Có nên làm giấy khuyết tật cho trẻ tự kỷ? Quyền lợi và thủ tục

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Giấy chứng nhận khuyết tật là một trong những giấy tờ quan trọng giúp trẻ tự kỷ được xem xét tiếp cận các chính sách hỗ trợ của Nhà nước. Tuy nhiên, trên thực tế, không ít phụ huynh vẫn băn khoăn khi thực hiện thủ tục này vì lo ngại con bị gắn nhãn khuyết tật, ảnh hưởng đến tâm lý và quá trình học tập sau này.

Vậy trẻ tự kỷ có nên làm giấy chứng nhận khuyết tật không? Giấy xác nhận này mang lại những quyền lợi gì và gia đình cần chuẩn bị những thủ tục nào? Hãy cùng tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.

1. Giấy chứng nhận khuyết tật cho trẻ tự kỷ là gì?

Giấy chứng nhận khuyết tật (tên gọi chính thức là Giấy xác nhận khuyết tật) là văn bản do cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp sau khi thực hiện quy trình xác định dạng và mức độ khuyết tật của một cá nhân theo quy định pháp luật.

Đối với trẻ tự kỷ, đây là giấy tờ ghi nhận tình trạng khuyết tật và mức độ ảnh hưởng của những khó khăn về giao tiếp, tương tác xã hội, nhận thức, hành vi cũng như khả năng tự phục vụ trong sinh hoạt hằng ngày.

Theo Luật Người khuyết tật năm 2010, người khuyết tật được phân thành các mức độ:

• Khuyết tật đặc biệt nặng: Người khuyết tật không thể tự thực hiện việc phục vụ nhu cầu sinh hoạt cá nhân hằng ngày mà cần người khác theo dõi, trợ giúp hoàn toàn.
• Khuyết tật nặng: Người khuyết tật không thể tự thực hiện một số hoạt động phục vụ nhu cầu sinh hoạt cá nhân hằng ngày mà cần người khác trợ giúp.
• Khuyết tật nhẹ: Người khuyết tật không thuộc hai mức độ nêu trên.

Cần lưu ý, trẻ được chẩn đoán mắc rối loạn phổ tự kỷ không đồng nghĩa với việc đương nhiên được cấp giấy xác nhận khuyết tật. Việc xác định còn phụ thuộc vào mức độ khó khăn thực tế của trẻ trong các hoạt động sinh hoạt, giao tiếp, học tập và khả năng hòa nhập cộng đồng.

Giấy xác nhận khuyết tật không phải là giấy chẩn đoán tự kỷ và cũng không thay thế hồ sơ đánh giá chuyên môn về tình trạng phát triển của trẻ. Đây là hai loại giấy tờ có mục đích sử dụng khác nhau.

2. Có nên làm giấy khuyết tật cho trẻ tự kỷ không?

Câu trả lời là phụ huynh nên cân nhắc làm giấy xác nhận khuyết tật nếu tình trạng của trẻ đáp ứng các tiêu chí xác định khuyết tật và gia đình có nhu cầu tiếp cận những chính sách hỗ trợ tương ứng.

Việc làm giấy xác nhận không có nghĩa là từ bỏ hy vọng con tiến bộ hay mặc định trẻ sẽ phụ thuộc vào người khác suốt đời. Ngược lại, đây có thể là cơ sở pháp lý giúp gia đình tiếp cận một số quyền lợi về an sinh xã hội, giáo dục và chăm sóc sức khỏe.

Phụ huynh có thể cân nhắc dựa trên những lợi ích sau:

• Thứ nhất, giúp trẻ được xem xét hưởng các chính sách hỗ trợ của Nhà nước.

Tùy theo mức độ khuyết tật và điều kiện cụ thể, trẻ có thể được xem xét hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng, hỗ trợ bảo hiểm y tế và các chính sách dành cho người khuyết tật.

• Thứ hai, tạo điều kiện thuận lợi hơn trong quá trình học tập.

Giấy xác nhận khuyết tật có thể là căn cứ để gia đình đề nghị nhà trường xem xét các hình thức giáo dục phù hợp, hỗ trợ học hòa nhập hoặc tiếp cận các chính sách giáo dục dành cho người khuyết tật.

