AuADHD là gì? Dấu hiệu nhận biết và cách hỗ trợ trẻ có đồng thời tự kỷ và ADHD

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

AuDHD là thuật ngữ chỉ những người đồng thời mắcrối loạn phổ tự kỷ (ASD)vàrối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD). Do triệu chứng chồng lấp, tình trạng này thường khó nhận diện và dễ bị chẩn đoán muộn. Vậy AuDHD là gì, dấu hiệu ra sao và cách hỗ trợ trẻ như thế nào? Hãy cùng Mirai Care tìm hiểu trong bài sau.

AuADHD là gì?

Định nghĩa AuDHD

AuDHDlà thuật ngữ dùng để chỉ những người đồng thời córối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder - ASD)vàrối loạn tăng động giảm chú ý (Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder - ADHD). Tên gọi "AuDHD" được ghép từAutismvàADHD, giúp mô tả sự hiện diện của cả hai tình trạng ở cùng một cá nhân.

Điều quan trọng cần hiểu làAuDHD không phải là một bệnh hay chẩn đoán riêng biệttrong các hệ thống phân loại bệnh. Thay vào đó, đây là cách gọi phổ biến để chỉ những ngườiđáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn chẩn đoán của cả ASD và ADHDtheo các hướng dẫn chuyên môn hiện hành.

Người có AuDHD có thể vừa gặp khó khăn trong giao tiếp xã hội, hành vi lặp lại hoặc nhạy cảm giác quan đặc trưng của tự kỷ, vừa có các biểu hiện như mất tập trung, bốc đồng hoặc tăng động của ADHD. Tuy nhiên, mức độ và cách các triệu chứng biểu hiện sẽ khác nhau ở mỗi người.

Vì sao trước đây ít người biết đến AuDHD?

Trước năm 2013, việc một người được chẩn đoán đồng thờiASD và ADHDgần như không thể xảy ra theo tiêu chuẩn củaDSM-IV(Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần). Khi đó, nếu đã được chẩn đoán tự kỷ, người bệnh thườngkhông được chẩn đoán thêm ADHD, dù có nhiều biểu hiện phù hợp.

Đến năm 2013,DSM-5đã chính thức cho phépchẩn đoán kép ASD và ADHDkhi người bệnh đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn của cả hai rối loạn. Đây là một thay đổi quan trọng, giúp các chuyên gia nhận diện chính xác hơn những trường hợp có biểu hiện chồng lấp.

Nhờ sự thay đổi này, ngày càng nhiều trẻ em và người lớn được xác định là cóAuDHD, từ đó xây dựng kế hoạch hỗ trợ và can thiệp phù hợp hơn với nhu cầu thực tế. Việc nhận diện đúng cả hai tình trạng cũng giúp tránh bỏ sót triệu chứng, đồng thời tối ưu hiệu quả của các phương pháp giáo dục, trị liệu và hỗ trợ trong cuộc sống hằng ngày.

AuDHD có phổ biến không?

Tỷ lệ mắc AuADHD

Các nghiên cứu cho thấyAuDHD không phải là tình trạng hiếm gặp. Ước tính có khoảng50–70% người mắc rối loạn phổ tự kỷ (ASD) đồng thời có các triệu chứng và đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán của ADHD. Điều này cho thấy sự đồng xuất hiện giữa hai rối loạn là khá phổ biến.

Ở chiều ngược lại,không phải tất cả người mắc ADHD đều có ASD. Mặc dù ADHD làm tăng khả năng xuất hiện các đặc điểm của tự kỷ so với dân số chung, phần lớn người ADHD vẫn không đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán ASD.

Vì sao dễ bị bỏ sót?

Một trong những nguyên nhân khiến AuDHD thường được phát hiện muộn làASD và ADHD có nhiều triệu chứng chồng lấp, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Cả hai đều có thể gây khó khăn trong giao tiếp xã hội, điều hòa cảm xúc, duy trì sự chú ý, kiểm soát hành vi và thực hiện các hoạt động hằng ngày.

Bên cạnh đó,triệu chứng của một rối loạn có thể che lấp biểu hiện của rối loạn còn lại. Chẳng hạn, sự tăng động, bốc đồng hoặc mất tập trung của ADHD có thể khiến các khó khăn về giao tiếp xã hội và hành vi lặp lại của tự kỷ không được chú ý. Ngược lại, khi các đặc điểm tự kỷ nổi bật, người đánh giá có thể cho rằng tình trạng mất tập trung hoặc hiếu động chỉ là một phần của ASD mà bỏ qua khả năng trẻ đồng thời mắc ADHD.

