Giao tiếp phi ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ: 6 cách hỗ trợ hiệu quả

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Viện trưởng Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Giao tiếp không chỉ được thể hiện qua lời nói mà còn thông qua ánh mắt, nét mặt, cử chỉ và những hành động thường ngày. Tuy nhiên, nhiều trẻ rối loạn phổ tự kỷ gặp khó khăn trong việc sử dụng và nhận biết các tín hiệu này, khiến quá trình tương tác với người xung quanh trở nên hạn chế. Vì vậy,phát triển giao tiếp phi ngôn ngữ cho trẻ tự kỷđóng vai trò quan trọng trong việc giúp trẻ bày tỏ nhu cầu, thể hiện cảm xúc và xây dựng kết nối xã hội. Vậygiao tiếp phi ngôn ngữ ở trẻ tự kỷ có những biểu hiện nào và cha mẹ có thể áp dụng phương pháp gì để hỗ trợ con tại nhà?Hãy cùng tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.

1. Trẻ tự kỷ mất ngôn ngữ giao tiếp như thế nào?

Giao tiếp là một trong những lĩnh vực trẻ rối loạn phổ tự kỷ thường gặp khó khăn, không chỉ ở khả năng sử dụng lời nói mà còn trong việc thể hiện cảm xúc, nhu cầu và tương tác với người xung quanh. Một số trẻ chậm phát triển ngôn ngữ, ít nói hoặc chưa sử dụng được lời nói, trong khi những trẻ khác có thể nói thành câu nhưng vẫn gặp khó khăn khi duy trì cuộc trò chuyện và hiểu các tín hiệu giao tiếp xã hội.

Khó khăn về giao tiếp ở trẻ tự kỷ không đồng nghĩa với việc trẻ hoàn toàn mất khả năng giao tiếp.Nhiều trẻ vẫn có thể thể hiện mong muốn thông qua ánh mắt, nét mặt, cử chỉ, hành động, hình ảnh hoặc những âm thanh riêng biệt. Tuy nhiên, cách trẻ truyền đạt thông tin đôi khi khác với những gì người lớn thường mong đợi.

Một số biểu hiện thường gặp bao gồm:

• Hạn chế sử dụng lời nói:Trẻ có thể chậm nói, sử dụng ít từ hoặc chưa hình thành được câu nói để diễn đạt nhu cầu. Một số trẻ không sử dụng lời nói nhưng vẫn có khả năng giao tiếp bằng phương thức khác.
• Ít sử dụng cử chỉ giao tiếp:Trẻ có thể ít chỉ tay để yêu cầu hoặc chia sẻ sự chú ý, ít vẫy tay chào hoặc gặp khó khăn khi sử dụng các cử chỉ thông thường.
• Khác biệt trong giao tiếp bằng mắt:Một số trẻ ít nhìn vào khuôn mặt người đối diện hoặc khó phối hợp ánh mắt với lời nói và cử chỉ khi tương tác.
• Khó nhận biết tín hiệu phi ngôn ngữ:Trẻ có thể gặp khó khăn khi hiểu nét mặt, ngôn ngữ cơ thể hoặc những thay đổi trong giọng điệu của người khác.
• Khó thể hiện cảm xúc và nhu cầu:Khi chưa có phương tiện giao tiếp phù hợp, trẻ có thể kéo tay người lớn đến món đồ mong muốn, khóc, phát ra âm thanh hoặc sử dụng những hành động khác để truyền đạt.
• Hạn chế trong tương tác qua lại:Trẻ có thể gặp khó khăn khi luân phiên giao tiếp, chia sẻ sự quan tâm hoặc duy trì tương tác với người khác.

Ví dụ, khi muốn uống nước, một trẻ có thể nói “Con muốn uống nước”, trong khi trẻ tự kỷ chưa sử dụng được lời nói có thể kéo tay mẹ đến bình nước, nhìn về phía chiếc cốc hoặc đưa cốc cho mẹ.Dù không sử dụng lời nói, những hành động này vẫn có thể mang ý nghĩa giao tiếp và cần được người lớn ghi nhận.

Đặc biệt, cha mẹ cần phân biệt giữa trẻ chậm phát triển ngôn ngữ, trẻ không sử dụng lời nói và trẻ bị mất những kỹ năng ngôn ngữ đã có trước đó. Nếu trẻ từng biết nói, sử dụng cử chỉ hoặc tương tác tốt nhưng sau đó mất đi những kỹ năng này, phụ huynh nên đưa con đến cơ sở chuyên môn để được đánh giá sớm.

