Hướng dẫn cha mẹ cách dạy trẻ tự kỷ tập viết tại nhà

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Trẻ tự kỷ thường gặp nhiều khó khăn trong việc cầm bút, kiểm soát nét chữ và duy trì sự tập trung khi tập viết. Nếu không có phương pháp phù hợp, việc dạy trẻ tự kỷ tập viết tại nhà có thể trở thành áp lực cho cả cha mẹ lẫn con. Mirai Care sẽhướng dẫn cha mẹ cách dạy trẻ tự kỷ tập viết tại nhàkhoa học, dễ áp dụng, giúp trẻ tiến bộ từng bước và hình thành kỹ năng viết một cách tự nhiên trong bài viết dưới đây. 

1. Tầm quan trọng của việc dạy trẻ tự kỷ tập viết

Kỹ năng tập viết là một trong những hành trang quan trọng đối với mọi trẻ em khi chuẩn bị bước vào lớp 1, dù là trẻ phát triển bình thường hay trẻ tự kỷ. Tuy nhiên, so với các bạn cùng trang lứa, trẻ tự kỷ thường gặp nhiều khó khăn hơn trong quá trình học viết. 

Nguyên nhân là do trẻ có thể hạn chế về khả năng tập trung, khó làm theo hướng dẫn của giáo viên, hoặc gặp trở ngại trong kỹ năng vận động tinh như cầm bút, điều khiển bàn tay và các ngón tay. Vì vậy, việc luyện viết đối với trẻ tự kỷ đòi hỏi nhiều thời gian, sự kiên nhẫn và phương pháp phù hợp hơn để trẻ có thể dần theo kịp nhịp học trên lớp.

Thông qua hoạt động viết, trẻ không chỉ học cách tạo chữ hay hoàn thành bài tập mà còn từng bước biết cách thể hiện suy nghĩ, mong muốn và cảm xúc của bản thân. Khi trẻ có thể viết ra điều mình nghĩ, trẻ sẽ dễ dàng giao tiếp, chia sẻ và tương tác với người khác hơn. 

Bên cạnh đó, viết là một kỹ năng học đường thiết yếu, gắn liền với hầu hết các môn học trong chương trình phổ thông. Khi được rèn luyện viết sớm và đúng cách, trẻ sẽ thuận lợi hơn trong việc tiếp thu kiến thức, tham gia các hoạt động học tập chung và thích nghi với môi trường học đường. Điều này không chỉ giúp trẻ học tập hiệu quả hơn mà còn tạo điều kiện để trẻ hòa nhập tốt hơn với bạn bè và xã hội trong tương lai.

Tập viết là kỹ năng học tập quan trọng

2. Những khó khăn khi trẻ tự kỷ gặp phải khi tập viết

2.1. Khả năng tập trung kém

Trẻ tự kỷ thường chỉ có thể chú ý trong một phạm vi hẹp. Các con có xu hướng tập trung rất lâu vào những điều mình yêu thích, nhưng lại chỉ chú ý đến chi tiết nhỏ lẻ thay vì toàn bộ nhiệm vụ.

Chẳng hạn, khi được yêu cầu viết trọn vẹn một chữ cái, trẻ có thể chỉ chăm chú viết vài nét mà mình thấy thú vị, thay vì hoàn thành đầy đủ hình dạng của chữ đó. Điều này khiến việc luyện viết trở nên rời rạc và khó đạt hiệu quả.

2.2. Suy giảm ngôn ngữ

Phần lớn trẻ tự kỷ gặp khó khăn trong việc tiếp nhận và sử dụng ngôn ngữ, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình học tập. Các biểu hiện thường thấy bao gồm chậm nói, rối loạn ngôn ngữ, khó hiểu yêu cầu, lặp đi lặp lại một hành động hoặc gặp trở ngại khi thực hiện các bài tập viết. Những vấn đề này khiến việc học viết chữ của trẻ trở nên chậm và cần nhiều hỗ trợ hơn.

