Hoạt Động Cảm Giác Cho Trẻ Tự Kỷ: Bài Tập Chi Tiết

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Hoạt động cảm giác giúp trẻ tự kỷ điều hòa phản ứng với môi trường, cải thiện khả năng tập trung và vận động. Vì mỗi trẻ có nhu cầu khác nhau, các bài tập cần được lựa chọn phù hợp với mức độ nhạy cảm và khả năng của trẻ. Hãy cùng Mirai Care tìm hiểu các hoạt động cảm giác giúp trẻ tự kỷ điều hòa cảm giác trong bài viết dưới đây. 

1. Vì sao trẻ tự kỷ cần các hoạt động cảm giác? 

Trẻ tự kỷ thường gặp những khác biệt trong cách tiếp nhận, xử lý và phản ứng với các kích thích từ môi trường. Có trẻ nhạy cảm quá mức với âm thanh, ánh sáng hay sự chạm; trong khi một số trẻ lại ít phản ứng và thường có xu hướng tìm kiếm các kích thích mạnh hơn như xoay tròn, chạy nhảy, va chạm hoặc ôm siết.

Các hoạt động cảm giác giúp trẻ nhận biết và điều hòa những tín hiệu từ cơ thể và môi trường xung quanh, từ đó hỗ trợ trẻ bình tĩnh hơn, cải thiện khả năng tập trung, phối hợp vận động và tham gia vào các hoạt động hằng ngày. Tuy nhiên, hoạt động cần được lựa chọn phù hợp với đặc điểm cảm giác riêng của từng trẻ, tránh áp dụng một cách máy móc.

2. Các nhóm giác quan cần được điều hòa ở trẻ tự kỷ 

2.1. Giác quan xúc giác (Tactile) 

Xúc giác liên quan đến khả năng cảm nhận thông qua da, bao gồm cảm giác khi chạm, áp lực, nhiệt độ hay kết cấu của các vật thể. Trẻ có thể khó chịu khi bị chạm vào, không thích một số loại quần áo, hoặc ngược lại, thường xuyên tìm kiếm cảm giác chạm và va chạm.

Các hoạt động như chơi với cát, nước, đất nặn, các vật liệu có bề mặt khác nhau hoặc những trò chơi vận động phù hợp có thể giúp trẻ làm quen và xử lý thông tin xúc giác tốt hơn.

2.2. Giác quan tiền đình (Vestibular) 

Hệ tiền đình liên quan đến thăng bằng, chuyển động và khả năng định hướng của cơ thể trong không gian. Một số trẻ có thể rất thích xoay, nhảy, đung đưa; trong khi những trẻ khác lại sợ thay đổi tư thế hoặc mất thăng bằng.

Các hoạt động như đung đưa, đi thăng bằng, bò, nhảy hoặc các bài tập vận động có kiểm soát có thể hỗ trợ trẻ phát triển khả năng kiểm soát cơ thể. Cường độ và thời gian hoạt động cần được điều chỉnh phù hợp để tránh gây quá tải.

2.3. Giác quan cảm thụ bản thể (Proprioceptive) 

Cảm thụ bản thể giúp trẻ nhận biết vị trí, lực và sự chuyển động của cơ thể mà không cần nhìn trực tiếp. Khi khả năng này chưa được điều hòa tốt, trẻ có thể khó kiểm soát lực, thường va vào đồ vật hoặc gặp khó khăn trong các hoạt động vận động.

Các hoạt động sử dụng cơ và khớp như kéo, đẩy, mang vác đồ vật phù hợp, leo trèo hoặc bò có thể cung cấp những kích thích bản thể cần thiết, hỗ trợ trẻ nhận thức rõ hơn về cơ thể và điều chỉnh vận động.

2.4. Thị giác, thính giác, khứu giác - vị giác 

Ngoài ba hệ cảm giác trên, trẻ tự kỷ cũng có thể có những phản ứng đặc biệt với ánh sáng, âm thanh, mùi và thức ăn. Trẻ có thể bị quá tải bởi tiếng ồn, khó chịu với ánh sáng mạnh, nhạy cảm với một số mùi hoặc chỉ chấp nhận những món ăn có kết cấu quen thuộc.

