Trẻ tự kỷ từ chối đến trường: Nguyên nhân và cách xử lý

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Trẻ tự kỷ từ chối đến trường là tình trạng khiến nhiều cha mẹ lo lắng, đặc biệt khi con thường xuyên khóc lóc, phản kháng hoặc tìm cách ở nhà mỗi khi đến giờ đi học. Tình trạng này có thể xuất phát từ lo lắng, quá tải giác quan, khó khăn trong giao tiếp xã hội hoặc những trải nghiệm chưa tích cực tại trường. Vậy đâu là nguyên nhân khiến trẻ tự kỷ không muốn đến lớp và cha mẹ nên làm gì để giúp con vượt qua khó khăn này? 

1. Các dấu hiệu và triệu chứng của việc từ chối đến trường ở trẻ tự kỷ

1. Phản ứng mạnh khi chuẩn bị đến trường

Trẻ có thể thể hiện sự phản kháng hoặc lo lắng rõ rệt vào buổi sáng trước giờ đi học. Một số biểu hiện thường gặp gồm:

• Trốn trong chăn, trùm kín đầu hoặc tìm cách tránh né khi cha mẹ gọi dậy.
• Nằm im, khó di chuyển hoặc không chịu thay quần áo, chuẩn bị cặp sách.
• Khóc lóc, cầu xin cha mẹ cho nghỉ học hoặc liên tục nói rằng mình không muốn đến trường.
• Phản ứng căng thẳng ngay khi nghe nhắc đến trường học hoặc các hoạt động diễn ra trong ngày.

Những phản ứng này có thể khiến việc đưa trẻ đến trường trở nên khó khăn, thậm chí dẫn đến tình trạng trẻ nghỉ học một phần hoặc toàn bộ buổi học. Nếu hiện tượng lặp lại thường xuyên, cha mẹ nên tìm hiểu nguyên nhân thay vì chỉ xem đây là hành vi chống đối.

2. Khó ngủ và xuất hiện triệu chứng thể chất trước giờ học

Một số trẻ tự kỷ có thể gặp khó khăn về giấc ngủ vào đêm trước ngày đi học. Trẻ trằn trọc, khó đi vào giấc ngủ hoặc ngủ không ngon do lo lắng về những điều có thể xảy ra ở trường.

Ngoài ra, trẻ có thể than đau bụng, buồn nôn, mệt mỏi hoặc cảm thấy không khỏe vào buổi sáng. Đáng chú ý, những triệu chứng này đôi khi giảm đi khi trẻ được phép ở nhà.

Tuy nhiên, cha mẹ không nên mặc định rằng trẻ đang giả vờ bị ốm để tránh đi học. Các triệu chứng thể chất cần được xem xét nghiêm túc và có thể cần thăm khám y tế để loại trừ nguyên nhân bệnh lý. Nếu không tìm thấy nguyên nhân thể chất rõ ràng, gia đình có thể trao đổi với chuyên gia để đánh giá liệu tình trạng lo âu hoặc căng thẳng có đang ảnh hưởng đến trẻ hay không.

3. Gia tăng hành vi lặp lại hoặc bám chặt vào thói quen

Khi cảm thấy lo lắng hoặc quá tải, trẻ tự kỷ có thể dựa nhiều hơn vào những sở thích, thói quen và nghi thức quen thuộc để tìm kiếm cảm giác an toàn. Chẳng hạn, trẻ có thể kiên quyết thực hiện một trình tự nhất định trước khi ra khỏi nhà hoặc phản ứng mạnh khi lịch trình buổi sáng thay đổi.

Một số trẻ cũng gia tăng các hành vi tự kích thích (stimming) như lắc lư cơ thể, xoay người hoặc vẫy tay. Đây có thể là cách trẻ tự điều chỉnh cảm giác và cảm xúc khi gặp áp lực.

Nếu những hành vi này xuất hiện thường xuyên hơn bình thường, đặc biệt vào thời điểm chuẩn bị đi học, cha mẹ nên chú ý đến khả năng trẻ đang gặp khó khăn trong việc thích nghi với môi trường hoặc những yêu cầu tại trường. Dù vậy, bản thân hành vi lặp lại không đồng nghĩa với việc trẻ từ chối đến trường; điều quan trọng là xem xét sự thay đổi so với trạng thái thường ngày của trẻ.

