Đồ chơi cảm giác tự làm tại nhà: 12 ý tưởng dễ thực hiện

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Đồ chơi cảm giác tự làm tại nhàlà một lựa chọn đơn giản giúp cha mẹ tạo thêm nhiều hoạt động vui chơi và khám phá giác quan cho trẻ mà không cần chuẩn bị những dụng cụ quá cầu kỳ. Chỉ từ các vật liệu quen thuộc như chai nhựa, hạt, vải, giấy, bìa carton hay đất nặn, cha mẹ có thể sáng tạo thành nhiều món đồ chơi thú vị để trẻchạm, nhìn, nghe, vận động và khám phá. Vậy đâu là những món đồ chơi cảm giác dễ thực hiện, phù hợp với trẻ và cần lưu ý gì để đảm bảo an toàn? Cùng tham khảo những ý tưởng dưới đây.

1. Hộp chơi cảm giác làm từ gạo

Hộp chơi cảm giác làm từ gạolà một trong những loại đồ chơi cảm giác tự làm tại nhà khá đơn giản. Trẻ có thể dùng tay chạm, xúc, đổ, tìm kiếm hoặc phân loại các đồ vật được giấu trong gạo, từ đó tạo ra nhiều trải nghiệm xúc giác và vận động trong cùng một hoạt động.

Để chuẩn bị, cha mẹ có thể sử dụng một chiếc hộp nhựa hoặc khay có thành tương đối cao, sau đó cho một lượng gạo vừa đủ vào bên trong. Có thể bổ sung những đồ vật kích thước phù hợp với độ tuổi của trẻ nhưcốc nhựa, thìa, muỗng xúc, khuôn, quả bóng nhỏ hoặc các món đồ chơi quen thuộc.

Thay vì chỉ để trẻ tự do khám phá, cha mẹ có thể biến hộp gạo thành nhiều trò chơi khác nhau. Chẳng hạn, giấu một số con vật đồ chơi trong gạo rồi yêu cầu trẻ tìm từng con; cho trẻ xúc gạo từ cốc này sang cốc khác; phân loại đồ vật theo màu sắc hoặc kích thước; đếm số món đồ tìm được. Nhờ đó, một hộp cảm giác đơn giản có thể được sử dụng theo nhiều cách.

Hoạt động xúc, đổ và tìm kiếm cũng tạo cơ hội để trẻ thực hànhphối hợp tay – mắt, sử dụng hai tay và các thao tác vận động tinhnhư cầm, nắm, xúc hoặc nhặt đồ vật.

Với trẻ nhạy cảm khi chạm vào các vật liệu dạng hạt, cha mẹ không nên ép trẻ phải cho cả bàn tay vào gạo ngay từ đầu. Có thể bắt đầu bằng việc để trẻ quan sát, sử dụng thìa hoặc cốc để xúc trước, sau đó mới khuyến khích trẻ chạm trực tiếp nếu trẻ cảm thấy thoải mái.

Lưu ý an toàn:Gạo và các đồ vật nhỏ có nguy cơ gây hóc nếu trẻ cho vào miệng. Vì vậy, hoạt động này cần có người lớn giám sát và không phù hợp với trẻ còn có xu hướng đưa đồ vật không phải thực phẩm vào miệng. Với trẻ nhỏ, nên ưu tiên vật liệu và đồ chơi có kích thước an toàn hơn.

2. Đất sét

Đất sét hoặc các loại bột nặn phù hợp với trẻ em là một lựa chọn thú vị khi cha mẹ muốn chuẩn bịđồ chơi cảm giác tự làm tại nhà. Trẻ có thể bóp, ấn, kéo, lăn, cán hoặc tạo hình, nhờ đó trải nghiệm sự thay đổi về hình dạng và kết cấu của vật liệu thông qua đôi tay.

Cha mẹ có thể bắt đầu bằng những thao tác rất đơn giản như hướng dẫn trẻvo thành viên tròn, lăn thành đoạn dài, ấn dẹt hoặc dùng ngón tay tạo dấu trên bề mặt. Khi trẻ đã quen, có thể sử dụng khuôn để tạo hình động vật, hoa quả, chữ cái hoặc các hình dạng mà trẻ yêu thích.

Đất sét cũng có thể được kết hợp với các hoạt động học tập. Ví dụ, trẻ tạo các viên đất sét theo từng màu rồi phân loại; nặn số hoặc chữ cái; tạo số lượng viên tương ứng với một con số; hoặc cùng cha mẹ tạo thành một câu chuyện với các nhân vật bằng đất nặn.

