Trị liệu ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ là gì? Phương pháp trị liệu

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn trong việc hiểu và sử dụng ngôn ngữ, ảnh hưởng trực tiếp đến giao tiếp và hòa nhập xã hội.Trị liệu ngôn ngữ cho trẻ tự kỷlà phương pháp can thiệp quan trọng, giúp trẻ phát triển khả năng nói, hiểu lời và tương tác phù hợp. Vậy trị liệu ngôn ngữ là gì và có những phương pháp nào hiệu quả cho trẻ tự kỷ hiện nay? Hãy cùng Mirai Care tìm hiểu trong bài sau. 

1. Trị liệu ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ là gì?

Ngôn ngữ trị liệu (còn gọi là ngữ âm trị liệu hay âm ngữ trị liệu) là một lĩnh vực chuyên môn nhằm đánh giá, can thiệp và phục hồi các rối loạn liên quan đến ngôn ngữ, giọng nói, phát âm, giao tiếp, rối loạn nuốt cũng như các vấn đề do bệnh lý thần kinh, ung thư hoặc chấn thương gây ra. Mục tiêu chính của ngôn ngữ trị liệu là giúp trẻ cải thiện khả năng giao tiếp, phát âm rõ ràng hơn, hiểu và sử dụng ngôn ngữ hiệu quả trong sinh hoạt hằng ngày.

Ngôn ngữ trị liệu thường tập trung vào hai nội dung chính:

• Khắc phục các vấn đề liên quan đến âm lượng, phát âm và khả năng nói khi giao tiếp.
• Hỗ trợ hiểu và diễn đạt ngôn ngữ thông qua nhiều hình thức như lời nói, ký hiệu, hình ảnh hoặc chữ viết.

Thông qua quá trình can thiệp có hệ thống, trẻ có thể:

• Nâng cao kỹ năng giao tiếp và phát triển ngôn ngữ.
• Cải thiện khả năng học tập, sinh hoạt và hòa nhập cộng đồng.
• Giảm các khó khăn liên quan đến rối loạn nuốt hoặc hạn chế về lời nói.

Bên cạnh trẻ em, ngôn ngữ trị liệu còn được áp dụng cho người lớn nhằm:

• Phục hồi khả năng nói sau đột quỵ hoặc chấn thương sọ não.
• Cải thiện các rối loạn giao tiếp do tổn thương thần kinh.

Theo thống kê, khoảng 15% dân số thế giới gặp các dạng khuyết tật khác nhau, trong đó rối loạn ngôn ngữ và giao tiếp chiếm tỷ lệ đáng kể. Tại Việt Nam, hơn 4 triệu người có nhu cầu trị liệu ngôn ngữ, phần lớn là trẻ trong độ tuổi mầm non, cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của ngôn ngữ trị liệu trong việc hỗ trợ phát triển và hòa nhập xã hội.

2. Một số liệu pháp trị liệu ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ

2.1. Liệu pháp PROMPT

Nhiều nghiên cứu cho thấy, trên 60% trẻ thuộc phổ tự kỷ gặp ít nhất một dạng rối loạn về vận động ngôn ngữ. Trong số đó, khó khăn nổi bật nhất là khả năng chủ động sử dụng lời nói. Những trẻ này thường phát âm kém chính xác, nói ngọng, nói không rõ tiếng hoặc chỉ phát ra được các âm đơn lẻ, chủ yếu là nguyên âm cơ bản.

Phần lớn trẻ tự kỷ có tốc độ phát triển ngôn ngữ chậm hơn so với bình thường, gặp trở ngại trong việc phát âm từ, diễn đạt ý bằng lời nói và duy trì giao tiếp trôi chảy. Không ít trường hợp trẻ không thể nói thành câu hoàn chỉnh hoặc không biết cách đặt câu hỏi. Nguyên nhân thường bắt nguồn từ sự hạn chế trong kiểm soát và phối hợp các cơ quan vùng miệng, khiến việc sử dụng ngôn ngữ trở nên kém linh hoạt.

Với những trẻ gặp khó khăn này, các chuyên gia thường ưu tiên can thiệp bằng phương pháp PROMPT – liệu pháp tái tổ chức và điều chỉnh hoạt động cơ miệng. Liệu pháp này nhằm nhận diện sớm các bất thường liên quan đến hệ thống phát âm, đặc biệt là lưỡi, môi, hàm và dây thanh, từ đó hỗ trợ cải thiện khả năng nói cho trẻ một cách hiệu quả.

