Trẻ tự kỷ học trực tuyến: 7 lời khuyên giúp con học tốt hơn

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Trẻ tự kỷ học trực tuyến có thể gặp một số khó khăn trong việc tập trung, tiếp nhận hướng dẫn và duy trì thói quen học tập tại nhà. Tuy nhiên, nếu được hỗ trợ đúng cách, trẻ vẫn có thể tiếp cận kiến thức và phát triển các kỹ năng cần thiết. Vậy cha mẹ nên làm gì để giúp con học trực tuyến hiệu quả hơn? Hãy cùng lắng nghe những lời khuyên hữu ích trong bài viết dưới đây.

1. Vì sao đôi khi trẻ tự kỷ cần học trực tuyến?

1.1. Giảm áp lực từ môi trường học tập

Trường học thường có nhiều âm thanh, ánh sáng, hoạt động và người xung quanh. Với những trẻ tự kỷ nhạy cảm về giác quan, tiếng nói chuyện của bạn bè, tiếng chuông trường hoặc không gian đông đúc có thể gây khó chịu, khiến trẻ khó tập trung và dễ rơi vào trạng thái căng thẳng.

Khi học trực tuyến tại nhà, trẻ có thể học trong không gian quen thuộc, được điều chỉnh ánh sáng, âm thanh và hạn chế những yếu tố gây xao nhãng. Điều này có thể giúp trẻ cảm thấy thoải mái hơn và tập trung vào bài học tốt hơn, đặc biệt khi môi trường lớp học hiện tại chưa đáp ứng được nhu cầu giác quan của trẻ.

1.2. Hỗ trợ trẻ khi lo âu hoặc gặp khó khăn khi đến trường

Một số trẻ tự kỷ có thể lo lắng trước việc đến trường do khó thích nghi với thay đổi, áp lực học tập, mâu thuẫn với bạn bè hoặc những tình huống xã hội khó đoán trước. Biểu hiện có thể bao gồm khó ngủ trước ngày đi học, liên tục xin nghỉ học, khóc hoặc phản ứng mạnh khi chuẩn bị đến trường.

Trong những giai đoạn này, học trực tuyến có thể là phương án tạm thời giúp trẻ duy trì việc tiếp cận kiến thức khi chưa thể tham gia đầy đủ các buổi học trực tiếp. Tuy nhiên, cha mẹ cần tìm hiểu nguyên nhân khiến con lo lắng và phối hợp với nhà trường, chuyên gia để xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp. Học trực tuyến không nên trở thành cách né tránh lâu dài những khó khăn mà trẻ cần được giúp đỡ để vượt qua.

1.3. Tạo điều kiện học tập phù hợp với khả năng của trẻ

Trẻ tự kỷ có sự khác biệt về khả năng giao tiếp, tập trung, xử lý thông tin và tốc độ tiếp thu kiến thức. Một số trẻ cần thêm thời gian để hiểu yêu cầu, thực hành kỹ năng hoặc chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác. Vì vậy, hình thức học tập linh hoạt có thể giúp cha mẹ và giáo viên điều chỉnh cách hướng dẫn theo nhu cầu của từng trẻ.

1.4. Duy trì việc học khi trẻ chưa thể đến trường đều đặn

Khi trẻ gặp khó khăn trong việc đến trường vì lo âu, sức khỏe hoặc những thay đổi trong cuộc sống, việc nghỉ học kéo dài có thể ảnh hưởng đến quá trình tiếp thu kiến thức và duy trì thói quen học tập. Học trực tuyến hoặc làm bài tại nhà theo hướng dẫn của giáo viên có thể giúp trẻ tiếp tục tham gia các hoạt động học tập trong thời gian này.

2. Những khó khăn khi trẻ tự kỷ học trực tuyến

Bên cạnh các lợi ích, hình thức học trực tuyến cũng có những hạn chế mà cha mẹ cần hiểu rõ để tránh đặt kỳ vọng không phù hợp.

2.1. Khó duy trì sự chú ý

Một số trẻ tự kỷ có thể khó duy trì sự chú ý với những hoạt động không hấp dẫn hoặc kéo dài. Khi học trực tuyến, trẻ còn phải tiếp nhận thông tin thông qua màn hình và có thể bị phân tâm bởi thông báo, hình ảnh chuyển động hoặc các ứng dụng khác.