Việc điều hòa những giác quan này cần bắt đầu từ việc quan sát và xác định yếu tố khiến trẻ khó chịu hoặc tìm kiếm quá mức. Từ đó, gia đình và chuyên gia có thể từng bước điều chỉnh môi trường và xây dựng các hoạt động phù hợp, giúp trẻ cảm thấy an toàn và dễ dàng tham gia vào cuộc sống hằng ngày hơn.

3. Hoạt động cảm giác xúc giác cho trẻ tự kỷ 

3.1. Chơi với cát, nước, đất nặn, bột 

Đây là những hoạt động đơn giản, có thể thực hiện tại nhà và tạo ra nhiều trải nghiệm xúc giác khác nhau.

Cha mẹ có thể cho trẻ:

• Chơi với cát: xúc, đổ, vun thành đống, giấu đồ vật nhỏ để trẻ tìm.
• Chơi với nước: rót nước giữa các cốc, dùng thìa múc, bóp miếng bọt biển hoặc thả đồ vật nổi – chìm.
• Chơi đất nặn: bóp, kéo, lăn, vo tròn và tạo hình.
• Chơi với bột: nhào, cán, cắt khuôn hoặc giấu đồ vật an toàn bên trong để trẻ tìm kiếm.

Khi mới bắt đầu, trẻ không nhất thiết phải dùng tay chạm trực tiếp. Cha mẹ có thể cho trẻ dùng thìa, cốc, xẻng nhỏ hoặc dụng cụ xúc trước, sau đó mới khuyến khích trẻ tiếp xúc trực tiếp nếu trẻ sẵn sàng.

3.2. Hộp cảm giác (sensory bin) tự làm tại nhà 

Sensory bin là một chiếc hộp hoặc khay chứa các vật liệu có kết cấu khác nhau để trẻ khám phá bằng cách chạm, xúc, đổ, phân loại và tìm kiếm.

Cha mẹ có thể tự chuẩn bị một hộp đơn giản với các vật liệu phù hợp như:

• Gạo, đậu hoặc mì khô.
• Pom-pom cỡ lớn.
• Cát động lực.
• Các loại đồ chơi có kích thước phù hợp, không dễ nuốt.
• Thìa, cốc, kẹp hoặc dụng cụ xúc.

Ví dụ, cha mẹ có thể giấu một vài con vật đồ chơi trong hộp gạo và yêu cầu trẻ tìm từng con. Khi trẻ đã tìm thấy, có thể tiếp tục mở rộng hoạt động bằng cách yêu cầu trẻ gọi tên, phân loại theo màu sắc hoặc số lượng.

Hoạt động này không chỉ tạo trải nghiệm xúc giác mà còn có thể kết hợp rèn khả năng chú ý, vận động tinh và nhận thức.

Lưu ý: Không nên sử dụng các vật nhỏ nếu trẻ vẫn có hành vi cho đồ vật vào miệng. Trẻ cần được người lớn quan sát trong suốt quá trình chơi.

3.3. Xâu hạt, vẽ tranh, chơi bóng gai 

Những hoạt động này vừa tạo kích thích xúc giác, vừa hỗ trợ phát triển vận động tinh và phối hợp tay – mắt.

• Xâu hạt: Cha mẹ nên bắt đầu với hạt hoặc vòng có kích thước lớn, dây dễ cầm. Trẻ có thể xâu theo màu sắc, hình dạng hoặc một quy luật đơn giản.
• Vẽ tranh: Trẻ có thể trải nghiệm nhiều chất liệu khác nhau như bút sáp, bút lông, màu nước hoặc vẽ bằng ngón tay. Không cần đặt nặng việc trẻ phải tạo ra “bức tranh đẹp”; mục tiêu chính là khuyến khích trẻ cầm nắm, di chuyển tay và khám phá chất liệu.
• Chơi bóng gai: Trẻ có thể lăn bóng trong lòng bàn tay, bóp nhẹ hoặc lăn bóng trên cánh tay, chân theo mức độ trẻ cảm thấy thoải mái. Hoạt động này có thể giúp trẻ làm quen với những kích thích có kết cấu khác nhau.

Nếu trẻ nhạy cảm với xúc giác, nên bắt đầu bằng thời gian ngắn và áp lực nhẹ, đồng thời quan sát phản ứng. Không nên tiếp tục nếu trẻ có biểu hiện đau, hoảng sợ hoặc khó chịu rõ rệt.