4. Dễ mất kiểm soát cảm xúc hoặc có hành vi gây hấn

Trẻ có thể xuất hiện nhiều cơn bùng nổ cảm xúc (meltdown) hơn, trở nên cáu gắt, khóc lớn, la hét hoặc có hành vi gây hấn khi cha mẹ yêu cầu đến trường. Những phản ứng này đôi khi xảy ra khi trẻ không thể diễn đạt cảm giác lo sợ, khó chịu hoặc quá tải bằng lời nói.

Chẳng hạn, trẻ có thể đẩy đồ vật, đánh người xung quanh hoặc phản ứng dữ dội khi bị thúc giục mặc đồng phục. Với trẻ gặp khó khăn trong giao tiếp, hành vi có thể là cách thể hiện rằng trẻ đang không thể tiếp tục đối mặt với tình huống hiện tại.

Cha mẹ nên quan sát thời điểm và hoàn cảnh xuất hiện các phản ứng này để xác định yếu tố khiến trẻ căng thẳng. Việc quát mắng hoặc ép buộc trẻ ngay trong lúc trẻ đang quá tải có thể khiến tình hình khó kiểm soát hơn.

5. Lo lắng gia tăng khi quay lại trường sau kỳ nghỉ

Các dấu hiệu từ chối đến trường có thể trở nên rõ rệt hơn khi trẻ bắt đầu năm học mới, quay lại lớp sau kỳ nghỉ hoặc trở lại trường sau một thời gian dài vắng mặt.

Sự thay đổi về lịch sinh hoạt, giáo viên, bạn học, lớp học hoặc các hoạt động thường ngày có thể khiến trẻ khó thích nghi. Trẻ cũng có thể cảm thấy bất an khi không biết trước những gì sẽ diễn ra trong ngày.

Trong những trường hợp này, trẻ có thể phản ứng mạnh hơn vào buổi tối trước ngày đi học hoặc buổi sáng đầu tiên quay lại trường. Cha mẹ nên quan sát xem các biểu hiện có xuất hiện đồng thời với sự thay đổi trong lịch trình hay môi trường học tập hay không để có phương án hỗ trợ phù hợp.

2. Nguyên nhân trẻ tự kỷ từ chối đến trường

2.1. Lo lắng, căng thẳng trước các tình huống ở trường

Một trong những nguyên nhân phổ biến khiến trẻ tự kỷ từ chối đến trường là cảm giác lo lắng, bất an hoặc quá tải trước những tình huống diễn ra trong môi trường học đường. Trẻ có thể lo sợ khi phải tham gia hoạt động nhóm, làm bài kiểm tra, phát biểu trước lớp hoặc đối mặt với những tình huống không thể dự đoán trước.

Đối với trẻ gặp khó khăn trong việc diễn đạt cảm xúc, sự lo lắng không phải lúc nào cũng được thể hiện bằng lời nói. Thay vào đó, trẻ có thể khóc, cáu gắt, phản kháng khi chuẩn bị đi học hoặc liên tục tìm cách ở nhà.

2.2. Bị bắt nạt hoặc gặp khó khăn trong các mối quan hệ xã hội

Những trải nghiệm tiêu cực với bạn bè và giáo viên có thể khiến trẻ dần hình thành tâm lý sợ đến trường. Trẻ tự kỷ có thể gặp khó khăn khi hiểu các quy tắc giao tiếp ngầm, nhận biết ý định của người khác hoặc xử lý những tình huống xã hội phức tạp. Điều này đôi khi khiến trẻ bị hiểu lầm, trêu chọc, cô lập hoặc bắt nạt.

Bên cạnh đó, mâu thuẫn với giáo viên, chẳng hạn như bị nhắc nhở vì một hành vi vô tình bị xem là thiếu lịch sự, cũng có thể khiến trẻ cảm thấy bất an khi đến lớp. Nếu những trải nghiệm này lặp lại mà không được hỗ trợ, trẻ có thể tìm cách tránh né trường học để không phải đối mặt với những tình huống gây khó chịu.

