời về lý thuyết không đồng nghĩa trẻ có thể nhớ và thực hiện khi đang lo lắng.

Nếu trẻ dễ quá tải bởi tiếng ồn hoặc đám đông, gia đình cũng có thể cùng trẻ xác định trước những địa điểm an toàn trên tuyến đường để dừng lại khi cần. Đồng thời, trẻ cần biết cách thể hiện các nhu cầu như “Con cần giúp đỡ”, “Con bị lạc” hoặc “Con cần gọi cho gia đình”.

Nhìn chung, việcchuẩn bị cho trẻ tự kỷ ra ngoài một mìnhnên được thực hiện theo từng bước nhỏ và dựa trên khả năng thực tế. Cha mẹ không cần đặt mục tiêu trẻ phải hoàn toàn độc lập ngay từ đầu;độc lập có hỗ trợvẫn là một kết quả có giá trị nếu đó là phương án an toàn và phù hợp nhất với trẻ.

3. Làm thế nào để xác định xem con bạn mắc chứng tự kỷ đã sẵn sàng tự đi ra ngoài chưa?

Không có một độ tuổi cố định để xác định trẻ tự kỷ đã sẵn sàng tự ra ngoài. Có trẻ ở tuổi thiếu niên đã có thể tự thực hiện một hành trình quen thuộc, trong khi trẻ khác vẫn cần người lớn đồng hành hoặc hỗ trợ lâu dài. Vì vậy, cha mẹ nên đánh giá dựa trênkhả năng thực tế, mức độ nhận biết nguy hiểm và cách trẻ xử lý tình huống, thay vì chỉ dựa vào tuổi.

Trước khi cho trẻ thử đi một mình, cha mẹ có thể quan sát một số khả năng quan trọng sau:

• Tuân thủ quy tắc giao thông:Trẻ có chủ động dừng trước khi sang đường, quan sát phương tiện, nhận biết tín hiệu giao thông và lựa chọn nơi sang đường an toàn mà không cần nhắc liên tục hay không?
• Ghi nhớ tuyến đường:Trẻ có biết đường đến địa điểm cần đến, nhận biết các mốc quan trọng và xác định được điểm dừng hoặc điểm xuống xe hay không?
• Nhận biết nguy hiểm:Trẻ có hiểu những tình huống nào không an toàn, chẳng hạn chạy xuống lòng đường, đi theo người lạ hoặc tự ý thay đổi tuyến đường?
• Tìm kiếm sự trợ giúp:Nếu bị lạc hoặc gặp vấn đề, trẻ có biết gọi cho cha mẹ, sử dụng điện thoại hoặc tìm đúng người để nhờ hỗ trợ không?
• Xử lý thay đổi:Trẻ phản ứng thế nào nếu đường quen bị chặn, xe đến muộn, cửa hàng đóng cửa hoặc kế hoạch bất ngờ thay đổi?
• Giao tiếp nhu cầu:Trẻ có thể cho người khác biết mình bị lạc, cần giúp đỡ hoặc cần liên hệ với gia đình bằng lời nói, hình ảnh, điện thoại hay phương tiện giao tiếp khác không?
• Tự điều chỉnh:Khi gặp tiếng ồn, đông người hoặc cảm thấy lo lắng, trẻ có biết cách giữ an toàn, dừng lại và sử dụng chiến lược đã được hướng dẫn hay không?

Điểm quan trọng làkhông chỉ hỏi trẻ xem trẻ “biết” phải làm gì mà cần quan sát trẻ thực hiện trong môi trường thực tế. Một trẻ có thể trả lời đúng rằng “đèn đỏ phải dừng lại” nhưng khi ngoài đường lại mất tập trung và bước xuống lòng đường. Trong trường hợp đó, kỹ năng vẫn chưa đủ ổn định để trẻ tự đi một mình.

Kết luận 

Chuẩn bị cho trẻ tự kỷ ra ngoài một mìnhlà một quá trình cần được thực hiện từng bước, dựa trên khả năng và mức độ sẵn sàng thực tế của mỗi trẻ. Trước khi trao thêm sự độc lập, cha mẹ nên giúp trẻ rèn luyện các kỹ năng quan trọng nhưan toàn giao thông, bảo vệ bản thân, tìm kiếm sự trợ giúp, sử dụng phương tiện và xử lý những tình huống ngoài dự kiến.