Top 4 phương pháp rèn luyện nhận thức cảm xúc cho trẻ

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Nhận thức cảm xúc là nền tảng quan trọng giúp con người hiểu và điều chỉnh cảm xúc của bản thân cũng như cảm xúc của người khác. Tuy nhiên, không phải ai cũng phát triển nhận thức cảm xúc một cách tự nhiên, đặc biệt là trẻ nhỏ hoặc những trẻ gặp khó khăn về phát triển. Việc hiểu rõ các dấu hiệu, vai trò của nó và cách rèn luyện phù hợp sẽ giúp cha mẹ, giáo viên và chuyên gia hỗ trợ trẻ phát triển cảm xúc, xã hội một cách hiệu quả và bền vững.

1. Dấu hiệu nhận biết trẻ gặp khó khăn về nhận thức cảm xúc

Trẻ gặp khó khăn về nhận thức cảm xúc thường có những biểu hiện rõ rệt trong cách hiểu, thể hiện và phản ứng với cảm xúc của bản thân cũng như của người khác. Một trong những dấu hiệu phổ biến nhất là trẻ khó gọi tên cảm xúc, không phân biệt được mình đang vui, buồn, tức giận hay lo lắng dẫn đến phản ứng cảm xúc không phù hợp với tình huống. Khi gặp thay đổi nhỏ hoặc bị từ chối, trẻ có thể dễ bùng nổ cảm xúc, cáu gắt hoặc khóc kéo dài.

Ngoài ra, trẻ có thể gặp khó khăn trong việc hiểu cảm xúc của người khác, ít để ý đến nét mặt, giọng nói hay cử chỉ xung quanh. Trẻ thường không nhận ra khi người đối diện đang buồn, khó chịu hay cần được an ủi từ đó dễ xảy ra xung đột trong giao tiếp và vui chơi. Một số trẻ còn có xu hướng né tránh tương tác xã hội, chơi một mình hoặc không biết cách tham gia vào các hoạt động nhóm.

Về mặt hành vi, trẻ gặp khó khăn về nhận thức cảm xúc thường khó kiểm soát hành động khi căng thẳng, dễ có hành vi chống đối, thu mình hoặc lặp đi lặp lại. Trẻ cũng có thể gặp rối loạn giấc ngủ, lo âu hoặc giảm khả năng tập trung do không biết cách điều chỉnh cảm xúc. 

Dấu hiệu nhận biết trẻ gặp khó khăn về nhận thức cảm xúc

2. Tại sao việc nhận thức cảm xúc lại quan trọng?

Nhận thức cảm xúc đóng vai trò then chốt trong sự phát triển toàn diện của trẻ, ảnh hưởng trực tiếp đến hành vi, khả năng học tập và các mối quan hệ xã hội. Khi trẻ hiểu và nhận diện được cảm xúc của bản thân, trẻ sẽ biết cách điều chỉnh phản ứng phù hợp, giảm các hành vi bốc đồng, cáu gắt hoặc thu mình quá mức. Đây là nền tảng quan trọng giúp trẻ kiểm soát căng thẳng và thích nghi tốt hơn với những thay đổi trong cuộc sống hằng ngày.

Nhận thức cảm xúc giúp trẻ hiểu và đồng cảm với cảm xúc của người khác từ đó cải thiện kỹ năng giao tiếp và xây dựng mối quan hệ tích cực với bạn bè, thầy cô và gia đình. Trẻ có khả năng nhận thức cảm xúc tốt thường dễ hợp tác, biết chia sẻ và giải quyết xung đột một cách lành mạnh hơn. Điều này đặc biệt quan trọng trong môi trường học đường và các hoạt động nhóm.

Không chỉ vậy, nó còn liên quan chặt chẽ đến sức khỏe tinh thần lâu dài. Trẻ tự nhận thức được cảm xúc của bản thân là gì và xử lý chúng đúng cách sẽ giảm nguy cơ lo âu, trầm cảm và các vấn đề hành vi khi lớn lên. Vậy nên, việc nuôi dưỡng và rèn luyện nhận thức cảm xúc từ sớm không chỉ giúp trẻ phát triển cảm xúc, xã hội mà còn tạo nền tảng vững chắc cho sự thành công và hạnh phúc trong tương lai.