2.3. Quá tải giác quan trong môi trường học đường

Trường học thường có nhiều âm thanh, ánh sáng, chuyển động và sự tương tác diễn ra cùng lúc. Tiếng trống trường, tiếng nói chuyện trong lớp, hành lang đông người hoặc chuyến xe buýt ồn ào có thể khiến trẻ tự kỷ cảm thấy khó chịu, đặc biệt khi trẻ nhạy cảm với các kích thích giác quan.

Khi phải tiếp xúc với những kích thích vượt quá khả năng chịu đựng, trẻ có thể trở nên căng thẳng, mất tập trung, muốn rời khỏi môi trường hiện tại hoặc xuất hiện cơn bùng nổ cảm xúc. Nếu tình trạng này thường xuyên xảy ra, trẻ có thể dần xem việc đến trường là một trải nghiệm tiêu cực và tìm cách tránh né.

2.4. Khó thích nghi với sự thay đổi trong lịch trình và môi trường học tập

Nhiều trẻ tự kỷ cảm thấy an tâm khi các hoạt động diễn ra theo trình tự quen thuộc. Vì vậy, những thay đổi như chuyển lớp, đổi giáo viên, thay đổi thời khóa biểu hoặc bắt đầu năm học mới có thể khiến trẻ lo lắng và khó thích nghi.

Ngoài ra, các tình huống thiếu tính dự đoán, chẳng hạn như thay đổi phòng học đột ngột hoặc không biết hoạt động tiếp theo là gì, cũng có thể làm gia tăng cảm giác bất an. Trẻ có thể phản ứng bằng cách từ chối ra khỏi nhà, không chịu vào lớp hoặc bám chặt vào những thói quen quen thuộc.

Tình trạng này có thể trở nên rõ rệt hơn sau kỳ nghỉ dài hoặc khi trẻ quay lại trường sau một thời gian vắng mặt.

2.5. Khó khăn trong học tập và đáp ứng yêu cầu ở trường

Các yêu cầu học tập không phù hợp với khả năng hoặc nhu cầu hỗ trợ của trẻ cũng có thể góp phần dẫn đến việc từ chối đến trường. Trẻ có thể gặp khó khăn khi phải hoàn thành bài tập, tiếp nhận nhiều hướng dẫn cùng lúc, chuyển đổi giữa các môn học hoặc tham gia những hoạt động đòi hỏi khả năng tập trung kéo dài.

Nếu thường xuyên không hoàn thành bài tập, lo lắng về kết quả kiểm tra hoặc cảm thấy mình không theo kịp các bạn, trẻ có thể hình thành tâm lý sợ thất bại. Trong một số trường hợp, việc tránh đến trường trở thành cách trẻ né tránh những nhiệm vụ khiến mình căng thẳng.

Do đó, cha mẹ và giáo viên cần xem xét liệu khối lượng bài tập, phương pháp giảng dạy và cách tổ chức lớp học đã phù hợp với khả năng tiếp nhận của trẻ hay chưa.

2.6. Muốn ở nhà vì cảm thấy an toàn và thoải mái hơn

Không phải mọi trường hợp từ chối đến trường đều bắt nguồn từ một sự việc tiêu cực tại trường học. Một số trẻ có thể muốn ở nhà vì đây là môi trường quen thuộc, ít áp lực và giúp trẻ dễ kiểm soát các hoạt động hằng ngày hơn.

Ở nhà, trẻ có thể ở gần cha mẹ, chăm sóc thú cưng hoặc dành thời gian cho những sở thích yêu thích như xem video, chơi trò chơi điện tử và đọc sách. Trong khi đó, trường học đòi hỏi trẻ phải thích nghi với nhiều quy tắc, tương tác xã hội và hoạt động ít có khả năng tự lựa chọn.

3. Hướng xử lý việc trẻ tự kỷ từ chối đến trường

3.1. Tìm hiểu nguyên nhân tại sao trẻ từ chối đến trường

Trước khi tìm cách giải quyết, cha mẹ cần xác định điều gì khiến trẻ không muốn hoặc gặp khó khăn khi đến trường. Thay vì chỉ hỏi chung chung như “Tại sao con không muốn đi học?”, hãy quan sát hành vi của trẻ và đặt những câu hỏi cụ thể, phù hợp với khả năng giao tiếp của con.

