Khám Lưỡi Cho Trẻ Chậm Nói Có Cần Thiết Không? Dấu Hiệu Cha Mẹ Không Nên Bỏ Qua

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Chậm nói là vấn đề khiến nhiều phụ huynh lo lắng khi trẻ ít nói hoặc nói chậm hơn bạn cùng tuổi. Một trong những nguyên nhân thường được nhắc đến là dính thắng lưỡi và các bất thường ở lưỡi ảnh hưởng đến khả năng phát âm.

Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp chậm nói đều liên quan đến lưỡi. Việc khám lưỡi giúp bác sĩ đánh giá cấu trúc khoang miệng, khả năng vận động của lưỡi và xác định nguyên nhân ảnh hưởng đến ngôn ngữ của trẻ.

Bài viết dưới đây sẽ giúp cha mẹ hiểu rõ khi nào cần khám lưỡi cho trẻ chậm nói và những dấu hiệu không nên bỏ qua.

Mối liên hệ giữa lưỡi và khả năng phát âm của trẻ

Vai trò của lưỡi trong quá trình nói

Để tạo ra lời nói, cơ thể cần sự phối hợp của nhiều bộ phận như não bộ, dây thanh quản, môi, răng, hàm và đặc biệt là lưỡi. Trong đó, lưỡi được xem là cơ quan vận động chính giúp tạo nên các âm thanh khác nhau.

Lưỡi có những vai trò quan trọng như:

• Điều khiển việc phát âm các âm tiết và từ ngữ.
• Thay đổi vị trí liên tục để tạo ra các âm khác nhau trong tiếng Việt.
• Phối hợp với môi, răng, hàm và vòm miệng để hình thành lời nói rõ ràng.
• Hỗ trợ hoạt động ăn nhai, nuốt và phát triển vận động miệng.
• Giúp trẻ luyện tập các kỹ năng giao tiếp từ những năm đầu đời.

Ví dụ, khi phát âm các âm như "l", "n", "t", "d", đầu lưỡi cần chạm đúng vị trí trên vòm miệng. Nếu lưỡi không đủ linh hoạt hoặc bị hạn chế vận động, trẻ có thể phát âm sai hoặc không phát âm được những âm này.

Chính vì vậy, bất kỳ bất thường nào liên quan đến lưỡi đều có khả năng ảnh hưởng đến quá trình phát triển ngôn ngữ của trẻ.

Những bất thường ở lưỡi có thể ảnh hưởng đến ngôn ngữ

Một số trẻ gặp khó khăn trong việc phát âm do các bất thường về cấu trúc hoặc chức năng của lưỡi. Những vấn đề thường gặp bao gồm:

• Dính thắng lưỡi.
• Thắng lưỡi ngắn.
• Hạn chế vận động đầu lưỡi.
• Yếu cơ vùng miệng.
• Dị tật bẩm sinh vùng miệng như khe hở môi, khe hở vòm miệng.
• Bất thường cấu trúc khoang miệng hoặc hàm.

Những bất thường này có thể khiến trẻ:

• Khó phát âm rõ ràng.
• Nói ngọng kéo dài.
• Chậm hình thành lời nói.
• Khó bắt chước âm thanh.
• Gặp khó khăn khi ăn uống hoặc nhai nuốt.

Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng sẽ khác nhau ở từng trẻ. Có trẻ chỉ gặp khó khăn nhẹ trong phát âm, nhưng cũng có trẻ bị ảnh hưởng đáng kể đến khả năng giao tiếp.

Trẻ chậm nói có phải do dính thắng lưỡi không?

Dính thắng lưỡi là gì?

Dính thắng lưỡi (Ankyloglossia) là tình trạng dây thắng lưỡi – phần mô nối mặt dưới của lưỡi với sàn miệng – quá ngắn, quá dày hoặc bám bất thường. Điều này làm hạn chế khả năng vận động của lưỡi.

Thông thường, lưỡi cần có khả năng:

• Đưa ra ngoài miệng.
• Nâng lên chạm vòm miệng.
• Di chuyển sang trái, phải.
• Thực hiện các động tác linh hoạt khi nói và ăn uống.

Khi bị dính thắng lưỡi, các chuyển động này có thể bị hạn chế ở nhiều mức độ khác nhau.

Các mức độ dính thắng lưỡi thường được chia thành:

Mức độ nhẹ

• Lưỡi vẫn vận động tương đối bình thường.
• Ít ảnh hưởng đến ăn uống và phát âm.