Phần lớn trẻ tự kỷ gặp khó khăn trong việc tiếp nhận và sử dụng ngôn ngữ

2.3. Khả năng phi ngôn ngữ kém

Không chỉ gặp khó khăn trong giao tiếp bằng lời nói, trẻ tự kỷ còn hạn chế ở các hình thức giao tiếp phi ngôn ngữ như ánh mắt, cử chỉ hay hành động tay. Nhiều trẻ né tránh tiếp xúc cơ thể hoặc không quen phối hợp vận động khi cầm bút, viết chữ. Tuy nhiên, kỹ năng này hoàn toàn có thể được cải thiện nếu trẻ được luyện tập đều đặn và can thiệp đúng cách.

2.4. Khó cầm bút

Vận động tinh là nền tảng quan trọng của kỹ năng viết, nhưng ở trẻ tự kỷ, kỹ năng này thường phát triển chậm hoặc chưa hoàn thiện. Trẻ có thể gặp khó khăn trong việc điều khiển các ngón tay, cổ tay và bàn tay để cầm bút đúng tư thế.

Nhiều trẻ cầm bút quá chặt hoặc quá lỏng, nhanh mỏi tay, đau tay khi viết trong thời gian ngắn. Một số trẻ còn gặp vấn đề về cảm giác, khiến trẻ không thích chạm vào bút hoặc phản ứng tiêu cực với các dụng cụ học tập. Những khó khăn này khiến việc tập viết trở nên nặng nề và dễ gây tâm lý né tránh ở trẻ.

Trẻ tự kỷ khó cầm bút do khó điều khiển các ngón tay, cổ tay và bàn tay

2.5. Viết chữ không đều, khó đọc

Do hạn chế trong kiểm soát vận động và phối hợp tay – mắt, chữ viết của trẻ tự kỷ thường thiếu ổn định. Các nét chữ có thể run, đứt đoạn, kích thước chữ không đồng đều, khoảng cách giữa các chữ và các dòng không nhất quán.

Tình trạng chữ viết khó đọc không chỉ ảnh hưởng đến kết quả học tập mà còn tác động tiêu cực đến tâm lý của trẻ. Trẻ dễ cảm thấy thất bại, mất tự tin khi so sánh bài viết của mình với bạn bè. Nếu không được hỗ trợ kịp thời, trẻ có thể sinh ra tâm lý sợ viết, chán học và từ chối các hoạt động liên quan đến chữ viết.

3. Các yếu tố ảnh hưởng đến trẻ tự kỷ tập viết

Trẻ tự kỷ thường gặp nhiều trở ngại trong quá trình học viết do hạn chế về khả năng chú ý và vận động, khiến việc tiếp cận kỹ năng này khó khăn hơn so với trẻ cùng lứa tuổi. Cụ thể:

• Hạn chế về vận động tinh:Trẻ gặp khó trong việc điều khiển các ngón tay để cầm và điều khiển bút, đồng thời khả năng phối hợp giữa mắt và tay chưa linh hoạt, dẫn đến việc viết theo mẫu hoặc tạo nét chưa chính xác.
• Khả năng duy trì sự tập trung kém:Trẻ khó giữ sự chú ý trong suốt quá trình luyện viết, dễ mất kiên nhẫn khi phải thực hiện những nhiệm vụ đòi hỏi tập trung lâu, ảnh hưởng đến việc ghi nhớ và xử lý hình dạng chữ cái.
• Khó khăn trong nhận thức không gian:Trẻ gặp trở ngại khi xác định điểm bắt đầu – kết thúc của chữ viết, kiểm soát hướng di chuyển của nét bút, căn chỉnh khoảng cách giữa các chữ và theo dõi các dòng kẻ trên giấy.
• Ảnh hưởng từ môi trường học tập:Không gian học có quá nhiều yếu tố gây nhiễu như âm thanh, hình ảnh, ánh sáng chưa phù hợp hoặc bầu không khí căng thẳng, thiếu động viên có thể làm trẻ giảm khả năng tập trung và hứng thú khi học viết.
• Phương pháp giảng dạy chưa phù hợp:Nếu cách dạy không được cá nhân hóa theo khả năng, điểm mạnh và hạn chế riêng của trẻ, sẽ làm giảm hiệu quả tiếp nhận kiến thức và cản trở quá trình hình thành kỹ năng viết.