Cha mẹ có thể áp dụng cách như sau:

• Quan sát thời điểm trẻ phản kháng: Trẻ bắt đầu lo lắng từ tối hôm trước, khi thức dậy, trên đường đến trường hay khi chuẩn bị vào lớp? Thời điểm xuất hiện phản ứng có thể cung cấp manh mối về nguyên nhân.
• Tìm hiểu những tình huống khiến trẻ khó chịu: Hãy xem xét liệu trẻ có gặp khó khăn với tiếng ồn, bài tập, giờ ăn, giờ ra chơi, một bạn học cụ thể hay sự thay đổi trong lịch trình.
• Sử dụng phương tiện giao tiếp phù hợp: Với trẻ hạn chế ngôn ngữ, cha mẹ có thể dùng tranh ảnh, thẻ cảm xúc, bảng lựa chọn hoặc câu hỏi có hai phương án để giúp con diễn đạt điều mình không thích.
• Theo dõi những thay đổi trong sinh hoạt: Ghi lại thời điểm trẻ từ chối đi học, biểu hiện cảm xúc, triệu chứng thể chất và những sự kiện xảy ra trước đó để nhận diện các yếu tố liên quan.

3.2. Phối hợp với nhà trường

Nhà trường đóng vai trò quan trọng trong việc giúp trẻ tự kỷ vượt qua khó khăn khi đến lớp. Nếu nguyên nhân khiến trẻ từ chối đi học xuất phát từ môi trường học tập, mối quan hệ với bạn bè hoặc những yêu cầu chưa phù hợp, cha mẹ cần trao đổi sớm với giáo viên để cùng tìm giải pháp.

Một số việc cha mẹ có thể thực hiện gồm:

• Trao đổi cụ thể với giáo viên: Chia sẻ những biểu hiện của trẻ tại nhà, thời điểm trẻ bắt đầu từ chối đến trường và những tình huống có thể khiến con lo lắng.
• Tìm hiểu tình hình của trẻ tại lớp: Nhờ giáo viên quan sát cách trẻ tham gia hoạt động, giao tiếp với bạn bè, phản ứng trước tiếng ồn và xử lý các nhiệm vụ học tập.
• Đề xuất điều chỉnh môi trường học tập: Nếu trẻ dễ quá tải, có thể trao đổi về việc bố trí một không gian yên tĩnh để trẻ nghỉ ngơi, sử dụng lịch trình trực quan hoặc giảm bớt những thay đổi đột ngột.
• Xây dựng kế hoạch quay lại trường: Nếu trẻ đã nghỉ học trong thời gian dài, gia đình và nhà trường có thể cân nhắc cho trẻ quay lại từng bước, chẳng hạn bắt đầu bằng buổi học ngắn hoặc những tiết học trẻ yêu thích, sau đó tăng dần thời lượng khi trẻ thích nghi tốt hơn.

3.3. Giúp con xây dựng mối quan hệ với bạn bè

Khó khăn trong giao tiếp và tương tác xã hội có thể khiến trẻ tự kỷ cảm thấy lạc lõng hoặc lo lắng khi ở trường. Vì vậy, giúp con xây dựng những mối quan hệ tích cực với bạn bè là một cách hỗ trợ trẻ cảm thấy an toàn và có thêm động lực đến lớp.

Cha mẹ có thể bắt đầu từ những hoạt động nhỏ, phù hợp với khả năng và sở thích của trẻ:

• Luyện tập tình huống giao tiếp tại nhà: Đóng vai các tình huống như chào hỏi bạn, xin tham gia trò chơi, nhờ bạn giúp đỡ hoặc từ chối một cách phù hợp. Cha mẹ có thể sử dụng tranh ảnh và video minh họa để trẻ dễ hình dung.
• Tạo cơ hội tương tác trong nhóm nhỏ: Thay vì yêu cầu trẻ tham gia ngay vào một nhóm đông người, hãy bắt đầu bằng các hoạt động cùng một bạn có chung sở thích, chẳng hạn xếp hình, vẽ tranh hoặc chơi trò chơi.
• Khuyến khích những buổi vui chơi ngoài giờ học: Với trẻ nhỏ, cha mẹ có thể tổ chức buổi chơi ngắn tại nhà hoặc công viên. Với trẻ lớn hơn, có thể tạo điều kiện để con gặp gỡ bạn bè trong những hoạt động phù hợp với sở thích.
• Trao đổi với giáo viên để hỗ trợ kết nối bạn bè: Giáo viên có thể giúp trẻ tham gia nhóm học tập phù hợp, hướng dẫn các bạn cách tương tác tích cực và chú ý đến dấu hiệu cô lập hoặc bắt nạt.