Những động tác như bóp, véo, lăn và tạo hình tạo cơ hội cho trẻ sử dụngcác cơ nhỏ ở bàn tay và ngón tay, đồng thời thực hành phối hợp giữa mắt và tay. Đây đều là những kỹ năng thường xuyên được sử dụng trong các hoạt động hằng ngày như cầm bút, sử dụng thìa hoặc thao tác với đồ vật.

Với trẻ nhạy cảm xúc giác, cảm giác mềm, dính hoặc ẩm của đất sét có thể khiến trẻ không muốn chạm vào. Cha mẹ có thể cho trẻ làm quen từ từ, chẳng hạn quan sát người lớn chơi trước, sử dụng dụng cụ để cán hoặc cắt đất sét rồi mới thử chạm trực tiếp.

Khi lựa chọn đất sét hoặc bột nặn, cần ưu tiênsản phẩm phù hợp với độ tuổi, có nguồn gốc rõ ràng và tuân thủ hướng dẫn của nhà sản xuất. Trẻ nhỏ vẫn cần được giám sát để tránh cho vật liệu vào miệng.

3. Bút sáp màu để khám phá kết cấu

Bút sáp không chỉ được sử dụng để tô màu mà còn có thể trở thành một hoạt động khám phá xúc giác và thị giác đơn giản. Một cách dễ thực hiện là cho trẻtạo tranh chà bề mặt (texture rubbing)bằng cách đặt giấy lên những bề mặt có kết cấu rồi dùng bút sáp tô nhẹ phía trên.

Cha mẹ có thể chuẩn bị giấy trắng, bút sáp và một số bề mặt an toàn có hoa văn nổi nhưlá cây, đồng xu lớn, miếng bìa carton gợn sóng hoặc các tấm tạo hình có kết cấu. Khi trẻ di chuyển bút sáp trên giấy, hoa văn của vật phía dưới sẽ dần xuất hiện.

Hoạt động này tạo cơ hội để trẻ quan sát sự khác biệt giữa các bề mặt. Cha mẹ có thể trò chuyện cùng trẻ bằng những câu hỏi đơn giản như: “Bề mặt này trơn hay gồ ghề?”, “Hình nào xuất hiện trên giấy?”, “Con muốn thử màu nào tiếp theo?”. Qua đó, hoạt động cảm giác có thể kết hợp vớinhận biết màu sắc, hình dạng và vốn từ mô tả.

Trẻ cũng cần điều chỉnh lực của bàn tay khi tô. Nếu ấn quá nhẹ, hoa văn có thể chưa rõ; nếu tăng lực, hình ảnh sẽ đậm hơn. Đây là một cách vui chơi để trẻ thử nghiệm các mức lực khác nhau khi sử dụng bút.

Cha mẹ có thể biến hoạt động thành một trò chơi khám phá bằng cách cùng trẻ đi tìmnhững kết cấu khác nhau trong nhà hoặc ngoài trời, sau đó tạo thành một “bộ sưu tập kết cấu” trên giấy.

Khi thực hiện, nên lựa chọnbút sáp phù hợp với độ tuổi và các bề mặt không sắc nhọn. Đối với trẻ nhỏ, người lớn cần giám sát để tránh trẻ cắn, nuốt bút sáp hoặc sử dụng những vật nhỏ có nguy cơ gây hóc. 

4. Chai cảm giác

Chai cảm giác (sensory bottle)là một món đồ chơi đơn giản, dễ tự làm tại nhà và có thể tạo ra trải nghiệm thị giác thú vị cho trẻ. Khi trẻ lắc, xoay hoặc nghiêng chai, các vật liệu bên trong sẽ chuyển động, tạo ra những thay đổi về màu sắc, hình dạng và tốc độ để trẻ quan sát.

Để làm chai cảm giác, cha mẹ có thể sử dụngchai nhựa trong suốt có nắp chắc chắn, sau đó cho nước và các vật liệu trang trí phù hợp vào bên trong. Tùy ý tưởng, có thể sử dụng kim tuyến, hạt trang trí kích thước nhỏ hoặc các vật liệu tạo hiệu ứng chuyển động. Nếu muốn các vật bên trong di chuyển chậm hơn, có thể sử dụng dung dịch có độ nhớt phù hợp và đảm bảo vật liệu được chứa kín hoàn toàn.

