Làm thế nào để trẻ tự kỷ mang giày? Hướng dẫn cách bố mẹ dạy trẻ

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Làm thế nào để trẻ tự kỷ tự mang giày là câu hỏi được nhiều phụ huynh quan tâm khi rèn luyện kỹ năng tự lập cho con. Với một số trẻ tự kỷ, việc tưởng chừng đơn giản như phân biệt giày trái – phải, xỏ chân đúng vị trí, kéo quai hay buộc dây lại đòi hỏi sự phối hợp của nhiều kỹ năng như vận động tinh, nhận thức trình tự, cảm giác và khả năng tập trung. Tuy nhiên, nếu được hướng dẫn bằng cách chia nhỏ từng bước, sử dụng hình ảnh trực quan và luyện tập đều đặn, trẻ có thể từng bước hình thành kỹ năng này. Bài viết dưới đây sẽ giúp cha mẹ hiểu những khó khăn thường gặp và cách dạy trẻ tự mang giày đơn giản, phù hợp với khả năng của con.

1. Vì Sao Trẻ Tự Kỷ Gặp Khó Khăn Khi Tự Mang Giày? 

Tự mang giày là một kỹ năng tự chăm sóc tưởng chừng đơn giản nhưng thực tế đòi hỏi trẻ phải phối hợp đồng thời nhiều khả năng: nhận biết cảm giác ở bàn chân, vận động tinh, phối hợp tay – mắt, ghi nhớ trình tự và hiểu hướng dẫn. Với trẻ tự kỷ, một hoặc nhiều kỹ năng này có thể gặp khó khăn, khiến việc học tự mang giày cần nhiều thời gian và sự hỗ trợ hơn.

Điều quan trọng là cha mẹ không nên vội cho rằng trẻ “lười” hay “không chịu học”. Việc xác định trẻ đang vướng ở bước nào sẽ giúp lựa chọn cách hướng dẫn phù hợp hơn.

1.1. Khó khăn trong xử lý cảm giác

Một số trẻ tự kỷ có sự khác biệt trong cách tiếp nhận và xử lý các kích thích giác quan. Điều này có thể khiến trẻ nhạy cảm quá mức hoặc phản ứng ít hơn với những cảm giác ở bàn chân.

Ví dụ, trẻ có thể:

• Không thích cảm giác tất bó sát chân hoặc đường may của tất.
• Khó chịu khi giày quá chật, cứng hoặc có chất liệu lạ.
• Phản ứng mạnh khi có cát, bụi hoặc vật nhỏ lọt vào giày.
• Không thích cảm giác bàn chân bị bao kín.
• Chỉ chấp nhận một kiểu giày quen thuộc và phản ứng khi đổi sang đôi mới.
• Khó nhận biết giày đã được mang đúng vị trí hay chưa.

Vì vậy, có trường hợp trẻ biết cách mang giày nhưng vẫn né tránh vì cảm giác khi mang khiến trẻ khó chịu.

Cha mẹ nên quan sát xem trẻ phản ứng ở bước nào: khi chạm vào tất, đưa chân vào giày, kéo quai hay sau khi đã mang giày. Nếu nguyên nhân chủ yếu đến từ cảm giác, việc liên tục yêu cầu trẻ “cố mang vào” có thể không giải quyết được vấn đề.

Lưu ý: Không phải mọi trẻ tự kỷ đều có “rối loạn xử lý cảm giác” như một chẩn đoán riêng. Cách diễn đạt phù hợp hơn là trẻ có khác biệt hoặc khó khăn trong xử lý cảm giác, và cần đánh giá cụ thể nếu những khó khăn này ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt.

1.2. Hạn chế kỹ năng vận động tinh và phối hợp tay – mắt

Để tự mang một đôi giày, trẻ phải thực hiện khá nhiều động tác chính xác: giữ giày, mở miệng giày, đưa chân vào đúng vị trí, kéo phần gót, dán quai hoặc buộc dây.

Những thao tác này cần sự phối hợp giữa vận động tinh, vận động hai tay và phối hợp tay – mắt.