Dấu hiệu của AuADHD ở trẻ em

Các biểu hiện giống ADHD

Những đặc điểm liên quan đến ADHD ở trẻ mắc AuDHD thường bao gồm:

• Khó tập trung, dễ bị phân tâm bởi âm thanh, hình ảnh hoặc các yếu tố xung quanh.
• Hiếu động quá mức, thường xuyên chạy nhảy, cựa quậy hoặc khó ngồi yên trong thời gian dài.
• Bốc đồng, hành động hoặc nói chuyện mà chưa kịp suy nghĩ, khó chờ đến lượt.
• Khó hoàn thành nhiệm vụ, đặc biệt là các công việc cần nhiều bước hoặc đòi hỏi duy trì sự chú ý trong thời gian dài.
• Hay quên và dễ mất tập trung, thường bỏ dở việc đang làm hoặc chuyển sang hoạt động khác trước khi hoàn thành.

Các biểu hiện giống tự kỷ

Bên cạnh các triệu chứng của ADHD, trẻ AuDHD cũng có thể có những dấu hiệu điển hình của ASD như:

• Khó khăn trong giao tiếp và tương tác xã hội, ít chủ động bắt chuyện hoặc duy trì cuộc trò chuyện.
• Giao tiếp bằng mắt hạn chế, tránh nhìn vào mắt người đối diện hoặc chỉ nhìn trong thời gian ngắn.
• Khó hiểu cảm xúc, ý định hoặc ngôn ngữ cơ thể của người khác, dẫn đến phản ứng chưa phù hợp trong các tình huống xã hội.
• Hành vi hoặc sở thích lặp đi lặp lại, chẳng hạn như lặp lại câu nói, xếp đồ vật theo một trật tự nhất định hoặc chỉ quan tâm đến một số chủ đề cụ thể.
• Nhạy cảm với các kích thích giác quan, như âm thanh lớn, ánh sáng mạnh, mùi hương hoặc chất liệu quần áo.

Khi hai rối loạn xuất hiện cùng lúc

Điểm đặc trưng của AuDHD là các đặc điểm của ASD và ADHD có thểcùng tồn tại, thậm chí mâu thuẫn với nhau, khiến trẻ gặp nhiều khó khăn trong học tập và sinh hoạt hằng ngày.

Ví dụ, trẻ có thể:

• Muốn mọi việc diễn ra theo một lịch trình cố định nhưng lại rất khó duy trìdo dễ mất tập trung hoặc quên kế hoạch.
• Muốn có bạn bè và được hòa nhập, nhưng lại không biết cách bắt đầu hoặc duy trì cuộc trò chuyện.
• Thích sự ngăn nắp, trật tự, nhưng thường xuyên quên đồ, làm thất lạc đồ dùng hoặc không thể sắp xếp mọi thứ theo ý muốn.
• Dễ bị quá tải bởi tiếng ồn, ánh sáng hoặc đám đông, nhưng đồng thời vẫn thích tìm kiếm những hoạt động mới, vận động mạnh hoặc các kích thích mang lại cảm giác hứng thú.

Nguyên nhân gây AuDHD

Yếu tố di truyền

Di truyền được xem là một trong những yếu tố quan trọng làm tăng nguy cơ mắc cảrối loạn phổ tự kỷ (ASD)vàrối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD). Nhiều nghiên cứu cho thấy hai tình trạng này có thể chia sẻ một số gen và cơ chế sinh học chung.

Trẻ có người thân trong gia đình mắc ASD, ADHD hoặc các rối loạn phát triển thần kinh khác sẽ có nguy cơ cao hơn so với dân số chung. Tuy nhiên,di truyền không đồng nghĩa với việc chắc chắn mắc AuDHD. Nhiều trẻ có yếu tố nguy cơ vẫn phát triển bình thường, trong khi một số trường hợp không có tiền sử gia đình vẫn có thể được chẩn đoán.

Sự phát triển thần kinh

AuDHD được xem là mộtrối loạn phát triển thần kinh, liên quan đến sự khác biệt trong quá trình hình thành và hoạt động của não bộ ngay từ giai đoạn sớm của cuộc sống.

Những khác biệt này có thể ảnh hưởng đến nhiều chức năng như:

• Khả năng tập trung và duy trì sự chú ý.
• Kiểm soát hành vi và cảm xúc.
• Giao tiếp, tương tác xã hội.
• Xử lý thông tin và kích thích giác quan.
• Lập kế hoạch, tổ chức và thực hiện công việc.

Chính sự kết hợp của các thay đổi này khiến một số trẻ đồng thời biểu hiện các đặc điểm của cả ASD và ADHD.

Không phải do cách nuôi dạy

Một quan niệm sai lầm vẫn còn tồn tại là AuDHD xuất phát từ việc cha mẹ nuôi dạy không đúng cách hoặc thiếu quan tâm đến con.Điều này không đúng.