4. Phương pháp dạy trẻ tự kỷ tập viết hiệu quả

4.1. Giai đoạn 1: Tạo sự hứng thú cho trẻ với việc tập viết

Ở giai đoạn khởi đầu, mục tiêu chính là giúp trẻ cảm thấy thoải mái, hứng thú và dần làm quen với các hoạt động tiền viết. Do trẻ tự kỷ thường dễ bị căng thẳng khi chịu áp lực, nên việc tiếp cận thông qua những trò chơi đơn giản, nhẹ nhàng sẽ mang lại hiệu quả cao hơn.

4.1.1. Cho trẻ làm quen với hoạt động vẽ qua trò chơi

Khi bắt đầu dạy trẻ tự kỷ tập viết, cha mẹ nên ưu tiên các hoạt động mang tính vui chơi như vẽ tranh. Đây là cách tự nhiên giúp trẻ tiếp xúc với bút và giấy mà không tạo cảm giác bị ép buộc.

Bạn có thể cho trẻ vẽ trên bảng trắng, giấy khổ lớn hoặc thậm chí vẽ trên cát. Khuyến khích trẻ tạo ra những hình dạng cơ bản như đường thẳng, hình tròn, hình vuông, hoặc các đồ vật, con vật quen thuộc trong cuộc sống hằng ngày.

Những hoạt động này không chỉ hỗ trợ trẻ làm quen với việc cầm bút mà còn góp phần phát triển khả năng vận động tinh và tư duy sáng tạo.

Cha mẹ nên cùng con vẽ những hình ảnh đơn giản như ngôi nhà hay bông hoa, vừa vẽ vừa trò chuyện để tăng sự tương tác và hỗ trợ phát triển kỹ năng giao tiếp. Mỗi nét vẽ hoàn thành, dù rất nhỏ, cũng nên được ghi nhận và khen ngợi để trẻ cảm thấy tự tin và có thêm động lực.

Việc thường xuyên được khích lệ sẽ giúp trẻ cảm nhận được sự quan tâm, từ đó hỗ trợ quá trình hòa nhập và phát triển toàn diện hơn.

Cho trẻ làm quen với hoạt động vẽ qua trò chơi

4.1.2. Hướng dẫn trẻ tự kỷ tô màu

Sau khi trẻ đã quen với việc vẽ, hoạt động tô màu có thể được đưa vào như bước tiếp theo trong quá trình tập viết. Nên lựa chọn các tranh có hình ảnh đơn giản, đường viền rõ ràng như hình tròn, ngôi sao hoặc nhân vật mà trẻ yêu thích.

Tô màu giúp trẻ luyện khả năng phối hợp giữa mắt và tay, đồng thời nâng cao kỹ năng kiểm soát bút – nền tảng quan trọng cho việc học viết sau này.

4.2. Giai đoạn 2: Tập làm quen với cách cầm bút

4.2.1. Hướng dẫn trẻ cầm bút đúng tư thế

Việc cầm bút chuẩn ngay từ đầu đóng vai trò then chốt trong quá trình giúp trẻ tự kỷ học viết. Do gặp nhiều khó khăn hơn so với trẻ bình thường, trẻ cần được cha mẹ hướng dẫn từng bước một cách chậm rãi và kiên trì.

Cha mẹ có thể chỉ cho trẻ cách đặt thân bút vào giữa ngón cái và ngón trỏ, đồng thời dùng ngón giữa để đỡ phía dưới. Nên làm mẫu rõ ràng, thao tác từ từ để trẻ quan sát và làm theo.

Trong giai đoạn đầu, nếu trẻ còn lúng túng, hãy ưu tiên sử dụng bút chì cỡ lớn hoặc bút sáp nhằm giúp trẻ dễ cầm và kiểm soát hơn. Không chỉ hỗ trợ kỹ năng viết, việc này còn góp phần rèn luyện các kỹ năng sinh hoạt cơ bản, giúp trẻ tự tin hơn khi tham gia các hoạt động thường ngày.