Trẻ có thể gặp những biểu hiện như:

• Khó giữ giày đúng hướng.
• Đưa chân vào nhưng không kéo được phần gót.
• Khó sử dụng hai tay cùng lúc.
• Mất nhiều thời gian để dán hoặc tháo quai Velcro.
• Chưa đủ khéo léo để luồn và buộc dây giày.
• Khó điều chỉnh lực kéo nên giày quá lỏng hoặc quá chặt.

Ví dụ, trẻ có thể hiểu rằng cần kéo quai giày nhưng ngón tay chưa đủ linh hoạt để giữ và kéo đúng vị trí. Khi đó, vấn đề không nằm ở việc trẻ không hiểu yêu cầu mà ở kỹ năng vận động cần thiết để hoàn thành yêu cầu đó.

Trong giai đoạn mới tập, cha mẹ có thể ưu tiên những đôi giày miệng rộng, dễ xỏ, quai dán hoặc thiết kế đơn giản trước khi chuyển sang giày buộc dây.

1.3. Khó khăn ghi nhớ và thực hiện chuỗi nhiều bước liên tiếp

Mang giày thực chất là một chuỗi hành động gồm nhiều bước nối tiếp nhau:

Lấy giày → xác định đúng chiếc → đặt giày đúng chiều → mở quai → đưa chân vào → chỉnh gót → đóng quai → kiểm tra.

Một số trẻ tự kỷ có thể thực hiện tốt từng thao tác riêng lẻ nhưng gặp khó khăn khi phải ghi nhớ thứ tự và hoàn thành toàn bộ chuỗi mà không có người nhắc.

Ví dụ, trẻ biết đưa chân vào giày nhưng quên mở quai trước; hoặc mang xong một chiếc rồi không biết tiếp theo phải làm gì. Trẻ cũng có thể trở nên bối rối nếu trình tự quen thuộc bị thay đổi.

Với trường hợp này, cha mẹ có thể chia nhỏ nhiệm vụ và sử dụng lịch trình trực quan bằng hình ảnh:

1. Lấy giày → 2. Mở quai → 3. Xỏ chân → 4. Kéo gót → 5. Dán quai → 6. Làm chân còn lại.

Ban đầu, cha mẹ có thể hướng dẫn từng bước. Khi trẻ thành thạo, hãy giảm dần lời nhắc để trẻ tự hoàn thành nhiều bước hơn.

Thay vì làm hộ ngay khi trẻ dừng lại, có thể chờ vài giây hoặc đưa ra một gợi ý ngắn như: “Tiếp theo là gì nhỉ?”. Điều này tạo cơ hội để trẻ chủ động nhớ và thực hiện.

1.4. Rào cản giao tiếp khiến trẻ khó diễn đạt sự khó chịu

Một nguyên nhân khác dễ bị bỏ qua là trẻ không thể hoặc chưa biết cách diễn đạt điều khiến mình khó chịu.

Khi đôi giày quá chật, tất bị cuộn, có vật nhỏ trong giày hoặc trẻ không thích chất liệu của đôi giày, trẻ có thể chưa nói được: “Giày làm con đau chân.”

Thay vào đó, cha mẹ có thể chỉ quan sát thấy trẻ:

• Ném giày.
• Khóc hoặc la hét.
• Liên tục tháo giày.
• Co chân lại khi người lớn mang giày.
• Chạy khỏi vị trí.
• Từ chối ra ngoài.

Nếu chỉ nhìn vào hành vi, người lớn rất dễ cho rằng trẻ “không hợp tác”. Trong khi đó, hành vi có thể đang là cách trẻ truyền đạt sự khó chịu khi chưa có phương tiện giao tiếp phù hợp.

Cha mẹ có thể dạy trẻ những cách diễn đạt đơn giản như:

• “Đau.”
• “Chật.”
• “Không thích.”
• “Đổi giày.”
• “Giúp con.”

Nếu trẻ chưa sử dụng lời nói hiệu quả, có thể sử dụng tranh, biểu tượng, cử chỉ hoặc phương tiện giao tiếp thay thế và tăng cường (AAC).

Khi trẻ biết cách thông báo vấn đề, cha mẹ vừa có thể xác định nguyên nhân chính xác hơn, vừa giúp trẻ phát triển một kỹ năng quan trọng: chủ động thể hiện nhu cầu và tìm kiếm sự hỗ trợ.