Mức độ trung bình

• Khả năng nâng lưỡi hoặc đưa lưỡi ra ngoài bị hạn chế.
• Có thể ảnh hưởng đến một số âm phát âm.

Mức độ nặng

• Lưỡi khó đưa ra ngoài hoặc nâng lên.
• Trẻ dễ gặp khó khăn khi phát âm và ăn uống.

Mức độ rất nặng

• Hạn chế rõ rệt chức năng của lưỡi.
• Có thể ảnh hưởng đến bú mẹ, ăn nhai và giao tiếp.

Dấu hiệu nhận biết trẻ bị dính thắng lưỡi

Cha mẹ có thể quan sát một số dấu hiệu sau để nghi ngờ trẻ bị dính thắng lưỡi:

• Không thè lưỡi ra ngoài môi hoặc chỉ đưa được đầu lưỡi ra rất ít.
• Đầu lưỡi có hình trái tim khi cố gắng thè lưỡi.
• Khó nâng lưỡi lên vòm miệng, chạm răng cửa trên hoặc liếm môi trên.
• Khó phát âm các âm cần sự linh hoạt của đầu lưỡi như: l, n, t, d, r.
• Có thể nói ngọng hoặc phát âm không rõ một số âm.

Ngoài ra, một số trẻ còn có biểu hiện:

• Bú mẹ khó khăn từ nhỏ.
• Hay bị sặc khi bú.
• Ăn nhai chậm.
• Khó đảo thức ăn trong miệng.

Tuy nhiên, việc chẩn đoán chính xác cần được thực hiện bởi bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia ngôn ngữ trị liệu.

Không phải mọi trường hợp chậm nói đều do thắng lưỡi

Nhiều phụ huynh cho rằng chỉ cần cắt thắng lưỡi là trẻ sẽ nói được ngay. Đây là quan niệm chưa hoàn toàn chính xác.

Trên thực tế, phần lớn trẻ chậm nói không phải do dính thắng lưỡi. Có rất nhiều nguyên nhân khác có thể ảnh hưởng đến sự phát triển ngôn ngữ của trẻ như:

• Chậm phát triển ngôn ngữ:Trẻ phát triển ngôn ngữ chậm hơn so với độ tuổi nhưng không có bất thường về cấu trúc miệng.
• Khiếm thính:Nếu trẻ nghe không rõ âm thanh từ môi trường xung quanh, trẻ sẽ gặp khó khăn trong việc học nói.
• Rối loạn phổ tự kỷ:Trẻ tự kỷ thường có khó khăn trong giao tiếp, tương tác xã hội và phát triển ngôn ngữ.
• Thiếu tương tác giao tiếp:Trẻ ít được trò chuyện, đọc sách hoặc chơi tương tác với người lớn có thể chậm phát triển ngôn ngữ.
• Các nguyên nhân thần kinh và tâm lý khác:Một số vấn đề liên quan đến não bộ, nhận thức hoặc cảm xúc cũng có thể khiến trẻ chậm nói.

Vì vậy, việc đánh giá toàn diện là rất cần thiết để xác định đúng nguyên nhân thay vì chỉ tập trung vào thắng lưỡi.

Khi nào nên khám lưỡi cho trẻ chậm nói?

Các dấu hiệu cảnh báo cần đưa trẻ đi khám sớm

Cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở chuyên khoa nếu xuất hiện các dấu hiệu sau:

• Trẻ 2 tuổi nói ít hơn đáng kể so với các bạn cùng độ tuổi hoặc vốn từ rất hạn chế.
• Không ghép được các từ đơn giản thành cụm từ ngắn như “mẹ bế”, “uống nước”.
• Phát âm không rõ, nói khó nghe hoặc thường xuyên bị người khác không hiểu.
• Không thể thè lưỡi ra ngoài hoặc liếm môi, cho thấy khả năng vận động lưỡi bị hạn chế.
• Gặp khó khăn khi ăn nhai, nuốt hoặc thường làm rơi thức ăn khi ăn.

Những trường hợp nên kiểm tra thắng lưỡi ngay

Cha mẹ nên đưa trẻ đi kiểm tra thắng lưỡi sớm nếu:

• Trẻ nói ngọng kéo dài.
• Có tiền sử bú mẹ khó khăn từ giai đoạn sơ sinh.
• Không thể đưa lưỡi ra ngoài môi.
• Đầu lưỡi có hình trái tim.
• Nghi ngờ bất thường cấu trúc khoang miệng.
• Khó thực hiện các động tác vận động lưỡi cơ bản.