Việcphát triển giao tiếp phi ngôn ngữ cho trẻ tự kỷkhông chỉ giúp trẻ có thêm phương tiện bày tỏ nhu cầu mà còn tạo nền tảng cho khả năng tương tác, học tập và tham gia các hoạt động hằng ngày. Những hình thức giao tiếp bằng cử chỉ, hình ảnh hoặc thiết bị hỗ trợ có thể được sử dụng song song với quá trình phát triển ngôn ngữ nói.

2. Quan sát cách con giao tiếp hiện tại

Trước khi lựa chọn phương pháp hỗ trợ, cha mẹ cần hiểutrẻ đang giao tiếp bằng cách nào, trong những tình huống nào và gặp khó khăn ở đâu. Đây là bước quan trọng để xây dựng các hoạt động phát triển giao tiếp phi ngôn ngữ phù hợp với khả năng và nhu cầu thực tế của con.

Thay vì chỉ chú ý đến việc trẻ có nói được hay không, phụ huynh nên quan sát những tín hiệu nhỏ trong sinh hoạt hằng ngày. Một ánh nhìn, động tác đưa tay, nét mặt hoặc hành động kéo người lớn đến gần món đồ yêu thích đều có thể là cách trẻ truyền đạt thông tin.

Cha mẹ có thể quan sát khả năng giao tiếp của trẻ thông qua các khía cạnh sau:

• Giao tiếp bằng ánh mắt:Trẻ có nhìn về phía người thân hoặc đồ vật khi muốn điều gì đó không? Trẻ có phối hợp ánh nhìn với cử chỉ để thể hiện nhu cầu hay chia sẻ sự chú ý không?
• Sử dụng cử chỉ:Trẻ có biết chỉ tay, đưa đồ vật, vẫy tay, gật đầu hoặc lắc đầu để giao tiếp không?
• Biểu cảm khuôn mặt:Trẻ thể hiện sự vui vẻ, khó chịu, lo lắng hoặc hào hứng như thế nào? Người thân có nhận biết được những biểu hiện này không?
• Khả năng bắt chước:Trẻ có bắt chước hành động đơn giản như vỗ tay, giơ tay, gõ đồ chơi hoặc làm theo cử chỉ của người lớn không?
• Khả năng hiểu thông điệp:Trẻ có phản ứng với những hướng dẫn đơn giản, hình ảnh hoặc cử chỉ quen thuộc không?
• Cách thể hiện nhu cầu:Khi muốn ăn, uống, chơi hoặc nghỉ ngơi, trẻ thường sử dụng lời nói, âm thanh, hành động hay hình ảnh để truyền đạt?
• Khả năng tương tác qua lại:Trẻ có tham gia những trò chơi luân phiên như chuyền bóng, đưa và nhận đồ vật hoặc cùng người lớn thực hiện một hoạt động không?

Ví dụ, khi trẻ muốn lấy món đồ chơi đặt trên cao, cha mẹ có thể quan sát xem con sẽ chỉ tay, nhìn về phía đồ vật, đưa tay người lớn đến vị trí đó hay phát ra âm thanh để yêu cầu giúp đỡ. Mỗi phản ứng đều cung cấp thông tin về cách trẻ đang giao tiếp.

Để việc quan sát hiệu quả hơn, phụ huynh có thểghi chép các tình huống giao tiếp thường gặp trong ngày, bao gồm hoàn cảnh, hành động của trẻ, phản ứng của người lớn và kết quả sau tương tác. Chẳng hạn:

• Tình huống:Trẻ muốn uống nước.
• Biểu hiện:Trẻ đưa cốc cho mẹ và phát ra âm thanh.
• Phản ứng của mẹ:Mẹ nói “Con muốn uống nước” và đưa nước cho trẻ.
• Kết quả:Trẻ nhận cốc, uống nước và tỏ ra hài lòng.

Thông qua những tình huống như vậy, cha mẹ có thể nhận ra trẻ đã biết chủ động thể hiện nhu cầu bằng hành động, từ đó tiếp tục mở rộng khả năng giao tiếp bằng cách kết hợp cử chỉ, hình ảnh hoặc lời nói phù hợp.

Bên cạnh đó,không nên ép trẻ phải nhìn thẳng vào mắt người đối diện hoặc bắt buộc sử dụng lời nói mới được đáp ứng nhu cầu. Một số trẻ tự kỷ cảm thấy không thoải mái khi giao tiếp bằng mắt, nhưng vẫn có thể chú ý, lắng nghe và tương tác hiệu quả thông qua những hình thức khác.