Như vậy, trước khi tìm hiểu làm thế nào để trẻ tự kỷ tự mang giày, cha mẹ nên xác định trẻ đang khó ở đâu: cảm giác – vận động – ghi nhớ trình tự – giao tiếp, hoặc kết hợp nhiều yếu tố. Khi tìm đúng “nút thắt”, việc chia nhỏ kỹ năng và lựa chọn phương pháp tập luyện sẽ hiệu quả hơn nhiều so với việc đơn thuần yêu cầu trẻ tự mang giày nhiều lần.

2. Chuẩn Bị Trước Khi Dạy Trẻ Tự Kỷ Mang Giày 

Trước khi bắt đầu hướng dẫn, cha mẹ nên chuẩn bị môi trường và dụng cụ phù hợp để việc học trở nên đơn giản nhất có thể. Với trẻ tự kỷ, một đôi giày khó xỏ, không gian nhiều tiếng ồn hoặc yêu cầu gồm quá nhiều bước có thể khiến trẻ nhanh mất tập trung và từ chối thực hiện.

Ở giai đoạn đầu, mục tiêu không phải là trẻ phải mang giày thật nhanh hay thực hiện hoàn hảo, mà là giúp trẻ hiểu từng bước, chủ động tham gia và dần giảm sự hỗ trợ của người lớn.

2.1. Chọn giày phù hợp: quai dán, đế mềm, form rộng rãi

Đôi giày phù hợp có thể làm giảm đáng kể độ khó của kỹ năng. Khi mới tập, cha mẹ không nên bắt đầu bằng những đôi giày có dây buộc phức tạp hoặc thiết kế quá ôm chân.

Một số đặc điểm nên ưu tiên gồm:

• Quai dán Velcro: trẻ dễ mở và đóng hơn so với dây buộc.
• Miệng giày rộng: giúp trẻ đưa chân vào dễ dàng.
• Phần gót tương đối chắc: hạn chế tình trạng gót giày bị gập khi xỏ.
• Chất liệu mềm, thoáng: giảm cảm giác cọ xát hoặc khó chịu.
• Kích thước vừa chân: không quá chật nhưng cũng không quá rộng.
• Thiết kế đơn giản: hạn chế quá nhiều khóa, dây hoặc chi tiết cần thao tác.

Nếu trẻ có sự nhạy cảm về cảm giác, cha mẹ nên quan sát kỹ phản ứng của trẻ với chất liệu tất, đường may, độ ôm của giày và cảm giác ở bàn chân. Một đôi giày trẻ thường xuyên muốn tháo ra có thể đang gây khó chịu chứ không nhất thiết do trẻ “không chịu mang”.

Ở giai đoạn đầu, có thể lựa chọn đôi giày mà trẻ yêu thích về màu sắc hoặc hình ảnh để tăng sự hứng thú. Khi trẻ đã thành thạo thao tác cơ bản, cha mẹ mới tăng dần độ khó, chẳng hạn chuyển từ giày quai dán sang giày có dây.

2.2. Tạo không gian yên tĩnh, hạn chế yếu tố gây xao nhãng

Khi mới học một kỹ năng gồm nhiều bước, trẻ cần tập trung vào cả lời hướng dẫn, thao tác tay và vị trí của bàn chân. Nếu xung quanh đồng thời có tiếng tivi, đồ chơi, nhiều người nói chuyện hoặc trẻ đang vội đi học, việc thực hành sẽ khó hơn.

Cha mẹ nên chọn một vị trí cố định như ghế nhỏ gần cửa hoặc khu vực để giày, đảm bảo trẻ có tư thế ngồi vững và dễ thao tác.

Trong những buổi tập đầu tiên nên:

• Tắt hoặc giảm âm thanh từ tivi, điện thoại.
• Cất bớt đồ chơi gây chú ý.
• Chỉ để đôi giày cần luyện tập trước mặt trẻ.
• Người hướng dẫn ngồi gần và sử dụng câu nói ngắn.
• Tập vào thời điểm trẻ tương đối thoải mái, không quá đói, buồn ngủ hoặc đang căng thẳng.