4. Hoạt động rèn luyện giác quan tiền đình 

4.1. Xích đu, cầu trượt, bập bênh 

Đây là những hoạt động vận động quen thuộc giúp trẻ trải nghiệm sự thay đổi vị trí và chuyển động của cơ thể.

• Xích đu: bắt đầu với biên độ nhỏ, tốc độ chậm; có thể dừng lại để trẻ nghỉ nếu xuất hiện dấu hiệu khó chịu.
• Cầu trượt: giúp trẻ trải nghiệm chuyển động theo chiều xuống và thay đổi tư thế.
• Bập bênh: tạo chuyển động nhịp nhàng, đồng thời khuyến khích trẻ giữ thăng bằng và phối hợp cơ thể.

Cha mẹ nên để trẻ có thời gian làm quen và quan sát phản ứng sau mỗi lượt chơi. Nếu trẻ trở nên chóng mặt, tái mặt, buồn nôn, mất thăng bằng kéo dài hoặc kích động bất thường, nên dừng hoạt động.

4.2. Lăn, xoay tròn, nhảy trên bạt lò xo (trampoline) 

• Lăn: Trẻ có thể lăn trên thảm hoặc bề mặt mềm, dưới sự quan sát của người lớn. Có thể biến thành trò chơi đơn giản như lăn đến một điểm rồi dừng lại hoặc lăn để lấy một món đồ.
• Xoay tròn: Nên thực hiện với thời gian rất ngắn và tốc độ chậm. Xoay là dạng kích thích tiền đình mạnh, vì vậy không nên tăng tốc hoặc kéo dài chỉ vì trẻ tỏ ra thích thú.
• Nhảy trên bạt lò xo: Có thể giúp trẻ vận động toàn thân và luyện phối hợp cơ thể. Với trẻ nhỏ, cần sử dụng bạt lò xo phù hợp, đặt trên bề mặt ổn định và luôn có người lớn giám sát. Nên ưu tiên một trẻ chơi một lần để giảm nguy cơ va chạm.

5. Hoạt động cảm thụ bản thể (áp lực sâu) 

5.1. Cuộn chăn, ôm gối nặng, mát-xa 

Các hoạt động này có thể tạo cảm giác áp lực lên cơ thể và nên được thực hiện dựa trên mức độ trẻ cảm thấy thoải mái.

• Cuộn chăn: Cha mẹ có thể dùng một chiếc chăn mềm để quấn nhẹ quanh cơ thể trẻ như một trò chơi “bánh cuộn”. Cần đảm bảo mặt và đường thở luôn thông thoáng, trẻ có thể tự thoát ra hoặc người lớn dễ dàng tháo chăn ngay khi cần.
• Ôm gối nặng hoặc gối lớn: Thay vì đặt vật nặng lên người trẻ trong thời gian dài, có thể cho trẻ tự ôm hoặc tì người vào một chiếc gối lớn trong lúc nghỉ ngơi hoặc đọc sách. Trẻ nên có quyền chủ động dừng hoạt động bất cứ lúc nào.
• Mát-xa: Có thể dùng lòng bàn tay xoa bóp nhẹ lên tay, chân hoặc vai nếu trẻ thích tiếp xúc. Cha mẹ nên bắt đầu từ vùng trẻ dễ chấp nhận, tránh ép buộc hoặc thực hiện quá mạnh.

5.2. Mang vác đồ vật, kéo - đẩy, bò qua đường hầm 

Những hoạt động vận động có lực cản thường tạo kích thích bản thể rõ hơn và có thể dễ lồng ghép vào sinh hoạt hằng ngày.

Cha mẹ có thể cho trẻ:

• Mang hoặc xách đồ vật phù hợp với sức của trẻ, như mang một vài món đồ chơi đến nơi cất.
• Đẩy hộp hoặc xe đồ chơi có trọng lượng vừa phải.
• Kéo đồ chơi có dây hoặc kéo một chiếc hộp nhẹ.
• Đẩy tường như một trò chơi vận động ngắn.
• Bò qua đường hầm bằng vải hoặc các vật liệu mềm, chắc chắn.
• Tham gia những trò chơi như kéo dây, vượt chướng ngại vật hoặc “giải cứu” đồ chơi.

Các hoạt động này vừa giúp trẻ vận động toàn thân, vừa có thể hỗ trợ phối hợp vận động, nhận biết cơ thể và tham gia hoạt động có mục đích.