Việc quan sát cần được thực hiện trong môi trường tự nhiên, khi trẻ cảm thấy an toàn và thoải mái. Cha mẹ cũng nên trao đổi với giáo viên, chuyên gia ngôn ngữ trị liệu hoặc người trực tiếp hỗ trợ trẻ để có cái nhìn đầy đủ hơn về khả năng giao tiếp trong những bối cảnh khác nhau.

Hiểu đúng cách trẻ đang giao tiếp chính là nền tảng để phát triển giao tiếp phi ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ.Khi nhận diện được những kỹ năng trẻ đã có, cha mẹ có thể lựa chọn hoạt động phù hợp, khuyến khích trẻ chủ động tương tác và từng bước mở rộng khả năng thể hiện bản thân trong cuộc sống hằng ngày.

3. 6 cách giao tiếp phi ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ

Phát triển giao tiếp phi ngôn ngữ cho trẻ tự kỷlà một trong những cách giúp trẻ thể hiện nhu cầu, cảm xúc và tăng cường khả năng tương tác với người xung quanh. Đặc biệt, đối với những trẻ chậm nói hoặc chưa sử dụng được lời nói, các phương pháp giao tiếp thông qua hình ảnh, cử chỉ và hành động có thể giúp trẻ chủ động hơn trong sinh hoạt hằng ngày.

Dưới đây là 6 phương pháp đơn giản mà cha mẹ có thể áp dụng để hỗ trợ con phát triển kỹ năng giao tiếp một cách tự nhiên.

3.1. Sử dụng thiết bị hỗ trợ giao tiếp

Cáccông cụ giao tiếp tăng cường và thay thế (AAC)như thẻ hình ảnh, bảng giao tiếp hoặc ứng dụng trên máy tính bảng có thể giúp trẻ diễn đạt nhu cầu khi gặp khó khăn trong việc sử dụng lời nói.

Ví dụ, cha mẹ có thể chuẩn bị những thẻ hình minh họa các hoạt động quen thuộc như ăn, uống, ngủ, đi vệ sinh hoặc chơi đồ chơi. Khi muốn uống nước, trẻ có thể chỉ vào hình cốc nước hoặc lựa chọn biểu tượng tương ứng để thể hiện mong muốn.

Việc sử dụng công cụ hỗ trợ giao tiếp không chỉ giúp trẻ giảm khó khăn khi diễn đạt mà còntạo cơ hội để trẻ chủ động tương tác với người khác. Cha mẹ nên bắt đầu với những hình ảnh gần gũi, sau đó mở rộng dần theo khả năng của con. Việc sử dụng AAC không cản trở sự phát triển lời nói và có thể được kết hợp với hỗ trợ ngôn ngữ.

3.2. Sử dụng ngôn ngữ rõ ràng, ngắn gọn

Mặc dù tập trung phát triển giao tiếp phi ngôn ngữ, cha mẹ vẫn nên kết hợp lời nói với cử chỉ và hình ảnh để giúp trẻ hiểu thông điệp dễ dàng hơn.

Khi hướng dẫn trẻ, hãysử dụng câu ngắn, rõ nghĩa và hạn chế đưa ra nhiều yêu cầu cùng lúc. Ví dụ, thay vì nói “Con hãy đi vào phòng lấy giày rồi mang ra đây để mẹ giúp con đi”, phụ huynh có thể nói “Con lấy giày nhé” và chỉ tay về phía đôi giày.

Bên cạnh đó, cha mẹ nên duy trì giọng nói nhẹ nhàng, tốc độ vừa phải và sử dụng những từ ngữ quen thuộc. Cách giao tiếp nhất quán giúp trẻ dễ nhận biết yêu cầu, đồng thời tạo điều kiện để con phản hồi bằng hành động, cử chỉ hoặc hình ảnh.

3.3. Sử dụng ngôn ngữ ký hiệu

Ngôn ngữ ký hiệu hoặc các cử chỉ giao tiếp đơn giảnlà phương pháp hữu ích đối với những trẻ tự kỷ chưa thể diễn đạt đầy đủ nhu cầu bằng lời nói.

Cha mẹ có thể bắt đầu bằng những ký hiệu gần gũi như “ăn”, “uống”, “thêm”, “hết” hoặc “giúp con”. Khi thực hiện ký hiệu, phụ huynh nên kết hợp lời nói và tình huống thực tế để trẻ dễ liên hệ ý nghĩa.