Nếu bài học quá dài, trẻ có thể rời khỏi vị trí, chuyển sang hoạt động khác hoặc không phản hồi yêu cầu của giáo viên.

Để hạn chế tình trạng này, cha mẹ nên bắt đầu bằng những buổi học ngắn, chia nội dung thành các nhiệm vụ nhỏ và xen kẽ thời gian nghỉ. Thời lượng cần được điều chỉnh theo phản ứng của từng trẻ thay vì áp dụng một mốc cố định cho tất cả.

2.2. Hạn chế tương tác xã hội trực tiếp

Trong lớp học trực tuyến, trẻ có ít cơ hội quan sát ngôn ngữ cơ thể, tham gia trò chơi cùng bạn hoặc phản ứng với các tình huống xã hội diễn ra tự nhiên. Những kỹ năng như chờ đến lượt, chia sẻ đồ chơi, nhận biết cảm xúc và giải quyết bất đồng thường cần được thực hành trong các mối quan hệ thực tế.

Vì vậy, nếu mục tiêu của chương trình là phát triển giao tiếp xã hội, gia đình nên kết hợp giờ học với hoạt động chơi cùng cha mẹ, anh chị em, bạn bè hoặc các buổi can thiệp trực tiếp phù hợp.

2.3. Khó nhận biết khi trẻ chưa hiểu bài

Qua màn hình, giáo viên có thể khó xác định trẻ đang thực sự hiểu nội dung hay chỉ quan sát, lặp lại hoặc lựa chọn theo thói quen. Một số trẻ cũng gặp khó khăn khi diễn đạt rằng mình chưa hiểu, cần giúp đỡ hoặc muốn nghỉ.

Cha mẹ nên quan sát cách trẻ thực hiện nhiệm vụ sau giờ học, đặt câu hỏi đơn giản và tạo cơ hội để trẻ thể hiện khả năng bằng nhiều hình thức khác nhau. Nếu trẻ thường xuyên không thực hiện được yêu cầu, cần trao đổi với giáo viên để điều chỉnh nội dung và phương pháp hướng dẫn.

2.4. Nguy cơ sử dụng màn hình quá lâu

Việc học trực tuyến kéo dài có thể làm giảm thời gian trẻ dành cho vận động, vui chơi, giao tiếp và ngủ nghỉ. Đối với một số trẻ, việc chuyển từ thiết bị điện tử sang hoạt động khác còn có thể gây khó khăn, đặc biệt khi trẻ đã quen với các video hoặc trò chơi có mức độ kích thích cao.

Gia đình nên phân biệt thời gian học có mục tiêu với thời gian giải trí trên màn hình, đồng thời thiết lập lịch sinh hoạt rõ ràng. Khi kết thúc giờ học, cha mẹ có thể báo trước bằng lời nói, hình ảnh hoặc đồng hồ hẹn giờ rồi hướng dẫn trẻ chuyển sang hoạt động tiếp theo.

2.5. Phụ thuộc vào khả năng đồng hành của người lớn

Không phải chương trình trực tuyến nào cũng có thể giúp trẻ tự học độc lập. Với những trẻ cần hỗ trợ nhiều, cha mẹ có thể phải ngồi cạnh để giải thích yêu cầu, hướng dẫn thao tác, giữ an toàn và giúp trẻ thực hành.

Điều này đòi hỏi gia đình có thời gian, sự kiên nhẫn và khả năng phối hợp với người hướng dẫn. Nếu cha mẹ quá bận rộn hoặc chương trình không có cơ chế hỗ trợ phù hợp, hiệu quả học tập có thể không đạt như mong đợi.

3. Lời khuyên để trẻ tự kỷ học trực tuyến tốt hơn

3.1. Thường xuyên liên lạc với nhà trường trong suốt thời gian học trực tuyến

Sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường giúp đảm bảo trẻ tự kỷ nhận được sự hỗ trợ nhất quán trong quá trình học trực tuyến. Cha mẹ nên duy trì liên lạc với giáo viên để nắm bắt nội dung bài học, yêu cầu bài tập, tiến độ học tập và những khó khăn mà con đang gặp phải.