• Thứ ba, giúp gia đình có thêm cơ sở để xây dựng kế hoạch chăm sóc lâu dài.

Khi tình trạng và mức độ khuyết tật của trẻ được xác định, gia đình có thêm căn cứ để tìm hiểu các chính sách hỗ trợ, phối hợp với nhà trường và các đơn vị chuyên môn nhằm xây dựng môi trường học tập, sinh hoạt phù hợp.

Tuy nhiên, phụ huynh cũng cần hiểu rằng giấy xác nhận khuyết tật không tự động mang lại tất cả quyền lợi nêu trên. Mỗi chính sách sẽ có điều kiện áp dụng riêng, đặc biệt là quy định về mức độ khuyết tật và đối tượng thụ hưởng.

3. Vì sao nhiều phụ huynh lưỡng lự khi làm giấy khuyết tật cho con tự kỷ?

Mặc dù giấy xác nhận khuyết tật có thể giúp trẻ tiếp cận nhiều chính sách hỗ trợ, nhưng không phải gia đình nào cũng sẵn sàng thực hiện thủ tục này. Bên cạnh những băn khoăn về quyền lợi, phụ huynh còn phải đối diện với những rào cản tâm lý và định kiến xã hội.

3.1. Nỗi sợ bị “gắn nhãn”

Một trong những lý do phổ biến khiến phụ huynh ngần ngại là lo sợ con bị gắn nhãn là trẻ khuyết tật.

Nhiều cha mẹ cho rằng việc có giấy xác nhận khuyết tật đồng nghĩa với việc thừa nhận con khác biệt so với những đứa trẻ cùng trang lứa. Họ lo ngại con có thể bị bạn bè xa lánh, bị người xung quanh nhìn nhận bằng ánh mắt thiếu thiện cảm hoặc gặp khó khăn khi hòa nhập cộng đồng.

Bên cạnh đó, một số phụ huynh còn lo lắng giấy tờ này sẽ ảnh hưởng đến tương lai của con, chẳng hạn như cơ hội học tập, lựa chọn môi trường giáo dục hoặc khả năng phát triển sau này.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa việc xác nhận tình trạng khuyết tật nhằm tiếp cận chính sách hỗ trợ và việc đánh giá năng lực, tiềm năng phát triển của một đứa trẻ.

Giấy xác nhận khuyết tật không phải là căn cứ để kết luận trẻ không thể học tập, giao tiếp hay tiến bộ. Mỗi trẻ tự kỷ có đặc điểm phát triển và nhu cầu hỗ trợ khác nhau. Việc xác định mức độ khuyết tật cũng không đồng nghĩa với việc khả năng của trẻ sẽ không thay đổi trong tương lai.

3.2. Áp lực tâm lý của gia đình

Đối với nhiều gia đình, việc con được chẩn đoán tự kỷ đã là một hành trình đầy cảm xúc. Cha mẹ có thể trải qua nhiều trạng thái như lo lắng, hụt hẫng, hoang mang hoặc khó chấp nhận tình trạng của con.

Vì vậy, việc tiếp tục thực hiện thủ tục xác nhận khuyết tật đôi khi khiến những cảm xúc này trở nên nặng nề hơn.

Một số phụ huynh cảm thấy việc làm giấy khuyết tật giống như một sự thừa nhận rằng con đang gặp nhiều khó khăn hơn những gì họ mong đợi. Họ cũng có thể lo lắng về việc phải tiếp xúc với nhiều cơ quan hành chính, chuẩn bị hồ sơ và trải qua quá trình đánh giá.

Ngoài ra, áp lực từ người thân cũng là yếu tố đáng chú ý. Không phải ai trong gia đình cũng hiểu đúng về tự kỷ và ý nghĩa của giấy xác nhận khuyết tật. Điều này đôi khi dẫn đến những bất đồng trong việc quyết định có nên thực hiện thủ tục hay không.

Điều quan trọng là cha mẹ cần nhìn nhận giấy xác nhận khuyết tật dưới góc độ một công cụ bảo đảm quyền lợi cho trẻ, thay vì xem đây là một dấu mốc tiêu cực trong hành trình phát triển của con.