Cha mẹ có thể tạo nhiều chủ đề khác nhau, chẳng hạn chai đại dương, chai màu sắc hoặc chai tìm đồ vật. Khi chơi, người lớn có thể hướng dẫn trẻlắc chai rồi quan sát các vật liệu từ từ di chuyển, tìm một màu hoặc hình cụ thể, đếm số đồ vật nhìn thấy hay mô tả sự thay đổi bên trong chai.

Với trẻ thích quan sát các chuyển động lặp lại, chai cảm giác có thể trở thành một hoạt động trực quan thú vị. Tuy nhiên, không nên khẳng định rằng chai cảm giác có tác dụng “điều trị” các vấn đề cảm giác hoặc chắc chắn giúp mọi trẻ bình tĩnh, bởi phản ứng của từng trẻ sẽ khác nhau.

Đặc biệt, cầndán hoặc khóa chặt nắp chaiđể trẻ không thể tự mở. Những vật liệu nhỏ, dung dịch và đồ trang trí bên trong có thể gây nguy hiểm nếu trẻ nuốt phải. Vì vậy, cha mẹ vẫn cần giám sát trẻ trong quá trình sử dụng.

5. Slime

Slime có đặc tính mềm, dẻo và có thể kéo giãn nên thường được sử dụng trong các hoạt động khám phá xúc giác. Trẻ có thểbóp, kéo, cuộn, ấn hoặc tạo hình slime, qua đó cảm nhận sự thay đổi của vật liệu bằng bàn tay và ngón tay.

Khi chơi, cha mẹ có thể đưa ra những nhiệm vụ đơn giản như kéo slime thành một đoạn dài, vo thành hình tròn, tạo dấu bằng đầu ngón tay hoặc sử dụng khuôn để tạo hình. Những thao tác này đồng thời tạo cơ hội để trẻ sử dụng bàn tay và phối hợp các ngón tay.

Có thể kết hợp slime với trò chơi tìm kiếm bằng cách đặt những món đồ chơi đủ lớn vào bên trong và để trẻ tìm, nhưng cần lựa chọn vật liệu phù hợp với độ tuổi và tránh hoàn toàn các chi tiết có nguy cơ gây hóc đối với trẻ nhỏ.

Tuy nhiên,không phải trẻ nào cũng thích cảm giác dính của slime. Với trẻ nhạy cảm xúc giác, việc chạm trực tiếp có thể gây khó chịu. Cha mẹ không nên ép trẻ mà có thể để trẻ quan sát trước hoặc sử dụng dụng cụ để tương tác với slime.

Nếu tự làm slime, cha mẹ cần đặc biệt chú ý đến thành phần.Không nên sử dụng các công thức tự chế chứa những hóa chất không phù hợp để trẻ tiếp xúc, đặc biệt khi không xác định được nồng độ hoặc mức độ an toàn. Lựa chọn đơn giản hơn là sử dụng sản phẩm dành cho trẻ em có nguồn gốc rõ ràng và tuân thủ độ tuổi, cảnh báo cũng như hướng dẫn sử dụng của nhà sản xuất.

Trẻ cần rửa tay sau khi chơi và tránh đưa slime lên mắt, miệng hoặc vùng da bị tổn thương. Nếu trẻ có xu hướng cho đồ vật vào miệng, slime có thể không phải lựa chọn phù hợp.

6. Quả bóng giảm căng thẳng 

Quả bóng giảm căng thẳng (stress ball)là một dạng đồ chơi cầm tay mà trẻ có thể bóp và thả bằng bàn tay. Cha mẹ có thể tự làm phiên bản đơn giản tại nhà hoặc lựa chọn sản phẩm được thiết kế sẵn phù hợp với trẻ.

Để tự làm, có thể sử dụngvỏ bóng bay chắc chắn và vật liệu làm đầy phù hợp, nhưng cần cân nhắc kỹ độ tuổi và hành vi của trẻ. Bóng tự chế có nguy cơ rách, khiến vật liệu bên trong rơi ra ngoài. Với trẻ nhỏ hoặc trẻ thường cắn, xé và đưa đồ vật vào miệng, nên tránh loại đồ chơi tự chế này hoặc lựa chọn sản phẩm nguyên khối an toàn hơn.

Khi sử dụng, trẻ có thể bóp bóng bằng một tay, đổi sang tay còn lại hoặc bóp rồi thả theo nhịp. Những động tác này tạo cơ hội để trẻvận động các cơ bàn tay và ngón tay, đồng thời cung cấp một hoạt động cầm nắm đơn giản.