3.4. Chuẩn bị đầy đủ cho con trước khi đi học

Việc chuẩn bị trước giúp trẻ biết điều gì sẽ diễn ra, giảm cảm giác bất ngờ và hạn chế căng thẳng vào buổi sáng. Đối với trẻ tự kỷ, một lịch trình rõ ràng và dễ dự đoán có thể giúp quá trình chuyển từ nhà đến trường trở nên thuận lợi hơn.

Cha mẹ có thể áp dụng những cách sau:

• Chuẩn bị đồ dùng từ tối hôm trước: Cùng con sắp xếp quần áo, sách vở, đồ ăn và cặp sách theo một trình tự cố định để tránh vội vàng vào buổi sáng.
• Sử dụng lịch trình trực quan: Tạo bảng hình ảnh mô tả các bước như thức dậy, vệ sinh cá nhân, mặc quần áo, ăn sáng, đi học. Với trẻ hiểu chữ tốt, cha mẹ có thể sử dụng bảng checklist hoặc lịch viết.
• Báo trước những thay đổi: Nếu ngày hôm sau có hoạt động khác thường, giáo viên thay đổi hoặc trẻ phải học ở phòng mới, hãy thông báo trước bằng lời nói, hình ảnh hoặc câu chuyện xã hội (social story).
• Duy trì giờ ngủ và thức dậy ổn định: Giúp trẻ ngủ đủ giấc, tránh để con quá mệt vào buổi sáng. Những hoạt động thư giãn trước khi ngủ cũng có thể hỗ trợ trẻ chuẩn bị tốt hơn cho ngày học tiếp theo.

3.5. Duy trì thói quen học tập ở nhà

Trong thời gian trẻ chưa thể đến trường đầy đủ, cha mẹ nên duy trì một lịch sinh hoạt có cấu trúc tại nhà để giúp con giữ nhịp học tập và tránh gặp quá nhiều khó khăn khi quay lại lớp.

• Thiết lập khung giờ học tập ổn định: Sắp xếp thời gian học, nghỉ ngơi, ăn uống và vận động tương đối nhất quán mỗi ngày. Lịch trình nên phù hợp với khả năng tập trung và nhu cầu của trẻ.
• Phối hợp với giáo viên để nhận bài học: Hỏi nhà trường về những nội dung trẻ cần hoàn thành trong thời gian nghỉ học, ưu tiên các nhiệm vụ vừa sức và duy trì sự liên tục trong học tập.
• Chia nhỏ nhiệm vụ: Thay vì yêu cầu trẻ ngồi học liên tục trong thời gian dài, hãy chia bài tập thành từng phần ngắn, xen kẽ với thời gian nghỉ để trẻ có cơ hội điều chỉnh cảm xúc và lấy lại sự tập trung.
• Duy trì hoạt động có ý nghĩa: Kết hợp đọc sách, vẽ tranh, trò chơi giáo dục hoặc các hoạt động gắn với sở thích của con để việc học không trở thành nguồn áp lực mới.
• Giữ thời gian ở nhà có cấu trúc: Nếu trẻ nghỉ học, gia đình vẫn nên duy trì những hoạt động thường ngày phù hợp, hạn chế việc biến ngày nghỉ thành khoảng thời gian chỉ dành cho xem màn hình hoặc chơi trò chơi điện tử không giới hạn.

Kết luận 

Trẻ tự kỷ từ chối đến trường không đơn thuần là biểu hiện của việc không thích học mà có thể là dấu hiệu cho thấy con đang gặp khó khăn về cảm xúc, giao tiếp hoặc khả năng thích nghi với môi trường học đường. Vì vậy, cha mẹ cần kiên nhẫn tìm hiểu nguyên nhân, phối hợp với giáo viên và xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp với nhu cầu của trẻ. Sự đồng hành đúng cách từ gia đình và nhà trường sẽ giúp con từng bước cảm thấy an toàn, tự tin hơn và thuận lợi hơn khi quay lại lớp học.