Việc phát hiện sớm giúp bác sĩ đưa ra hướng xử lý phù hợp và tránh ảnh hưởng đến quá trình phát triển ngôn ngữ của trẻ.

Khám lưỡi cho trẻ chậm nói gồm những gì?

Đánh giá cấu trúc khoang miệng

Đây là bước đầu tiên trong quá trình thăm khám. Bác sĩ sẽ kiểm tra các bộ phận sau trong khoang miệng của bé

• Thắng lưỡi.
• Hình dạng và kích thước lưỡi.
• Hàm trên và hàm dưới.
• Môi.
• Vòm miệng.
• Răng và khớp cắn.
• Các bất thường bẩm sinh vùng miệng.

Mục tiêu là phát hiện những yếu tố có thể ảnh hưởng đến khả năng phát âm của trẻ.

Kiểm tra khả năng vận động của lưỡi

Sau khi đánh giá cấu trúc, bác sĩ sẽ kiểm tra khả năng vận động thực tế của lưỡi.

Trẻ có thể được yêu cầu:

• Nâng lưỡi lên phía trên.
• Chạm đầu lưỡi vào răng cửa trên.
• Đưa lưỡi sang trái và phải.
• Thè lưỡi ra ngoài.
• Liếm môi trên và môi dưới.

Thông qua các bài kiểm tra đơn giản này, bác sĩ sẽ đánh giá được mức độ linh hoạt của lưỡi và khả năng phối hợp vận động miệng.

Đánh giá khả năng phát âm và ngôn ngữ

• Đánh giá mức độ hiểu ngôn ngữ: trẻ có hiểu lời nói của người khác hay không.
• Đánh giá khả năng biểu đạt: trẻ có thể sử dụng từ ngữ để diễn đạt nhu cầu và cảm xúc hay không.
• Đánh giá vốn từ vựng: số lượng từ trẻ đang sử dụng có phù hợp với độ tuổi hay không.
• Kiểm tra khả năng phát âm các âm khó như: l, n, t, d, r.
• Đánh giá mức độ giao tiếp xã hội: khả năng tương tác, bắt chước và phản hồi khi giao tiếp.

Những thông tin này giúp xác định liệu trẻ chậm nói do vấn đề vận động miệng hay do nguyên nhân phát triển khác.

Chỉ định các kiểm tra chuyên sâu nếu cần

Nếu nghi ngờ trẻ có các vấn đề khác ngoài lưỡi, bác sĩ có thể chỉ định thêm:

• Khám tai mũi họng: Kiểm tra các bệnh lý ảnh hưởng đến khả năng nghe và phát âm.
• Đo thính lực: Đánh giá khả năng nghe để loại trừ nguyên nhân khiếm thính.
• Đánh giá phát triển tâm lý – ngôn ngữ: Xác định mức độ phát triển ngôn ngữ, nhận thức và giao tiếp.
• Khám chuyên khoa thần kinh hoặc phục hồi chức năng: Thực hiện khi nghi ngờ trẻ có vấn đề liên quan đến hệ thần kinh hoặc vận động.

Những đánh giá chuyên sâu này giúp xác định chính xác nguyên nhân gây chậm nói và xây dựng kế hoạch can thiệp phù hợp nhất cho trẻ.

Kết luận

Khám lưỡi cho trẻ chậm nói là một bước kiểm tra quan trọng giúp phát hiện các bất thường như dính thắng lưỡi, thắng lưỡi ngắn, hạn chế vận động lưỡi hoặc các vấn đề cấu trúc khoang miệng có thể ảnh hưởng đến khả năng phát âm. Tuy nhiên, cha mẹ cần hiểu rằng dính thắng lưỡi chỉ là một trong nhiều nguyên nhân có thể khiến trẻ chậm nói.

Nếu trẻ có biểu hiện nói ít, phát âm không rõ, không thể thè lưỡi, gặp khó khăn khi ăn nhai hoặc chậm phát triển ngôn ngữ so với độ tuổi, cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở chuyên khoa để được thăm khám toàn diện. Việc phát hiện nguyên nhân sớm và can thiệp đúng cách sẽ giúp trẻ cải thiện khả năng giao tiếp, phát triển ngôn ngữ hiệu quả hơn và có cơ hội hòa nhập tốt với môi trường học tập cũng như cuộc sống hàng ngày.