Thay vì bắt đầu tập vào lúc cả nhà đang vội ra khỏi cửa, cha mẹ có thể dành riêng vài phút vào thời điểm thoải mái trong ngày. Khi trẻ đã thành thạo hơn, kỹ năng mới được đưa vào thói quen thực tế trước khi đi học hoặc ra ngoài.

Việc tập trong môi trường ít xao nhãng chỉ là bước khởi đầu. Sau đó, trẻ vẫn cần được thực hành ở nhiều bối cảnh để có thể tự mang giày khi ở nhà, trường học hoặc những nơi khác.

2.3. Chuẩn bị công cụ hỗ trợ trực quan bằng hình ảnh

Nhiều trẻ tự kỷ tiếp nhận thông tin trực quan tốt hơn khi chỉ nghe hướng dẫn bằng lời. Vì vậy, cha mẹ có thể chuẩn bị một bảng hình ảnh mô tả từng bước mang giày và đặt ngay tại khu vực trẻ thường đi giày.

Ví dụ:

1. Lấy giày → 2. Ngồi xuống → 3. Mở quai → 4. Xỏ chân → 5. Kéo gót → 6. Dán quai → 7. Làm chân còn lại.

Mỗi bước nên sử dụng một hình ảnh đơn giản kèm một câu ngắn, tránh đưa quá nhiều thông tin lên cùng một bảng.

Ngoài ra, cha mẹ có thể sử dụng một số dấu hiệu trực quan để trẻ dễ phân biệt giày trái – phải. Ví dụ, dán một hình nhỏ được chia đôi vào mặt trong của hai chiếc giày. Khi trẻ đặt đúng hai chiếc cạnh nhau, hai nửa hình sẽ ghép thành một hình hoàn chỉnh.

Với trẻ chưa thể tự theo dõi toàn bộ chuỗi, cha mẹ có thể chỉ vào từng hình và nói:

“Mở quai.”
“Xỏ chân.”
“Kéo lên.”

Khi trẻ đã quen, hãy giảm dần lời nhắc và để trẻ tự nhìn bảng hình ảnh để thực hiện. Mục tiêu cuối cùng là giảm sự phụ thuộc vào người lớn, chứ không phải để trẻ phụ thuộc lâu dài vào lời nhắc.

2.4. Có phần thưởng và củng cố tích cực phù hợp với sở thích của trẻ

Củng cố tích cực có thể giúp trẻ tăng động lực khi học một kỹ năng mới, đặc biệt trong giai đoạn việc tự mang giày còn khó khăn và đòi hỏi nhiều nỗ lực.

Phần thưởng không nhất thiết phải là đồ vật. Tùy sở thích của trẻ, cha mẹ có thể sử dụng:

Điểm quan trọng là khen đúng hành vi trẻ vừa thực hiện. Thay vì chỉ nói “Giỏi quá!”, cha mẹ nên cụ thể hơn:

“Hôm nay con đã tự xỏ chân vào giày mà không cần mẹ giúp.”

Điều này giúp trẻ hiểu chính xác hành vi nào đang được ghi nhận.

Cha mẹ cũng có thể áp dụng nguyên tắc “Trước – Sau”:

“Mang giày xong → mình ra công viên.”

Ở giai đoạn đầu, có thể củng cố ngay khi trẻ hoàn thành một bước khó. Khi trẻ tiến bộ, chuyển sang củng cố sau khi hoàn thành nhiều bước và cuối cùng là toàn bộ quá trình.

Đồng thời, không nên sử dụng phần thưởng theo hướng gây áp lực hoặc phạt trẻ khi chưa làm được. Nếu trẻ liên tục thất bại ở cùng một bước, đây thường là tín hiệu để người lớn giảm độ khó, chia bước nhỏ hơn hoặc xem lại nguyên nhân trẻ đang gặp khó khăn.

Chuẩn bị tốt trước khi luyện tập sẽ giúp câu hỏi “làm thế nào để trẻ tự kỷ tự mang giày” trở nên dễ giải quyết hơn. Một nguyên tắc cha mẹ có thể ghi nhớ là: giày dễ thao tác → môi trường ít xao nhãng → hướng dẫn trực quan → củng cố tích cực → giảm dần hỗ trợ.