2.2. Liệu pháp ACC

ACC là một trong những chương trình hỗ trợ giao tiếp được xây dựng nhằm giúp người khuyết tật trí tuệ hoặc những đối tượng gặp khó khăn về lời nói nâng cao khả năng trao đổi và tương tác bằng ngôn ngữ. Tùy vào đặc điểm và nhu cầu của từng người, chuyên gia sẽ cân nhắc triển khai ACC trong thời gian ngắn hoặc áp dụng lâu dài.

Đối với trẻ tự kỷ, ACC có thể được ứng dụng dưới nhiều hình thức khác nhau. Việc can thiệp sẽ được cá nhân hóa dựa trên mức độ đáp ứng, nhu cầu giao tiếp, khả năng tiếp nhận, điều kiện kinh tế cũng như tiên lượng phát triển của từng trẻ.

Trong thực tế, các phương pháp như sử dụng hình ảnh trực quan hoặc ngôn ngữ ký hiệu thường có chi phí thấp và dễ triển khai. Ngược lại, những thiết bị hỗ trợ giao tiếp công nghệ cao, chẳng hạn như máy phát giọng nói, tuy mang lại hiệu quả rõ rệt nhưng chi phí đầu tư thường cao hơn.

Để lựa chọn được chương trình ACC phù hợp nhất, chuyên gia sẽ tiến hành đánh giá toàn diện khả năng ngôn ngữ và giao tiếp của trẻ thông qua nhiều công cụ khác nhau. Quá trình đánh giá này cũng cần được điều chỉnh linh hoạt theo từng mức độ rối loạn, nhằm đảm bảo kết quả phản ánh chính xác năng lực thực tế của mỗi trẻ.

3. Lưu ý khi trị liệu ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ

Các phác đồ trị liệu ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ có tính chuyên môn cao và khá phức tạp. Nếu không tìm hiểu sâu, rất khó nhận biết đầy đủ các khó khăn mà trẻ đang gặp phải.

Hiện nay, số lượng bác sĩ và chuyên gia chuyên sâu về ngữ âm – ngôn ngữ trị liệu vẫn còn hạn chế. Phần lớn mới áp dụng các phương pháp can thiệp truyền thống, khiến hiệu quả phục hồi và khả năng hòa nhập xã hội của trẻ chưa đạt mức mong muốn.

Để đạt hiệu quả tốt nhất, trị liệu ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ:

• Cần được can thiệp sớm
• Áp dụng đa dạng phương pháp
• Hướng tới phát triển toàn diện cho trẻ

Gia đình cũng cần lưu ý rằng việc chỉ tập trung vào phát triển ngôn ngữ có thể khiến trẻ trở nên thụ động. Cách tiếp cận này không giúp kiểm soát tốt các biểu hiện tăng động, giảm chú ý hay hành vi kích thích.

Phụ huynh nên ưu tiên đưa trẻ đến các cơ sở can thiệp chuyên môn cho trẻ tự kỷ. Tại đây, trẻ sẽ được các chuyên gia hỗ trợ đúng hướng và phù hợp với từng giai đoạn phát triển. Gia đình cần phối hợp chặt chẽ với bác sĩ trong suốt quá trình trị liệu. Sự đồng hành này giúp lộ trình can thiệp đạt hiệu quả tốt hơn.

Ngoài ra, trẻ tự kỷ nên được học tập tại các môi trường giáo dục chuyên biệt. Việc học ở trường phổ thông khi chưa đủ khả năng thích nghi có thể khiến trẻ gặp khó khăn, tụt lại phía sau và dễ bị cô lập do khác biệt về hành vi và ngôn ngữ.

Kếtluận

Trị liệu ngôn ngữ đóng vai trò then chốt trong việc cải thiện khả năng giao tiếp và chất lượng cuộc sống của trẻ tự kỷ. Khi được can thiệp sớm và đúng phương pháp, trẻ có cơ hội phát triển ngôn ngữ, hành vi và kỹ năng xã hội tốt hơn. Phụ huynh cần hiểu rõ từng phương pháp trị liệu để lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp, đồng hành cùng trẻ lâu dài.