Chẳng hạn, khi trẻ muốn ăn thêm bánh, cha mẹ có thể làm ký hiệu “thêm”, đồng thời nói “Con muốn thêm bánh” trước khi đưa bánh cho trẻ.

Không nên ép trẻ phải thực hiện ký hiệu thật chính xác ngay từ đầu.Thay vào đó, hãy ghi nhận những nỗ lực giao tiếp và điều chỉnh phương pháp theo khả năng vận động, nhận thức của con. Với trẻ gặp khó khăn khi thực hiện cử chỉ, bảng tranh hoặc thiết bị AAC có thể là lựa chọn phù hợp hơn.

3.4. Cho trẻ thời gian để trả lời

Một số trẻ tự kỷ cần thêm thời gian để tiếp nhận thông tin, xử lý yêu cầu và đưa ra phản hồi. Vì vậy,cha mẹ nên kiên nhẫn chờ đợi thay vì liên tục đặt câu hỏi hoặc thúc giục trẻ trả lời.

Sau khi đưa ra một yêu cầu đơn giản, phụ huynh có thể tạm dừng vài giây để trẻ có cơ hội phản hồi. Nếu con chưa thể hiện nhu cầu, cha mẹ có thể bổ sung cử chỉ, hình ảnh hoặc làm mẫu để hỗ trợ.

Ví dụ, khi hỏi “Con muốn chơi bóng không?”, hãy đưa quả bóng ra trước mặt và chờ trẻ nhìn, đưa tay, chỉ vào hoặc chạm vào đồ vật.

Đặc biệt,phản hồi của trẻ không nhất thiết phải là lời nói hay giao tiếp bằng mắt. Một hành động đưa tay, lựa chọn hình ảnh hoặc hướng người về phía đồ vật cũng có thể mang ý nghĩa giao tiếp và cần được ghi nhận.

3.5. Đưa ra các lựa chọn

Cho trẻ lựa chọn giữa những đồ vật hoặc hoạt động yêu thích là cách đơn giản để khuyến khích trẻ chủ động giao tiếp.

Ban đầu, cha mẹ có thể đưa ra hai lựa chọn rõ ràng, chẳng hạn một quả bóng và một chiếc ô tô đồ chơi, sau đó hỏi: “Con muốn chơi bóng hay ô tô?”. Trẻ có thể chỉ tay, nhìn về phía món đồ, chạm vào hoặc sử dụng thẻ hình để thể hiện lựa chọn.

Khi trẻ đã quen với hoạt động này, phụ huynh có thể mở rộng sang các tình huống khác như lựa chọn món ăn, quần áo, sách truyện hoặc hoạt động vui chơi.

Phương pháp này giúp trẻrèn luyện khả năng đưa ra quyết định, thể hiện sở thích và hiểu rằng hành động giao tiếp có thể tạo ra kết quả. Cha mẹ nên tôn trọng lựa chọn của con và tránh cố tình giữ lại món đồ chỉ để buộc trẻ phải nói.

3.6. Lồng ghép giao tiếp vào các hoạt động thường ngày

Việc luyện tậpgiao tiếp phi ngôn ngữ cho trẻ tự kỷsẽ trở nên tự nhiên hơn khi được kết hợp với những hoạt động quen thuộc như ăn uống, mặc quần áo, đọc sách và vui chơi.

Ví dụ, trong bữa ăn, cha mẹ có thể cho trẻ lựa chọn món ăn bằng hình ảnh. Khi đọc sách, phụ huynh có thể chỉ vào nhân vật, mô tả hành động và khuyến khích trẻ phản hồi bằng cử chỉ. Trong lúc chơi đồ chơi, cha mẹ có thể tổ chức trò chơi luân phiên để trẻ thực hành kỹ năng đưa, nhận và chia sẻ sự chú ý.

Điều quan trọng làtạo ra những cơ hội giao tiếp phù hợp với sở thích và khả năng của trẻ, thay vì biến mọi hoạt động thành một bài kiểm tra. Khi trẻ cảm thấy thoải mái và được tôn trọng, con sẽ có thêm động lực tham gia tương tác.

Cha mẹ cũng nên phối hợp với giáo viên hoặc chuyên gia ngôn ngữ trị liệu để duy trì cách hỗ trợ nhất quán giữa gia đình và môi trường học tập. Việc thực hành thường xuyên giúp trẻ có thêm cơ hội sử dụng các kỹ năng giao tiếp trong nhiều tình huống thực tế.