3. Hướng Dẫn Từng Bước Cụ Thể Dạy Trẻ Mang Giày Quai Dán/Buộc Dây 

Khi tìm hiểu làm thế nào để trẻ tự kỷ tự mang giày, cha mẹ nên tránh dạy toàn bộ thao tác cùng một lúc. Với trẻ gặp khó khăn về vận động, ghi nhớ trình tự hoặc xử lý thông tin, cách hiệu quả hơn là chia kỹ năng thành từng bước nhỏ, hướng dẫn theo một trình tự cố định và chỉ chuyển sang bước tiếp theo khi trẻ đã tương đối quen với bước trước.

Ở giai đoạn đầu, nên ưu tiên giày quai dán vì thao tác đơn giản hơn. Kỹ năng buộc dây có thể được luyện sau khi trẻ đã có khả năng phối hợp hai tay và vận động tinh tốt hơn.

3.1. Bước 1: Nhận biết giày trái – phải

Trước khi xỏ giày, trẻ cần xác định chiếc nào dành cho chân trái và chiếc nào dành cho chân phải. Đây có thể là một bước khó vì trẻ phải hiểu khái niệm trái – phải đồng thời nhận biết hình dáng của hai chiếc giày.

Cha mẹ có thể bắt đầu bằng cách đặt hai chiếc giày cạnh nhau, mũi giày cùng hướng và hướng dẫn trẻ quan sát.

Một số cách hỗ trợ trực quan dễ áp dụng:

• Dán chữ T – P hoặc ký hiệu khác nhau vào bên trong giày.
• Dùng hai màu khác nhau để đánh dấu chân trái và chân phải.
• Cắt một sticker hình con vật thành hai nửa rồi dán vào hai chiếc giày. Khi đặt đúng vị trí, hai nửa sẽ ghép thành một hình hoàn chỉnh.
• Luôn đặt giày ở cùng một vị trí và cùng chiều trong giai đoạn mới học.

Ví dụ, cha mẹ có thể nói ngắn gọn:

“Ghép hình trước nhé. Hai nửa con cá ghép đúng rồi thì mình mang giày.”

Không nhất thiết yêu cầu trẻ phải thuộc ngay khái niệm “trái – phải”. Mục tiêu đầu tiên là trẻ tự tìm được đúng chiếc giày cho từng chân nhờ tín hiệu trực quan. Sau đó mới giảm dần các dấu hiệu hỗ trợ.

3.2. Bước 2: Xỏ chân vào giày đúng cách

Sau khi xác định đúng giày, trẻ bắt đầu thực hiện thao tác xỏ chân. Cha mẹ nên cho trẻ ngồi trên ghế thấp hoặc bề mặt chắc chắn, hai chân có thể chạm sàn để giữ thăng bằng tốt hơn.

Với giày quai dán, có thể chia thành các thao tác nhỏ:

Mở quai → giữ hai bên miệng giày → đưa mũi chân vào → đẩy gót chân xuống → kéo phần gót giày lên.

Ở những lần đầu, cha mẹ có thể làm mẫu chậm rãi và sử dụng câu hướng dẫn ngắn:

“Mở quai.”
“Cho chân vào.”
“Đẩy xuống.”
“Kéo gót lên.”

Tránh vừa thao tác vừa đưa ra một chuỗi hướng dẫn dài vì trẻ có thể khó xử lý cùng lúc quá nhiều thông tin.

Nếu trẻ chưa thể tự thực hiện toàn bộ, cha mẹ có thể áp dụng hỗ trợ từng phần. Ví dụ, người lớn mở sẵn quai và miệng giày, trẻ chỉ cần thực hiện nhiệm vụ đưa chân vào. Khi trẻ thành thạo, cha mẹ giảm dần hỗ trợ để trẻ tự mở giày trước khi xỏ.

Một cách khác là sử dụng chuỗi ngược. Cha mẹ thực hiện gần hết quá trình nhưng để trẻ hoàn thành bước cuối cùng. Khi trẻ làm được, dần chuyển thêm các bước trước đó cho trẻ tự thực hiện. Cách này giúp trẻ thường xuyên có trải nghiệm “mình đã hoàn thành được”.