Cha mẹ cũng có thể kết hợp quả bóng vào trò chơi. Ví dụ, trẻ bóp bóng 5 lần rồi đổi tay, chuyền bóng giữa hai tay hoặc bóp theo nhịp mà người lớn hướng dẫn. Với trẻ lớn hơn, có thể sử dụng trong những khoảng nghỉ ngắn nếu trẻ chủ động thích hoạt động này.

Tên gọi “quả bóng giảm căng thẳng” không có nghĩa rằng món đồ chơi nàychắc chắn làm giảm căng thẳng ở mọi trẻ. Một số trẻ thích cảm giác bóp và thả, trong khi trẻ khác có thể không hứng thú. Do đó, cha mẹ nên quan sát phản ứng thực tế và tôn trọng lựa chọn của trẻ.

Quan trọng nhất, cần thường xuyên kiểm tra bề mặt bóng. Nếu phát hiệnnứt, rách, rò rỉ hoặc có nguy cơ bung vật liệu bên trong, nên ngừng sử dụng và thay mới để đảm bảo an toàn.

7. Hộp cảm giác

Hộp cảm giác (sensory box)là một dạng đồ chơi cảm giác tự làm tại nhà cho phép trẻ sử dụng tay để chạm, tìm kiếm, phân loại và khám phá nhiều loại vật liệu khác nhau. So với hộp chơi bằng gạo, hộp cảm giác có thể linh hoạt hơn về vật liệu và chủ đề, giúp cha mẹ thường xuyên thay đổi hoạt động theo sở thích của trẻ.

Để chuẩn bị, cha mẹ có thể sử dụng một chiếc hộp hoặc khay có thành cao, sau đó lựa chọn vật liệu nền phù hợp nhưvải mềm, giấy vụn, bông, miếng xốp lớn hoặc những vật liệu có kết cấu khác nhau. Bên trong có thể đặt thêm đồ chơi, hình khối hoặc các đồ vật quen thuộc có kích thước an toàn để trẻ khám phá.

Cha mẹ có thể biến hộp cảm giác thành nhiều trò chơi. Chẳng hạn, giấu các con vật đồ chơi rồi yêu cầu trẻ tìm đúng con vật được gọi tên; phân loại đồ vật theo màu; tìm hai vật có bề mặt giống nhau; hoặc yêu cầu trẻ mô tả cảm giác nhưmềm, cứng, trơn, nhám.

Có thể thay đổi chủ đề để duy trì sự mới mẻ. Ví dụ, hộp chủ đề đại dương có các con vật biển; hộp chủ đề nông trại có động vật và cây cối; hộp màu sắc yêu cầu trẻ tìm và phân loại các vật theo từng màu.

Với trẻ nhạy cảm xúc giác, cha mẹ nên giới thiệu từng chất liệu từ từ. Trẻ có thể bắt đầu bằng việc quan sát hoặc sử dụng dụng cụ để lấy đồ vật trước khi chạm trực tiếp bằng tay.Không nên ép trẻ tiếp xúc với kết cấu khiến trẻ khó chịu.

Đặc biệt, cần tránh các vật liệu quá nhỏ nếu trẻ còn có xu hướng đưa đồ vật vào miệng. Tất cả hoạt động với hộp cảm giác cần được lựa chọn theo độ tuổi và có sự giám sát phù hợp của người lớn.

8. Bảng giảm căng thẳng tự chế

Bảng giảm căng thẳng tự chế có thể hiểu là một dạngbảng hoạt động cảm giác (sensory board), trên đó cha mẹ gắn nhiều đồ vật để trẻ chạm, xoay, kéo, ấn, mở hoặc đóng. Đây là một ý tưởng có thể tùy chỉnh theo khả năng và sở thích của từng trẻ.

Cha mẹ có thể sử dụng một tấm bảng chắc chắn làm nền, sau đó gắn những vật dụng có thao tác đơn giản nhưkhóa kéo, miếng vải có kết cấu khác nhau, nút bấm lớn, dây buộc, bánh xe xoay hoặc các chi tiết đóng – mở phù hợp với trẻ.

Mỗi khu vực trên bảng có thể tạo ra một trải nghiệm khác nhau. Trẻ có thể kéo khóa lên xuống, chạm vào bề mặt mềm – nhám, xoay một chi tiết hoặc thực hiện thao tác đóng – mở. Qua quá trình này, trẻ có cơ hội sử dụngbàn tay, các ngón tay và phối hợp tay – mắttrong khi khám phá đồ vật.