4.2.2. Hỗ trợ bằng đệm cầm bút khi trẻ gặp khó khăn

Với những trẻ tự kỷ có cơ tay yếu hoặc cảm thấy khó chịu khi cầm bút, việc sử dụng đệm cầm bút là một lựa chọn phù hợp.

Đệm cầm bút giúp cố định vị trí các ngón tay đúng chuẩn, hạn chế mỏi tay và tạo cảm giác dễ chịu hơn trong quá trình tập viết.

Tuy là một dụng cụ nhỏ, nhưng giải pháp này mang lại hiệu quả rõ rệt và đã được nhiều phụ huynh áp dụng thành công để giúp con vượt qua trở ngại ban đầu khi làm quen với việc viết chữ.

Sử dụng đệm cầm bút khi trẻ gặp khó khăn

4.2.3. Luyện viết các nét cơ bản

Khi trẻ đã dần quen với việc cầm bút, cha mẹ có thể bắt đầu cho trẻ tập viết các nét đơn giản, bao gồm:

• Nét thẳng đứng
• Nét ngang
• Nét chéo
• Nét cong

Nên sử dụng giấy có dòng kẻ to hoặc bảng viết nhỏ để trẻ dễ quan sát và thao tác. Trước tiên, cha mẹ viết mẫu các nét cơ bản, sau đó hướng dẫn trẻ tô hoặc viết theo để hình thành thói quen vận động tay chính xác.

4.2.4. Tập nối chữ theo mẫu có sẵn

Sau khi đã thành thạo các nét cơ bản, trẻ có thể chuyển sang bài tập nối chữ. Cha mẹ nên lựa chọn các vở tập viết có sẵn nét chấm hoặc nét đứt, yêu cầu trẻ dùng bút nối lại để tạo thành chữ hoàn chỉnh.

Hãy bắt đầu từ những chữ cái đơn giản, sau đó tăng dần mức độ khó để trẻ từng bước thích nghi. Bài tập nối chữ không chỉ giúp củng cố kỹ năng viết mà còn hỗ trợ cải thiện khả năng tập trung – một yếu tố quan trọng giúp trẻ tự kỷ học tập và hòa nhập tốt hơn trong môi trường xung quanh.

Cho trẻ tập nối chữ theo mẫu có sẵn

4.3. Giai đoạn 3: Thực hành các bài tập viết

Ở giai đoạn sau cùng, trọng tâm được đặt vào việc duy trì và nâng cao kỹ năng viết, giúp trẻ hình thành thói quen bền vững trong quá trình học viết. Lúc này, trẻ đã có nền tảng cơ bản và bắt đầu chủ động hơn khi cầm bút.

4.3.1. Lồng ghép hoạt động viết vào sinh hoạt hằng ngày

Để trẻ tự kỷ viết tốt và duy trì lâu dài, cha mẹ nên đưa việc viết trở thành một phần quen thuộc trong các hoạt động thường ngày.

Chẳng hạn, bạn có thể cho trẻ:

• Viết tên của mình khi tham gia trò chơi
• Ghi chú những món ăn hoặc đồ vật yêu thích
• Tập viết những câu chào hỏi đơn giản

Nên duy trì khung thời gian cố định mỗi ngày, khoảng 10–15 phút, để trẻ làm quen mà không bị áp lực. Cách làm này không chỉ giúp củng cố kỹ năng viết mà còn hỗ trợ trẻ hình thành thói quen sinh hoạt khoa học và biết sắp xếp thời gian hợp lý.

4.3.2. Khơi gợi hứng thú bằng cách viết về điều trẻ yêu thích

Để trẻ thực sự hứng thú với việc viết, hãy khuyến khích trẻ thể hiện những sở thích cá nhân thông qua chữ viết. Trẻ có thể tập viết tên nhân vật hoạt hình, con vật quen thuộc hoặc món ăn mà mình yêu thích.

Hoạt động này vừa giúp trẻ rèn luyện kỹ năng viết, vừa tạo cơ hội để trẻ bày tỏ bản thân. Khi cảm thấy được lắng nghe và tôn trọng, trẻ sẽ có thêm động lực học tập, từ đó hỗ trợ quá trình hòa nhập và phát triển kỹ năng xã hội tốt hơn.