3.3. Bước 3: Kéo hoặc dán quai/buộc dây giày

Sau khi bàn chân đã nằm đúng trong giày, trẻ cần cố định giày. Mức độ khó ở bước này phụ thuộc khá nhiều vào thiết kế.

Với giày quai dán, cha mẹ có thể hướng dẫn:

Cầm đầu quai → kéo ngang → đặt lên phần dán → ấn xuống.

Nếu trẻ khó cầm đầu quai, có thể chọn loại quai có phần đầu tương đối lớn, dễ nắm. Trong thời gian đầu, người lớn có thể chỉ vào vị trí cần dán thay vì trực tiếp cầm tay trẻ thực hiện.

Với giày buộc dây, kỹ năng phức tạp hơn vì đòi hỏi trẻ phối hợp hai tay, điều chỉnh lực và ghi nhớ nhiều bước. Cha mẹ nên tách riêng việc học buộc dây khỏi việc học xỏ giày.

Có thể luyện trên mô hình giày hoặc một chiếc giày đặt trước mặt trẻ:

Kéo hai dây → bắt chéo → luồn dây → kéo chặt → tạo vòng → quấn dây → luồn qua → kéo hai vòng.

Nếu chuỗi này quá khó, có thể chia thành nhiều buổi, mỗi giai đoạn chỉ tập một phần. Không cần yêu cầu trẻ vừa học xỏ giày vừa phải thành thạo buộc dây ngay.

Một nguyên tắc hữu ích là:

• Trẻ làm được bước nào → để trẻ tự làm bước đó.
• Trẻ chưa làm được bước nào → hỗ trợ vừa đủ ở chính bước đó.

Điều này giúp tránh hai thái cực: làm thay trẻ quá nhiều hoặc yêu cầu trẻ tự làm toàn bộ khi kỹ năng chưa sẵn sàng.

3.4. Bước 4: Kiểm tra và chỉnh giày cho vừa chân

Kỹ năng tự mang giày chưa kết thúc ở việc “xỏ được giày”. Trẻ cũng cần học cách nhận biết đôi giày đã được mang đúng và thoải mái hay chưa.

Cha mẹ có thể xây dựng một bước kiểm tra cuối cùng:

Nhìn → Cảm nhận → Điều chỉnh.

Hãy hướng dẫn trẻ kiểm tra:

• Gót chân đã nằm hoàn toàn trong giày chưa?
• Quai có bị xoắn không?
• Quai hoặc dây có quá chặt hay quá lỏng không?
• Tất có bị cuộn bên trong không?
• Hai chiếc giày đã đúng chân chưa?
• Khi đứng lên và bước vài bước có đau hoặc khó chịu không?

Đây cũng là thời điểm quan trọng để dạy trẻ diễn đạt cảm giác của mình bằng những từ đơn giản như:

“Chật.”, “Lỏng.”, “Đau.”, “Khó chịu.”, “Con cần giúp.”

Nếu trẻ chưa sử dụng lời nói hiệu quả, có thể chuẩn bị các hình ảnh hoặc biểu tượng tương ứng để trẻ lựa chọn.

Một trình tự đơn giản để trẻ dễ ghi nhớ

Cha mẹ có thể đặt bảng hướng dẫn ngay tại khu vực để giày:

Khi mới học, cha mẹ có thể làm mẫu + chỉ hình + nhắc bằng lời. Khi trẻ tiến bộ, giảm dần theo thứ tự: giảm hỗ trợ tay → giảm lời nhắc → giảm chỉ hình → để trẻ tự thực hiện.

Điểm quan trọng khi dạy trẻ tự kỷ tự mang giày không nằm ở tốc độ. Nếu hôm nay trẻ chỉ tự mở được quai, ngày mai tự xỏ được chân và sau một thời gian có thể hoàn thành cả chuỗi, đó chính là quá trình hình thành kỹ năng tự lập. Cha mẹ nên ghi nhận từng bước tiến nhỏ thay vì chỉ coi “tự mang được hoàn toàn” mới là thành công.