Trong quá trình trao đổi, cha mẹ có thể chia sẻ những thông tin quan trọng như khả năng tập trung của trẻ, cách con tiếp nhận hướng dẫn, những yếu tố khiến con dễ căng thẳng và phương pháp giúp con hợp tác tốt hơn. Từ đó, giáo viên có thể điều chỉnh thời lượng học, chia nhỏ nhiệm vụ hoặc sử dụng hình ảnh minh họa để trẻ dễ hiểu.

Nếu trẻ gặp khó khăn khi tham gia lớp học trực tuyến, cha mẹ nên trao đổi với giáo viên để tìm phương án thay thế phù hợp, chẳng hạn xem lại video bài giảng, nhận hướng dẫn riêng hoặc hoàn thành bài tập theo từng phần. Việc thống nhất mục tiêu và cách hỗ trợ sẽ giúp trẻ duy trì việc học mà không phải chịu quá nhiều áp lực.

3.2. Kiểm tra các nguồn tài liệu và công cụ hỗ trợ học tập từ xa

Trẻ tự kỷ có thể cần những tài liệu và công cụ hỗ trợ khác nhau để hiểu bài, thực hiện nhiệm vụ và duy trì sự tập trung. Vì vậy, trước khi bắt đầu học trực tuyến, cha mẹ nên kiểm tra với giáo viên xem trẻ cần chuẩn bị những gì và liệu các công cụ đang sử dụng ở trường có thể áp dụng tại nhà hay không.

Một số tài liệu và công cụ cha mẹ có thể chuẩn bị:

• Tài liệu học tập đa dạng: Phiếu bài tập, sách, video bài giảng, hình ảnh minh họa hoặc tài liệu in để trẻ sử dụng khi không thể học qua màn hình.
• Công cụ hỗ trợ trực quan: Thời khóa biểu bằng hình ảnh, bảng kiểm tra công việc, thẻ hướng dẫn từng bước giúp trẻ hiểu mình cần làm gì.
• Thiết bị học tập: Máy tính, máy tính bảng, tai nghe hoặc thiết bị hỗ trợ giao tiếp nếu trẻ có nhu cầu.
• Công cụ quản lý thời gian: Đồng hồ đếm ngược, bộ hẹn giờ hoặc ứng dụng nhắc việc để giúp trẻ nhận biết thời điểm bắt đầu, kết thúc và chuyển sang hoạt động tiếp theo.

Cha mẹ cũng nên kiểm tra đường truyền Internet, khả năng sử dụng nền tảng học trực tuyến và mức độ phù hợp của tài liệu với khả năng tiếp nhận của con. Nếu trẻ gặp khó khăn khi sử dụng một công cụ, hãy trao đổi với giáo viên để tìm phương án thay thế thay vì cố gắng yêu cầu trẻ làm theo bằng mọi giá.

3.3. Xây dựng thói quen học tập từ xa hàng ngày

Một lịch trình rõ ràng giúp trẻ tự kỷ biết trước những hoạt động sắp diễn ra, từ đó dễ chuẩn bị tâm lý và chuyển đổi giữa các nhiệm vụ. Khi học trực tuyến, cha mẹ nên duy trì một số thói quen quen thuộc như giờ thức dậy, ăn sáng, thay quần áo và bắt đầu học vào một khung giờ tương đối ổn định.

Cha mẹ có thể sử dụng thời khóa biểu trực quan để chia ngày học thành các hoạt động cụ thể, chẳng hạn:

• Chuẩn bị sách vở và thiết bị học tập.
• Tham gia lớp học trực tuyến hoặc xem bài giảng.
• Hoàn thành bài tập theo từng phần nhỏ.
• Nghỉ giải lao, vận động và ăn uống.
• Tham gia hoạt động vui chơi, thực hành kỹ năng hoặc tương tác với bạn bè.
• Kết thúc buổi học và cất dọn đồ dùng.

Lịch trình cần phù hợp với độ tuổi, khả năng tập trung và nhu cầu nghỉ ngơi của trẻ. Cha mẹ có thể xen kẽ môn học khó với hoạt động trẻ yêu thích, đồng thời bố trí những khoảng nghỉ ngắn khi con có dấu hiệu mệt mỏi. Nếu lịch học thay đổi, hãy thông báo trước và cập nhật bảng lịch để trẻ dễ thích nghi.