4. Những trường hợp trẻ tự kỷ nên cân nhắc làm giấy khuyết tật

Không phải mọi trẻ tự kỷ đều có nhu cầu hoặc đủ điều kiện được xác định mức độ khuyết tật. Việc cân nhắc làm giấy xác nhận nên dựa trên những khó khăn thực tế của trẻ, thay vì chỉ căn cứ vào kết quả chẩn đoán.

Dưới đây là một số trường hợp phụ huynh có thể cân nhắc:

• Trẻ gặp nhiều khó khăn trong giao tiếp và tương tác xã hội
• Trẻ hạn chế khả năng tự phục vụ
• Trẻ có những khó khăn về nhận thức và hành vi
• Trẻ cần được hỗ trợ thường xuyên trong học tập và sinh hoạt

Tuy nhiên, những biểu hiện trên chỉ mang tính tham khảo để phụ huynh nhận diện nhu cầu hỗ trợ của trẻ. Chúng không phải tiêu chí độc lập để tự kết luận trẻ thuộc mức độ khuyết tật nào.

Theo quy định, Hội đồng xác định mức độ khuyết tật sẽ đánh giá khả năng tự phục vụ và những khó khăn thực tế của trẻ để đưa ra kết luận phù hợp.

Lưu ý: Trẻ tự kỷ có khả năng giao tiếp tốt, học tập độc lập hoặc tự phục vụ được vẫn có thể có những khó khăn cần hỗ trợ. Do đó, phụ huynh không nên tự đánh giá mức độ khuyết tật chỉ dựa trên khả năng nói hoặc chỉ số trí tuệ của trẻ.

5. Trẻ tự kỷ được hỗ trợ gì sau khi làm giấy xác nhận khuyết tật?

Sau khi được cấp giấy xác nhận khuyết tật, trẻ có cơ sở pháp lý để tiếp cận các chính sách dành cho người khuyết tật. Tuy nhiên, quyền lợi cụ thể sẽ phụ thuộc vào mức độ khuyết tật, độ tuổi, môi trường học tập và các điều kiện theo từng chính sách.

Một số quyền lợi đáng chú ý gồm:

5.1. Được xem xét hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng

Theo Nghị định 20/2021/NĐ-CP, trẻ em dưới 16 tuổi thuộc diện khuyết tật nặng hoặc đặc biệt nặng là đối tượng được hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng nếu đáp ứng các điều kiện theo quy định.

Mức trợ cấp được tính theo công thức:

Mức trợ cấp hằng tháng = Mức chuẩn trợ giúp xã hội × Hệ số tương ứng.

Theo quy định tại Nghị định 20/2021/NĐ-CP:

• Trẻ em dưới 16 tuổi thuộc diện khuyết tật nặng: hệ số 2,0.
• Trẻ em dưới 16 tuổi thuộc diện khuyết tật đặc biệt nặng: hệ số 2,5.

Mức trợ cấp thực tế còn phụ thuộc vào mức chuẩn trợ giúp xã hội đang áp dụng và chính sách hỗ trợ bổ sung của địa phương (nếu có).

Đây là nguồn hỗ trợ có ý nghĩa đối với những gia đình phải dành nhiều thời gian và chi phí để chăm sóc, đồng hành cùng trẻ.

5.2. Được hỗ trợ về bảo hiểm y tế

Người khuyết tật thuộc các nhóm đối tượng theo quy định của pháp luật về bảo hiểm y tế được Nhà nước đóng hoặc hỗ trợ mức đóng bảo hiểm y tế.

Đối với trẻ tự kỷ, phụ huynh có thể tìm hiểu chính sách cấp thẻ bảo hiểm y tế tương ứng với nhóm đối tượng của con.

Thẻ bảo hiểm y tế giúp trẻ tiếp cận các dịch vụ khám bệnh, chữa bệnh trong phạm vi quyền lợi và mức hưởng theo quy định. Đây là chính sách cần thiết khi trẻ có nhu cầu theo dõi sức khỏe, khám chuyên khoa hoặc điều trị các vấn đề sức khỏe đi kèm.