4. Khi nào ba mẹ có thể luyện tập giao tiếp cùng con?

Phát triển giao tiếp phi ngôn ngữ cho trẻ tự kỷkhông nhất thiết phải thực hiện trong những buổi học riêng biệt. Cha mẹ có thể tận dụng các hoạt động sinh hoạt hằng ngày để giúp trẻ rèn luyện kỹ năng giao tiếp một cách tự nhiên, thoải mái và không gây áp lực.

4.1. Trong bữa ăn

Bữa ăn là thời điểm phù hợp để khuyến khích trẻ thể hiện nhu cầu thông qua cử chỉ, hình ảnh hoặc hành động. Cha mẹ có thể cho trẻ lựa chọn giữa hai món ăn, hướng dẫn con chỉ tay vào món yêu thích hoặc sử dụng thẻ hình để yêu cầu thêm thức ăn.

Ví dụ, khi trẻ muốn uống nước, cha mẹ có thể đưa hình ảnh cốc nước và khuyến khích con chỉ vào hình hoặc đưa cốc để thể hiện mong muốn.Hãy ghi nhận mọi nỗ lực giao tiếp của trẻ, không bắt buộc con phải nói thành lời.

4.2. Khi vui chơi

Các hoạt động vui chơi như xếp hình, chuyền bóng, chơi ô tô hoặc đọc sách tranh tạo nhiều cơ hội để trẻ thực hànhgiao tiếp phi ngôn ngữ.

Cha mẹ có thể khuyến khích trẻ sử dụng cử chỉ để lựa chọn đồ chơi, đưa đồ vật khi cần giúp đỡ hoặc tham gia trò chơi luân phiên. Ví dụ, khi chơi chuyền bóng, phụ huynh có thể đưa tay ra hiệu đến lượt con và chờ trẻ phản hồi bằng hành động.

Thông qua những tương tác đơn giản, trẻ có cơ hội phát triển kỹ năng chú ý chung, phối hợp cử chỉ và giao tiếp qua lại với người khác.

4.3. Khi trẻ nghỉ ngơi

Những khoảng thời gian thư giãn như trước giờ ngủ, sau khi tắm hoặc khi cùng cha mẹ xem sách tranh cũng là cơ hội để trẻ luyện tập giao tiếp.

Phụ huynh có thể sử dụng hình ảnh để trẻ lựa chọn quyển sách yêu thích, ra hiệu muốn nghe thêm câu chuyện hoặc thể hiện nhu cầu nghỉ ngơi.Nên ưu tiên những hoạt động nhẹ nhàng, phù hợp với trạng thái cảm xúc của trẻ, tránh yêu cầu giao tiếp khi con đang mệt mỏi hoặc quá tải.

Việc lồng ghép giao tiếp vào các tình huống quen thuộc giúp trẻ từng bước hình thành thói quen thể hiện nhu cầu, cảm xúc và tăng khả năng tương tác trong cuộc sống hằng ngày.

Kết luận 

Giao tiếp phi ngôn ngữ cho trẻ tự kỷđóng vai trò quan trọng trong việc giúp trẻ thể hiện nhu cầu, bày tỏ cảm xúc và tăng cường khả năng tương tác với những người xung quanh. Thông qua ánh mắt, cử chỉ, hình ảnh hoặc các thiết bị hỗ trợ, trẻ có thể từng bước phát triển kỹ năng giao tiếp ngay cả khi chưa sử dụng được lời nói.

Có thể bạn chưa biết:

Một bước ngoặt đáng kể trong điều trị tự kỷ, mở ra cánh cửa hy vọng mới cho hàng triệu người bệnh trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, Miracare tự hào là cầu nối đưa bệnh nhân mắc bệnh tự kỷ điều trị tại Viện nghiên cứu, điều trị cấy ghép tế bào gốc Tokyo (TSRI) - đơn vị tiên phong và duy nhất hiện tại điều trị bệnh tự kỷ bằng phương pháp này tại Nhật Bản.

Tại TSRI có hơn 500 trẻ mắc bệnh tự kỷ đã điều trị bằng liệu pháp này, hơn 95% bệnh nhân cải thiện đáng kể sau điều trị. Cùng tìm hiểu phương pháp điều trị tự kỷ bằng liệu pháp tế bào gốc nhé!