Nhận thức cảm xúc đóng vai trò then chốt trong sự phát triển toàn diện của trẻ

3. Cách giúp bố mẹ rèn luyện khả năng nhận thức cảm xúc cho trẻ

3.1. Sử dụng công cụ trực quan

Công cụ trực quan là một trong những phương pháp hiệu quả nhất giúp trẻ rèn luyện khả năng nhận thức cảm xúc đặc biệt với trẻ nhỏ hoặc trẻ gặp khó khăn trong giao tiếp. Thông qua hình ảnh, màu sắc và ký hiệu cụ thể, trẻ dễ dàng nhận diện, ghi nhớ và gọi tên cảm xúc của bản thân cũng như của người khác.

Bố mẹ có thể sử dụng thẻ cảm xúc, tranh minh họa khuôn mặt thể hiện các trạng thái như vui, buồn, tức giận, sợ hãi, lo lắng… để giúp trẻ học cách phân biệt cảm xúc. Khi trẻ có phản ứng cảm xúc mạnh, cha mẹ có thể chỉ vào thẻ và hỏi nhẹ nhàng: “Con đang cảm thấy thế nào?” từ đó giúp trẻ kết nối cảm xúc bên trong với hình ảnh bên ngoài.

Bảng cảm xúc trong ngày, nhiệt kế cảm xúc hoặc lịch cảm xúc bằng hình ảnh cũng là công cụ hữu ích giúp trẻ theo dõi và diễn đạt cảm xúc theo thời gian. Việc sử dụng công cụ trực quan thường xuyên, nhất quán trong sinh hoạt hằng ngày sẽ giúp trẻ từng bước nâng cao khả năng nhận thức cảm xúc, tăng sự tự tin và cải thiện kỹ năng giao tiếp cảm xúc một cách tự nhiên.

Sử dụng công cụ trực quan giúp trẻ rèn luyện khả năng nhận thức cảm xúc

3.2. Dạy trẻ tự đặt tên cho cảm xúc

Dạy trẻ tự đặt tên cho cảm xúc là bước quan trọng giúp trẻ hiểu rõ những gì đang diễn ra bên trong mình và học cách phản ứng phù hợp. Khi trẻ không gọi tên được cảm xúc, các trạng thái như buồn bã, tức giận hay lo lắng thường được thể hiện bằng hành vi bùng nổ, khóc lóc hoặc chống đối. Việc giúp trẻ “nói ra” cảm xúc sẽ hỗ trợ trẻ kiểm soát hành vi tốt hơn.

Bố mẹ có thể bắt đầu bằng cách làm gương cho trẻ trong các tình huống hằng ngày. Việc nghe người lớn gọi tên cảm xúc một cách cụ thể sẽ giúp trẻ học cách liên kết cảm xúc với ngôn ngữ. Khi trẻ gặp tình huống khó chịu, cha mẹ có thể gợi ý nhẹ nhàng: “Con đang tức giận hay thất vọng?” để trẻ dần quen với việc lựa chọn và diễn đạt cảm xúc của mình.

Ngoài ra, bố mẹ có thể kết hợp kể chuyện, đọc sách hoặc xem tranh ảnh có nhân vật thể hiện cảm xúc khác nhau và cùng trẻ gọi tên cảm xúc của nhân vật. Thực hành lặp lại trong môi trường an toàn, không phán xét sẽ giúp trẻ tự tin hơn trong việc nhận diện và diễn đạt cảm xúc từ đó nâng cao khả năng nhận thức cảm xúc và điều chỉnh hành vi hiệu quả hơn.

Hãy dạy trẻ tự đặt tên cho cảm xúc

3.3. Gọi tên các cảm xúc trong tình huống thực tế

Gọi tên cảm xúc trong các tình huống thực tế là cách giúp trẻ kết nối kiến thức về cảm xúc với trải nghiệm hằng ngày, từ đó nâng cao khả năng nhận thức và điều chỉnh cảm xúc một cách tự nhiên. Thay vì chỉ học cảm xúc qua tranh ảnh hay sách vở, trẻ sẽ hiểu sâu hơn khi được cha mẹ hướng dẫn ngay trong những tình huống cụ thể mà trẻ đang trải qua.