Cần lưu ý, bảo hiểm y tế không đồng nghĩa với việc mọi chi phí can thiệp tự kỷ, trị liệu ngôn ngữ hay các dịch vụ giáo dục đặc biệt đều được thanh toán.

5.3. Được tiếp cận các chính sách hỗ trợ giáo dục

Theo quy định về giáo dục đối với người khuyết tật, trẻ có thể được tạo điều kiện tham gia giáo dục hòa nhập hoặc các hình thức giáo dục phù hợp với khả năng và nhu cầu cá nhân.

Một số chính sách hỗ trợ có thể bao gồm:

• Được xem xét miễn, giảm học phí theo đối tượng và điều kiện quy định.
• Được hỗ trợ chi phí học tập nếu đáp ứng điều kiện thụ hưởng.
• Được xây dựng kế hoạch giáo dục phù hợp với khả năng và nhu cầu của trẻ.
• Được hỗ trợ trong quá trình học tập và hòa nhập tại cơ sở giáo dục theo quy định.

Đặc biệt, việc xác định nhu cầu hỗ trợ giáo dục không nên chỉ dựa trên giấy xác nhận khuyết tật. Nhà trường và gia đình cần phối hợp đánh giá khả năng nhận thức, giao tiếp, tương tác và kỹ năng học tập của trẻ để xây dựng phương án giáo dục phù hợp.

5.4. Được ưu tiên trong một số hoạt động chăm sóc sức khỏe và phục hồi chức năng

Luật Người khuyết tật quy định người khuyết tật được bảo đảm tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe phù hợp. Trong đó, trẻ em khuyết tật và người khuyết tật nặng, đặc biệt nặng thuộc nhóm được ưu tiên khám bệnh, chữa bệnh theo quy định.

Ngoài ra, trẻ có thể được tiếp cận các hoạt động phục hồi chức năng và hỗ trợ chăm sóc sức khỏe phù hợp với nhu cầu thực tế.

Đối với trẻ tự kỷ, những hỗ trợ này có thể giúp gia đình chủ động hơn trong việc theo dõi sức khỏe, phát hiện các vấn đề đi kèm và phối hợp với chuyên gia để xây dựng kế hoạch hỗ trợ phát triển lâu dài.

Lưu ý: Giấy xác nhận khuyết tật không đồng nghĩa với việc trẻ được miễn toàn bộ chi phí khám chữa bệnh, can thiệp giáo dục hoặc trị liệu tại các cơ sở tư nhân. Phụ huynh cần kiểm tra phạm vi quyền lợi của từng chương trình hỗ trợ trước khi đăng ký.

6. Thủ tục làm giấy xác nhận khuyết tật cho trẻ tự kỷ

Theo quy định hiện hành, việc xác định mức độ khuyết tật và cấp Giấy xác nhận khuyết tật được thực hiện tại UBND cấp xã nơi trẻ cư trú.

Phụ huynh có thể tham khảo quy trình dưới đây để chuẩn bị hồ sơ và thực hiện thủ tục.

Bước 1: Chuẩn bị hồ sơ

Người đại diện hợp pháp của trẻ chuẩn bị hồ sơ đề nghị xác định mức độ khuyết tật, bao gồm:

• Đơn đề nghị xác định mức độ khuyết tật và cấp Giấy xác nhận khuyết tật: Sử dụng Mẫu số 01 ban hành kèm theo Thông tư 01/2019/TT-BLĐTBXH, đã được sửa đổi, bổ sung.
• Bản sao giấy tờ liên quan đến tình trạng của trẻ (nếu có): Bệnh án, giấy khám bệnh, hồ sơ chẩn đoán tự kỷ, giấy tờ điều trị hoặc các tài liệu chuyên môn liên quan.

Ngoài ra, phụ huynh nên chuẩn bị giấy khai sinh của trẻ và giấy tờ tùy thân của người đại diện hợp pháp để xuất trình khi cơ quan tiếp nhận yêu cầu đối chiếu thông tin.

Việc chuẩn bị hồ sơ khám và đánh giá phát triển của trẻ sẽ giúp Hội đồng có thêm thông tin tham khảo trong quá trình xác định dạng và mức độ khuyết tật.