5. Lời khuyên giúp bố mẹ dạy trẻ tự kỷ tập viết tại nhà

Bên cạnh việc áp dụng các phương pháp dạy trẻ tự kỷ tập viết đã nêu, để quá trình học viết của con đạt kết quả tốt hơn, cha mẹ cũng cần ghi nhớ một số điểm quan trọng sau:

• Chuẩn bị đồ dùng tập viết sinh động:Ưu tiên các dụng cụ có màu sắc bắt mắt, hình ảnh ngộ nghĩnh để kích thích sự hứng thú và giúp trẻ chủ động hơn khi tập viết.
• Hướng dẫn trẻ cầm bút đúng cách:Cha mẹ nên làm mẫu cho trẻ quan sát, sau đó nhẹ nhàng đặt bút vào tay con và hỗ trợ cầm tay trẻ trong những nét viết đầu tiên.
• Tăng lực tay bằng các bài tập siết – nắm:Cho trẻ chơi bột nặn, bóp bóng nhỏ hoặc các đồ vật mềm để tăng sức mạnh ngón tay, giúp việc cầm và điều khiển bút dễ dàng hơn.
• Tập viết trên bề mặt thẳng đứng:Viết trên bảng treo hoặc bảng dựng giúp phát triển cơ cổ tay và cải thiện khả năng kiểm soát nét viết cho trẻ tự kỷ.
• Làm quen chữ cái qua đồ chơi học tập:Sử dụng bảng chữ cái bằng xốp, nam châm hoặc đồ chơi tương tác để trẻ nhận diện chữ một cách tự nhiên, không áp lực.
• Giữ thái độ nhẹ nhàng, kiên nhẫn:Trẻ tự kỷ thường khó tập trung và dễ cáu gắt, vì vậy sự ân cần và bình tĩnh của cha mẹ sẽ giúp trẻ cảm thấy an toàn và hợp tác hơn.
• Cầm tay uốn nắn trong giai đoạn đầu:Do khả năng phối hợp vận động còn hạn chế, cha mẹ nên hỗ trợ trực tiếp cho đến khi trẻ quen dần với việc cầm bút và viết nét cơ bản.
• Trang bị đầy đủ dụng cụ hỗ trợ:Chuẩn bị vở tập viết, bút, bảng vẽ, bảng chữ cái… với thiết kế sinh động để tăng hứng thú và duy trì việc luyện viết lâu dài.

>>> Xem thêm:

• Top 5 Trung tâm dạy trẻ tự kỷ ở Đống Đa: Nên chọn nơi nào?
• Top 6 trung tâm dạy trẻ tự kỷ ở Cần Thơ cha mẹ nên biết

Kết luận

Việc dạy trẻ tự kỷ tập viết tại nhà đòi hỏi sự kiên nhẫn, thấu hiểu và phương pháp đúng ngay từ đầu. Khi cha mẹ lựa chọn cách tiếp cận phù hợp với khả năng của con, kỹ năng viết không chỉ được cải thiện mà còn giúp trẻ tăng sự tự tin và chủ động trong học tập. Hy vọng những hướng dẫn trong bài viết sẽ giúp cha mẹ đồng hành hiệu quả cùng con trên hành trình phát triển kỹ năng viết mỗi ngày.

Có thể bạn chưa biết:

Một bước ngoặt đáng kể trong điều trị tự kỷ, mở ra cánh cửa hy vọng mới cho hàng triệu người bệnh trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, Miracare tự hào là cầu nối đưa bệnh nhân mắc bệnh tự kỷ điều trị tại Viện nghiên cứu, điều trị cấy ghép tế bào gốc Tokyo (TSRI) - đơn vị tiên phong và duy nhất hiện tại điều trị bệnh tự kỷ bằng phương pháp này tại Nhật Bản.

Tại TSRI có hơn 500 trẻ mắc bệnh tự kỷ đã điều trị bằng liệu pháp này, hơn 95% bệnh nhân cải thiện đáng kể sau điều trị. Cùng tìm hiểu phương pháp điều trị tự kỷ bằng liệu pháp tế bào gốc nhé!