Khi trẻ vui, buồn, tức giận hoặc lo lắng, bố mẹ có thể nhẹ nhàng mô tả cảm xúc của trẻ bằng lời nói đơn giản. Việc gọi tên cảm xúc giúp trẻ cảm thấy được thấu hiểu, đồng thời học cách nhận diện cảm xúc của mình thay vì thể hiện bằng hành vi tiêu cực.

Cha mẹ cũng có thể gọi tên cảm xúc của người khác trong các tình huống xung quanh như khi xem phim, đọc truyện hoặc quan sát bạn bè: “Bạn ấy đang lo lắng vì bị lạc mẹ” hay “Em bé kia đang vui khi được khen”. Thực hành thường xuyên trong đời sống hằng ngày sẽ giúp trẻ dần hình thành khả năng nhận thức cảm xúc, tăng sự đồng cảm và cải thiện kỹ năng giao tiếp xã hội một cách bền vững.

Gọi tên các cảm xúc trong tình huống thực tế

3.4. Lồng ghép vào các câu chuyện

Lồng ghép việc nhận thức cảm xúc vào các câu chuyện là phương pháp tự nhiên giúp trẻ học cách hiểu và gọi tên cảm xúc thông qua nhân vật và tình huống quen thuộc. Thông qua truyện tranh, sách thiếu nhi hoặc những câu chuyện do bố mẹ tự kể, trẻ có cơ hội quan sát cảm xúc của nhân vật mà không cảm thấy áp lực hay bị “dạy dỗ”.

Khi đọc hoặc kể chuyện cho trẻ, bố mẹ có thể dừng lại ở những tình huống quan trọng và đặt câu hỏi gợi mở như: “Theo con, bạn thỏ đang cảm thấy thế nào?”, “Vì sao bạn ấy lại buồn?” hoặc “Nếu là con, con sẽ cảm thấy ra sao?”. Cách này giúp trẻ học cách nhận diện cảm xúc, hiểu nguyên nhân và hậu quả của cảm xúc trong bối cảnh cụ thể.

bố mẹ có thể liên hệ câu chuyện với trải nghiệm thực tế của trẻ ví dụ: “Hôm trước con cũng buồn giống bạn nhỏ trong truyện khi phải xa mẹ đúng không?”. Việc lồng ghép cảm xúc vào câu chuyện không chỉ giúp trẻ phát triển khả năng nhận thức cảm xúc mà còn kích thích tư duy, tăng khả năng giao tiếp và xây dựng sự đồng cảm với người khác một cách tự nhiên và hiệu quả.

Lồng ghép vào các câu chuyện

>>> Xem thêm:

• 7+ Cuốn sách dành cho bố mẹ có con tự kỷ đáng được quan tâm
• Top 3 món ăn trưa cho trẻ tự kỷ giúp bé ăn ngon, đủ dinh dưỡng

Nhận thức cảm xúc không chỉ là kỹ năng bẩm sinh mà hoàn toàn có thể được rèn luyện và cải thiện thông qua môi trường sống, giáo dục và các phương pháp can thiệp phù hợp. Khi trẻ được hỗ trợ nhận diện cảm xúc, học cách biểu đạt và điều chỉnh cảm xúc đúng cách, trẻ sẽ dễ dàng hòa nhập xã hội, giảm hành vi tiêu cực và nâng cao chất lượng cuộc sống. Đầu tư vào phát triển nhận thức cảm xúc chính là đầu tư vào sự phát triển toàn diện về tinh thần, hành vi và các mối quan hệ của trẻ trong hiện tại và tương lai.

Có thể bạn chưa biết:

Một bước ngoặt đáng kể trong điều trị tự kỷ, mở ra cánh cửa hy vọng mới cho hàng triệu người bệnh trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, Miracare tự hào là cầu nối đưa bệnh nhân mắc bệnh tự kỷ điều trị tại Viện nghiên cứu, điều trị cấy ghép tế bào gốc Tokyo (TSRI) - đơn vị tiên phong và duy nhất hiện tại điều trị bệnh tự kỷ bằng phương pháp này tại Nhật Bản.

Tại TSRI có hơn 500 trẻ mắc bệnh tự kỷ đã điều trị bằng liệu pháp này, hơn 95% bệnh nhân cải thiện đáng kể sau điều trị. Cùng tìm hiểu phương pháp điều trị tự kỷ bằng liệu pháp tế bào gốc nhé!