Bước 2: Nộp hồ sơ tại UBND cấp xã

Sau khi hoàn thiện hồ sơ, phụ huynh gửi đơn đề nghị đến Chủ tịch UBND xã, phường nơi trẻ cư trú.

Hiện nay, phụ huynh có thể lựa chọn một trong các hình thức:

• Nộp hồ sơ trực tiếp tại bộ phận tiếp nhận và trả kết quả của UBND cấp xã.
• Gửi hồ sơ qua dịch vụ bưu chính.
• Nộp hồ sơ trực tuyến thông qua Cổng Dịch vụ công nếu địa phương hỗ trợ.

Cơ quan tiếp nhận sẽ kiểm tra hồ sơ và hướng dẫn bổ sung nếu còn thiếu giấy tờ cần thiết.

Bước 3: Hội đồng xác định mức độ khuyết tật đánh giá trẻ

Trong thời hạn 20 ngày làm việc kể từ khi nhận được hồ sơ, Hội đồng xác định mức độ khuyết tật có trách nhiệm tổ chức đánh giá tình trạng của trẻ.

Quá trình đánh giá tập trung vào những khía cạnh như:

• Khả năng tự phục vụ trong sinh hoạt hằng ngày.
• Khả năng giao tiếp và tương tác xã hội.
• Khả năng nhận thức và thực hiện các hoạt động.
• Mức độ cần hỗ trợ từ người khác trong học tập, sinh hoạt và hòa nhập cộng đồng.

Đối với trẻ đang đi học, Hội đồng có thể tham khảo ý kiến của cơ sở giáo dục về những khó khăn của trẻ trong học tập, sinh hoạt và giao tiếp.

Việc đánh giá thường được thực hiện tại UBND cấp xã hoặc trạm y tế. Nếu trẻ không thể đến địa điểm đánh giá, Hội đồng có thể thực hiện việc quan sát và phỏng vấn tại nơi cư trú.

Trong trường hợp Hội đồng không thể đưa ra kết luận, phụ huynh không đồng ý với kết quả hoặc có bằng chứng cho thấy việc đánh giá chưa khách quan, chính xác, hồ sơ có thể được chuyển đến Hội đồng giám định y khoa theo quy định.

Bước 4: Nhận Giấy xác nhận khuyết tật

Sau khi Hội đồng có kết luận về dạng và mức độ khuyết tật, Chủ tịch UBND cấp xã thực hiện niêm yết, thông báo công khai kết luận theo quy định.

Trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày có kết luận, Chủ tịch UBND cấp xã cấp Giấy xác nhận khuyết tật cho trẻ.

Trên giấy xác nhận sẽ thể hiện những thông tin cơ bản như:

• Họ tên và ngày tháng năm sinh của trẻ.
• Địa chỉ cư trú.
• Dạng khuyết tật.
• Mức độ khuyết tật.

Như vậy, thời gian giải quyết thông thường là 25 ngày làm việc kể từ khi tiếp nhận hồ sơ, chưa tính thời gian phát sinh nếu cần bổ sung hồ sơ hoặc thực hiện giám định y khoa.

Căn cứ tham khảo: Điều 18, Điều 19 Luật Người khuyết tật 2010; Thông tư 01/2019/TT-BLĐTBXH và Thông tư 08/2023/TT-BLĐTBXH.

Kết luận

Làm giấy xác nhận khuyết tật cho trẻ tự kỷ không phải là quyết định dễ dàng đối với nhiều gia đình. Tuy nhiên, phụ huynh nên nhìn nhận đây là một trong những cách giúp con được ghi nhận nhu cầu hỗ trợ và tiếp cận những quyền lợi phù hợp theo quy định pháp luật.

Mỗi trẻ tự kỷ đều có khả năng và tốc độ phát triển riêng. Giấy xác nhận khuyết tật không quyết định tương lai của trẻ, cũng không làm mất đi cơ hội học tập, giao tiếp và hòa nhập cộng đồng.

Điều quan trọng nhất vẫn là sự thấu hiểu, đồng hành của gia đình và việc lựa chọn phương pháp giáo dục, can thiệp phù hợp để giúp trẻ từng bước phát triển các kỹ năng cần thiết.