Cha mẹ nên điều chỉnh trọng lượng và mức độ khó phù hợp với thể trạng của trẻ. Không nên yêu cầu trẻ mang vác vật quá nặng hoặc duy trì hoạt động đến mức mệt lả, đau cơ hay mất an toàn.

6. Hoạt động điều hòa thính giác và thị giác 

6.1. Nghe nhạc nhẹ, làm nhạc cụ tự chế 

Cha mẹ có thể chọn những bản nhạc có âm lượng vừa phải, tiết tấu ổn định và quan sát phản ứng của trẻ. Không nhất thiết trẻ nào cũng phù hợp với nhạc “thư giãn”; quan trọng là loại âm thanh đó có khiến trẻ cảm thấy dễ chịu hay không.

Có thể biến việc nghe nhạc thành hoạt động tương tác như:

• Vỗ tay theo nhịp.
• Dừng nhạc và chờ trẻ phản ứng.
• Cùng hát những đoạn ngắn, đơn giản.
• Thay đổi nhanh – chậm để trẻ cảm nhận tiết tấu.

 Cha mẹ có thể cùng trẻ tạo nhạc cụ đơn giản như:

• Lắc hạt đậu trong chai nhựa được đậy kín.
• Gõ thìa vào hộp nhựa.
• Làm trống từ hộp hoặc lon an toàn.

Hoạt động này có thể kết hợp nhiều kỹ năng: nghe âm thanh – chờ đến lượt – vận động tay – bắt chước – tương tác với người khác.

Cần tránh âm lượng quá lớn, tiếng động đột ngột hoặc để trẻ tiếp xúc kéo dài với âm thanh khiến trẻ bịt tai, căng thẳng hoặc khó chịu rõ rệt.

6.2. Trò chơi ánh sáng, theo dõi vật chuyển động bằng mắt 

Các hoạt động thị giác có thể giúp trẻ luyện khả năng quan sát, chú ý và theo dõi mục tiêu.

Cha mẹ có thể thử:

• Di chuyển một món đồ chơi từ trái sang phải để trẻ dùng mắt theo dõi.
• Thổi bong bóng và khuyến khích trẻ quan sát bong bóng bay.
• Lăn bóng qua lại.
• Tìm đồ vật có màu sắc hoặc hình dạng cụ thể.
• Chơi trò “tìm đồ vật” trong phòng.
• Sử dụng đèn pin để chiếu sáng một khu vực nhỏ trong trò chơi tìm kiếm.

Với trò chơi ánh sáng, cần tránh chiếu đèn trực tiếp vào mắt trẻ, dùng ánh sáng nhấp nháy cường độ mạnh hoặc để trẻ nhìn màn hình có hiệu ứng chớp liên tục.

7. Lưu ý quan trọng khi thực hiện hoạt động cảm giác tại nhà 

7.1. Nguyên tắc an toàn, tăng dần cường độ 

Cha mẹ nên bắt đầu từ những hoạt động đơn giản, có mức kích thích thấp rồi tăng dần tùy theo khả năng tiếp nhận của trẻ.

Ví dụ, nếu trẻ mới làm quen với chơi cát, không nên yêu cầu trẻ đưa cả hai tay vào cát ngay. Có thể bắt đầu bằng việc:

Quan sát → dùng dụng cụ xúc → chạm bằng một đầu ngón tay → chạm bằng bàn tay, nếu trẻ sẵn sàng.

Tương tự, với các hoạt động vận động như xích đu, xoay hoặc nhảy, nên bắt đầu với thời gian ngắn, tốc độ chậm và cường độ thấp.

Một số nguyên tắc an toàn cần lưu ý:

• Luôn có người lớn quan sát, đặc biệt với trẻ nhỏ hoặc trẻ có nguy cơ té ngã, nuốt đồ vật.
• Kiểm tra khu vực chơi và dụng cụ trước khi sử dụng.
• Không sử dụng vật quá nhỏ nếu trẻ còn có hành vi cho đồ vào miệng.
• Không để trẻ tự chơi trên bạt lò xo, xích đu hoặc các thiết bị vận động có nguy cơ chấn thương khi không có sự giám sát phù hợp.
• Không ép trẻ tiếp tục khi trẻ đã thể hiện rõ sự khó chịu.
• Với hoạt động áp lực sâu, không đè vật nặng lên ngực, cổ hoặc khiến trẻ khó cử động, khó thoát ra hay ảnh hưởng đến hô hấp.
• Cho trẻ có thời gian nghỉ giữa các hoạt động có cường độ cao.