Để tăng tính tương tác, cha mẹ có thể thiết kế bảng theo chủ đề. Ví dụ, bảng “một ngày của bé” có khóa kéo quần áo, dây giày và cúc áo; bảng màu sắc sử dụng các vật liệu có màu khác nhau để trẻ tìm và ghép cặp.

Dù thường được gọi là “bảng giảm căng thẳng”,không nên mặc định rằng hoạt động này sẽ giúp mọi trẻ giảm căng thẳng hoặc điều chỉnh cảm xúc. Một số trẻ thích những thao tác lặp lại trên bảng, trong khi trẻ khác có thể không hứng thú. Vì vậy, hiệu quả cần được nhìn nhận dựa trên phản ứng thực tế của từng trẻ.

Khi tự làm, yếu tố an toàn đặc biệt quan trọng. Các chi tiết phải đượcgắn chắc chắn, không có cạnh sắc, dây dài hoặc bộ phận nhỏ dễ bung ra. Với trẻ nhỏ, cần tránh các chi tiết có kích thước gây nguy cơ hóc và luôn có người lớn giám sát khi trẻ sử dụng.

9. Fidget spinner

Fidget spinnerlà một món đồ chơi nhỏ có phần trung tâm cố định và các cánh có thể xoay xung quanh. Trẻ thường sử dụng bằng cách giữ phần giữa rồi dùng ngón tay đẩy cánh để tạo chuyển động quay.

Nếu muốn đưa fidget spinner vào nhómđồ chơi cảm giác tự làm tại nhà, cha mẹ có thể cùng trẻ tạo những phiên bản thủ công đơn giản bằng vật liệu phù hợp. Tuy nhiên, một chiếc spinner thực sự quay tốt thường cần các chi tiết cơ học tương đối nhỏ. Do đó, với trẻ nhỏ, sử dụng sản phẩm nguyên khối phù hợp độ tuổi có thể an toàn hơn so với tự chế bằng vòng bi, ốc vít hoặc các linh kiện nhỏ.

Fidget spinner tạo rachuyển động thị giác lặp lại và thao tác bằng ngón tay. Trẻ có thể quan sát spinner quay, thử thay đổi lực để xem tốc độ khác nhau hoặc đổi tay khi chơi.

Cha mẹ cũng có thể biến spinner thành một trò chơi thay vì chỉ để trẻ xoay tự do. Ví dụ, trẻ có thể thử dự đoán spinner quay trong bao lâu, đếm số lần thực hiện hoặc lựa chọn một nhiệm vụ đơn giản sau mỗi lượt quay. Điều này giúp món đồ chơi có thêm nhiều cách sử dụng.

Fidget spinner đôi khi được quảng bá như một công cụ giúp trẻ ADHD hoặc trẻ tự kỷtập trung, giảm căng thẳng hay kiểm soát hành vi. Tuy nhiên, không nên coi đây là tác dụng chắc chắn. Với một số trẻ, đồ chơi cầm tay có thể là hoạt động yêu thích; với trẻ khác, chuyển động của spinner lại trở thành yếu tố gây phân tâm.

Vì vậy, cha mẹ nên quan sátmục đích và phản ứng thực tế của trẻ khi sử dụng, thay vì mặc định trẻ cần fidget spinner vì có tự kỷ hoặc khó tập trung.

Cuối cùng, cần kiểm tra sản phẩm thường xuyên và ngừng sử dụng nếu spinner bị nứt, vỡ hoặc xuất hiện bộ phận lỏng. Các loại cóvòng bi, pin, nam châm hoặc chi tiết nhỏcần được đặc biệt lưu ý vì có thể gây nguy hiểm nếu trẻ tháo ra và cho vào miệng.

Kết luận 

Đồ chơi cảm giác tự làm tại nhàlà một cách đơn giản để cha mẹ tạo thêm những hoạt động vui chơi đa dạng, giúp trẻ có cơ hội khám phámàu sắc, âm thanh, kết cấu, chuyển động và các trải nghiệm xúc giácngay trong môi trường quen thuộc. Từ hộp cảm giác, chai cảm giác, đất sét đến những món đồ chơi cầm tay, mỗi hoạt động đều có thể được điều chỉnh dựa trên độ tuổi, sở thích và khả năng của trẻ.