Theo Raising Children Network, việc điều chỉnh lịch trình tại nhà theo nhu cầu của trẻ, kết hợp thời gian học, nghỉ ngơi và vận động, là một trong những yếu tố quan trọng giúp hoạt động học từ xa diễn ra thuận lợi hơn.

3.4. Sử dụng các câu chuyện xã hội, hình ảnh minh họa, video hướng dẫn và sở thích đặc biệt để hỗ trợ các hoạt động thường nhật

Trẻ tự kỷ có thể gặp khó khăn khi tiếp nhận những hướng dẫn dài, khái niệm trừu tượng hoặc các tình huống chưa quen thuộc. Vì vậy, cha mẹ nên kết hợp lời nói với hình ảnh, video và hướng dẫn từng bước để giúp trẻ hiểu yêu cầu dễ dàng hơn.

Một số cách hỗ trợ có thể áp dụng gồm:

• Câu chuyện xã hội: Sử dụng những câu chuyện ngắn mô tả một tình huống cụ thể, chẳng hạn cách chờ đến lượt phát biểu trong lớp học trực tuyến hoặc cách nhờ giáo viên giúp đỡ khi chưa hiểu bài.
• Hình ảnh minh họa: Dùng tranh ảnh hoặc bảng hướng dẫn để mô tả các bước thực hiện nhiệm vụ, từ mở sách, đọc yêu cầu đến hoàn thành bài tập.
• Video hướng dẫn: Cho trẻ xem video làm mẫu trước khi thực hành những hoạt động mới. Cha mẹ có thể tạm dừng video ở từng bước để con làm theo.
• Sở thích đặc biệt: Lồng ghép chủ đề trẻ yêu thích như động vật, ô tô, tàu hỏa hoặc nhân vật hoạt hình vào bài tập đọc, đếm số và luyện ngôn ngữ để tăng hứng thú học tập.

Ví dụ, nếu trẻ yêu thích khủng long, cha mẹ có thể dùng hình ảnh khủng long để tạo bài tập đếm số, phân loại kích thước hoặc luyện đặt câu. Khi dạy trẻ chuẩn bị vào lớp trực tuyến, cha mẹ có thể tạo một bảng hình ảnh gồm các bước: bật máy tính, mở lớp học, lấy sách vở và chờ giáo viên bắt đầu.

Việc kết hợp sở thích cá nhân, hướng dẫn trực quan và thực hành từng bước có thể giúp trẻ hiểu nhiệm vụ, tăng động lực và từng bước hình thành kỹ năng mới.

3.5. Chuẩn bị một không gian học tập yên tĩnh

Không gian học tập có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung và mức độ thoải mái của trẻ tự kỷ. Những yếu tố như tiếng tivi, người qua lại, ánh sáng quá mạnh hoặc đồ vật nhiều màu sắc có thể khiến một số trẻ dễ mất tập trung hoặc cảm thấy quá tải về giác quan.

Cha mẹ nên lựa chọn một vị trí học tập phù hợp với nhu cầu của con. Không gian này nên có đủ ánh sáng, bàn ghế phù hợp, thiết bị học tập cần thiết và hạn chế những yếu tố gây xao nhãng. Nếu trẻ nhạy cảm với âm thanh hoặc ánh sáng, cha mẹ có thể điều chỉnh âm lượng, sử dụng ánh sáng dịu hơn hoặc bố trí thêm vật dụng hỗ trợ giác quan phù hợp.

Với trẻ nhỏ hoặc trẻ cần nhiều sự trợ giúp, bàn học có thể đặt ở khu vực gần cha mẹ để thuận tiện quan sát và hỗ trợ. Với trẻ lớn hơn, một góc học tập có mức độ riêng tư phù hợp có thể giúp con chủ động hơn.

Ngoài ra, cha mẹ nên hướng dẫn các thành viên trong gia đình hạn chế làm gián đoạn khi trẻ đang học. Tuy nhiên, không nhất thiết phải tạo ra một không gian hoàn toàn tách biệt; điều quan trọng là tìm được môi trường phù hợp với đặc điểm giác quan và khả năng tập trung của từng trẻ.