7.2. Dấu hiệu trẻ quá tải cảm giác cần dừng lại 

Mỗi trẻ có thể biểu hiện quá tải cảm giác theo cách khác nhau. Cha mẹ nên chú ý những thay đổi xuất hiện trong hoặc ngay sau hoạt động.

Một số dấu hiệu có thể gặp gồm:

• Bịt tai, nhắm mắt hoặc liên tục cố tránh kích thích.
• Quay mặt đi, bỏ chạy hoặc cố rời khỏi khu vực hoạt động.
• Khóc, la hét, cáu kỉnh hoặc căng thẳng tăng rõ rệt.
• Trở nên kích động, khó ngồi yên hơn bình thường.
• Có biểu hiện sợ hãi hoặc chống đối mạnh.
• Chóng mặt, buồn nôn, tái mặt hoặc mất thăng bằng.
• Trở nên “đờ người”, khó phản hồi hoặc khó tham gia hoạt động tiếp theo.
• Các hành vi tự điều chỉnh hoặc hành vi lặp lại tăng mạnh kèm dấu hiệu căng thẳng.

7.3. Khi nào cần chuyên gia trị liệu can thiệp 

Các hoạt động cảm giác đơn giản tại nhà có thể phù hợp để trẻ vui chơi và khám phá. Tuy nhiên, cha mẹ nên tìm kiếm đánh giá chuyên môn nếu những khó khăn về cảm giác ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt, học tập hoặc sự an toàn của trẻ.

Nên trao đổi với chuyên gia khi trẻ:

• Phản ứng quá mạnh hoặc kéo dài với âm thanh, ánh sáng, mùi, quần áo hoặc việc chạm vào cơ thể.
• Thường xuyên né tránh những hoạt động sinh hoạt cơ bản như tắm, gội đầu, đánh răng, mặc quần áo hoặc cắt tóc.
• Có hành vi tìm kiếm kích thích mạnh và khó kiểm soát, chẳng hạn liên tục leo trèo, va đập hoặc xoay người với cường độ cao.
• Thường xuyên té ngã, va chạm hoặc gặp khó khăn rõ rệt về thăng bằng, phối hợp vận động.
• Khó tham gia học tập, vui chơi hoặc sinh hoạt vì bị quá tải bởi môi trường.
• Có phản ứng mạnh đến mức gây nguy cơ chấn thương cho bản thân hoặc người khác.
• Cha mẹ đã điều chỉnh hoạt động tại nhà nhưng trẻ vẫn gặp nhiều khó khăn.

Tùy nhu cầu của trẻ, cha mẹ có thể trao đổi với bác sĩ nhi khoa, bác sĩ phát triển – hành vi, chuyên gia hoạt động trị liệu hoặc chuyên gia can thiệp phù hợp để được đánh giá toàn diện.

Kết luận 

Phụ huynh nên bắt đầu bằng hoạt động đơn giản, theo dõi phản ứng và điều chỉnh thời gian, cường độ phù hợp. Nếu trẻ gặp khó khăn cảm giác rõ rệt, hãy tham khảo ý kiến chuyên gia để đảm bảo an toàn và hiệu quả. 

Có thể bạn chưa biết:

Một bước ngoặt đáng kể trong điều trị tự kỷ, mở ra cánh cửa hy vọng mới cho hàng triệu người bệnh trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, Miracare tự hào là cầu nối đưa bệnh nhân mắc bệnh tự kỷ điều trị tại Viện nghiên cứu, điều trị cấy ghép tế bào gốc Tokyo (TSRI) - đơn vị tiên phong và duy nhất hiện tại điều trị bệnh tự kỷ bằng phương pháp này tại Nhật Bản.

Tại TSRI có hơn 500 trẻ mắc bệnh tự kỷ đã điều trị bằng liệu pháp này, hơn 95% bệnh nhân cải thiện đáng kể sau điều trị. Cùng tìm hiểu phương pháp điều trị tự kỷ bằng liệu pháp tế bào gốc nhé!