Các nghiên cứu khoa học hiện nay khẳng địnhkhông có bằng chứng cho thấy cách nuôi dạy gây ra ASD, ADHD hay AuDHD. Mặc dù môi trường sống và phương pháp giáo dục có thể ảnh hưởng đến cách trẻ phát triển kỹ năng, khả năng thích nghi và mức độ biểu hiện triệu chứng, nhưngđây không phải là nguyên nhân gây ra AuDHD.

Việc phát hiện sớm, đánh giá chính xác và can thiệp phù hợp sẽ giúp trẻ phát huy tối đa tiềm năng, đồng thời giảm bớt những khó khăn trong học tập, giao tiếp và cuộc sống hằng ngày.

AuADHD ảnh hưởng đến trẻ như thế nào?

Học tập

Trẻ mắc AuDHD thường gặp nhiều khó khăn trong môi trường học đường. Các vấn đề về duy trì sự chú ý, ghi nhớ hướng dẫn và kiểm soát hành vi có thể khiến trẻ khó theo kịp bài học hoặc hoàn thành nhiệm vụ.

Bên cạnh đó, những khó khăn trong xử lý thông tin, lập kế hoạch và tổ chức công việc cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả học tập. Một số trẻ có năng lực nhận thức tốt nhưng vẫn chưa phát huy hết tiềm năng do các triệu chứng của ASD và ADHD cản trở quá trình học.

Giao tiếp xã hội

Khó khăn trong giao tiếp là một trong những ảnh hưởng rõ rệt ở trẻ AuDHD. Trẻ có thể muốn kết bạn và hòa nhập với mọi người, nhưng lại gặp trở ngại trong việc hiểu các quy tắc xã hội, đọc biểu cảm khuôn mặt hoặc duy trì cuộc trò chuyện.

Ngoài ra, sự bốc đồng hoặc mất tập trung của ADHD có thể khiến trẻ ngắt lời người khác, nói quá nhiều hoặc phản ứng chưa phù hợp trong các tình huống giao tiếp. Điều này dễ dẫn đến hiểu lầm, xung đột hoặc khiến trẻ gặp khó khăn trong việc xây dựng và duy trì các mối quan hệ.

Điều hòa cảm xúc

Nhiều trẻ AuDHD gặp khó khăn trong việc nhận biết, kiểm soát và điều chỉnh cảm xúc. Trẻ có thể phản ứng mạnh trước những thay đổi nhỏ, dễ cáu gắt, thất vọng hoặc lo lắng khi mọi việc không diễn ra như mong muốn.

Bên cạnh đó, trẻ cũng có thể dễ bị quá tải bởi tiếng ồn, ánh sáng hoặc các kích thích giác quan khác, khiến cảm xúc trở nên căng thẳng và khó kiểm soát hơn.

Khả năng tự lập

AuDHD có thể ảnh hưởng đến các kỹ năng cần thiết cho cuộc sống hằng ngày. Trẻ thường gặp khó khăn trong việc:

• Lập kế hoạch và sắp xếp công việc.
• Quản lý thời gian.
• Ghi nhớ lịch học hoặc các nhiệm vụ cần hoàn thành.
• Chuẩn bị đồ dùng cá nhân.
• Thực hiện các hoạt động theo nhiều bước.

Nếu không được hướng dẫn và rèn luyện, những khó khăn này có thể tiếp tục ảnh hưởng đến khả năng tự lập của trẻ khi lớn lên.

Sức khỏe tâm thần

Do thường xuyên gặp khó khăn trong học tập, giao tiếp và sinh hoạt, trẻ AuDHD có nguy cơ cao gặp các vấn đề về sức khỏe tâm thần nhưlo âu,căng thẳng,lòng tự trọng thấphoặctrầm cảm, đặc biệt khi không được thấu hiểu và hỗ trợ đúng cách.

Tuy nhiên, điều nàykhông xảy ra ở tất cả trẻ AuDHD. Khi được phát hiện sớm, can thiệp phù hợp và nhận được sự đồng hành từ gia đình, nhà trường cũng như các chuyên gia, nhiều trẻ vẫn có thể phát triển tốt, xây dựng các kỹ năng cần thiết và đạt được những mục tiêu phù hợp với khả năng của mình.

Kết luận

AuDHD là tình trạng trẻ đồng thời có ASD và ADHD. Nhận biết sớm giúp can thiệp hiệu quả hơn. Dù gặp nhiều khó khăn, trẻ vẫn có thể phát triển tốt nếu được hỗ trợ đúng cách từ gia đình và chuyên gia. Nếu nghi ngờ, cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá sớm.