3.6. Tận dụng tối đa các cơ hội học tập hàng ngày

Học tập không chỉ diễn ra trong giờ học trực tuyến. Những hoạt động thường ngày tại nhà cũng tạo cơ hội để trẻ tự kỷ thực hành kỹ năng ngôn ngữ, toán học, giao tiếp, vận động và tự phục vụ.

Cha mẹ có thể lồng ghép việc học vào các hoạt động quen thuộc thay vì yêu cầu con liên tục ngồi trước màn hình. Ví dụ:

• Khi chuẩn bị bữa ăn: Cho trẻ nhận biết tên thực phẩm, phân loại đồ vật, đếm số chiếc thìa hoặc thực hành làm theo hướng dẫn.
• Khi dọn dẹp: Hướng dẫn trẻ phân loại đồ chơi, sắp xếp sách vở và cất đồ dùng đúng vị trí.
• Khi đi mua sắm: Cho trẻ nhận diện màu sắc, đọc tên sản phẩm, đếm số món đồ hoặc thực hành giao tiếp đơn giản.
• Khi vui chơi: Khuyến khích trẻ thay phiên, chờ đợi, giải quyết vấn đề và diễn đạt mong muốn.
• Khi tương tác với gia đình: Tạo cơ hội để trẻ trả lời câu hỏi, yêu cầu giúp đỡ hoặc chia sẻ về điều mình yêu thích.

Cha mẹ nên lựa chọn nhiệm vụ phù hợp với khả năng của trẻ, hướng dẫn từng bước và cho con đủ thời gian thực hiện. Không nên biến mọi hoạt động thành một bài kiểm tra; hãy để trẻ được trải nghiệm, khám phá và học hỏi thông qua những tương tác tích cực.

3.7. Khen ngợi và khuyến khích thường xuyên

Học trực tuyến đòi hỏi trẻ phải thích nghi với cách tiếp nhận hướng dẫn, sử dụng thiết bị và duy trì sự chú ý trong một môi trường khác với lớp học truyền thống. Vì vậy, trẻ có thể cần thêm thời gian để làm quen và hoàn thành nhiệm vụ. Những lời khen cụ thể, sự ghi nhận nỗ lực và cách phản hồi tích cực của cha mẹ có thể giúp trẻ cảm thấy tự tin, có động lực tiếp tục học tập.

Thay vì chỉ khen khi con hoàn thành toàn bộ bài tập, cha mẹ nên ghi nhận cả những tiến bộ nhỏ, chẳng hạn:

• Con đã tự chuẩn bị sách vở trước giờ học.
• Con cố gắng ngồi tham gia bài học trong khoảng thời gian phù hợp.
• Con biết yêu cầu giúp đỡ khi chưa hiểu hướng dẫn.
• Con đã hoàn thành một phần bài tập mà không cần nhắc nhiều lần.
• Con biết báo hiệu khi mệt và chủ động xin nghỉ giải lao.

Một số trẻ thích được khen bằng lời nói, trong khi những trẻ khác có thể phản ứng tích cực hơn với bảng ghi nhận tiến bộ, hình dán hoặc phần thưởng nhỏ đã được thống nhất trước.

Nếu trẻ chưa hoàn thành nhiệm vụ, cha mẹ nên tìm hiểu nguyên nhân thay vì trách mắng. Có thể bài tập quá khó, hướng dẫn chưa rõ ràng hoặc trẻ đã mệt sau thời gian tập trung. Hãy điều chỉnh yêu cầu, chia nhỏ nhiệm vụ và hỗ trợ con bắt đầu lại khi sẵn sàng.

Kết luận 

Trẻ tự kỷ học trực tuyến hiệu quả cần có sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường, cùng môi trường học tập phù hợp với nhu cầu của từng trẻ. Cha mẹ nên xây dựng lịch trình rõ ràng, sử dụng công cụ hỗ trợ trực quan và khuyến khích con trong từng hoạt động nhỏ. Quan trọng hơn, hãy kiên nhẫn quan sát, điều chỉnh phương pháp học tập và tạo điều kiện để con phát triển theo khả năng của mình.