4. Cách Xử Lý Khi Trẻ Từ Chối Hoặc Sợ Hãi Khi Mang Giày 

Khi trẻ tự kỷ từ chối mang giày, khóc, co chân lại hoặc liên tục tháo giày, cha mẹ không nên vội xem đây là hành vi chống đối. Phía sau phản ứng đó có thể là khó chịu về cảm giác, chất liệu giày không phù hợp, trải nghiệm không tốt trước đây hoặc sự thay đổi so với thói quen quen thuộc.

Thay vì ép trẻ mang bằng mọi cách, cha mẹ nên tìm hiểu nguyên nhân và giúp trẻ làm quen từng bước. Khi cảm giác an toàn tăng lên, việc luyện kỹ năng tự mang giày cũng thường thuận lợi hơn.

4.1. Nhận diện nguyên nhân: cảm giác, chất liệu, thói quen cũ

Bước đầu tiên là quan sát trẻ bắt đầu phản ứng ở thời điểm nào. Điều này có thể giúp phụ huynh xác định yếu tố gây khó chịu.

Cha mẹ nên kiểm tra những yếu tố đơn giản trước tiên: giày có vừa chân không, có vật lạ bên trong không, tất có bị cuộn không, đường may có cọ vào da hay phần gót có quá cứng không.

Đặc biệt, nếu trẻ đột nhiên từ chối một đôi giày trước đây vẫn mang bình thường, cần kiểm tra xem bàn chân có vết xước, phồng rộp, đau, sưng hoặc vấn đề khác hay không.

Với trẻ hạn chế khả năng diễn đạt, hành vi như khóc, đá chân hoặc tháo giày có thể chính là cách trẻ nói rằng “Con đang khó chịu”. Vì vậy, song song với việc tập mang giày, cha mẹ nên dạy trẻ những cách giao tiếp đơn giản như “đau”, “chật”, “không thích”, “đổi” hoặc “giúp con”.

4.2. Giải mẫn cảm dần dần (desensitization) với giày

Nếu trẻ phản ứng mạnh với việc mang giày nhưng không phát hiện vấn đề thể chất rõ ràng, có thể cho trẻ làm quen từ từ với giày, thay vì yêu cầu mang hoàn chỉnh ngay từ đầu.

Nguyên tắc là bắt đầu ở mức trẻ có thể chấp nhận, sau đó tăng dần thời gian và mức độ tiếp xúc.

Ví dụ, quá trình có thể được chia nhỏ:

Nhìn thấy giày → chạm vào giày → cầm giày → đặt giày cạnh chân → đưa một phần bàn chân vào → xỏ hoàn toàn → mang trong vài giây → đứng lên → đi vài bước → tăng dần thời gian mang.

Không nhất thiết trẻ phải đi qua tất cả các bước trong một buổi. Có trẻ cần nhiều lần luyện tập mới thoải mái với một giai đoạn.

Ví dụ, nếu trẻ chỉ chấp nhận đưa chân vào giày khoảng 10 giây, cha mẹ có thể bắt đầu tại đó:

“Con mang giày 10 giây nhé, sau đó mình tháo ra.”

Khi trẻ thực hiện thoải mái hơn, thời gian có thể tăng dần lên 20 giây, 30 giây, một phút và lâu hơn.

Cha mẹ có thể kết hợp hoạt động trẻ yêu thích để tạo trải nghiệm tích cực:

Mang giày → đi lấy đồ chơi yêu thích.
Mang giày → ra sân chơi.
Mang giày → cùng bố mẹ đi dạo.

Tuy nhiên, không nên tăng độ khó quá nhanh. Nếu trẻ bắt đầu căng thẳng rõ rệt, hãy quay về mức mà trẻ vẫn có thể hợp tác rồi tiến dần trở lại.

5. Những Sai Lầm Cha Mẹ Thường Gặp Khi Dạy Trẻ Tự Kỷ Mang Giày 

Trong quá trình dạy trẻ tự mang giày, cha mẹ có thể vô tình khiến kỹ năng trở nên khó hơn nếu hỗ trợ quá nhiều, yêu cầu quá cao hoặc chưa xác định đúng nguyên nhân trẻ gặp khó khăn. Một số sai lầm thường gặp gồm:

• Làm thay trẻ quá nhiều: Khi thấy trẻ loay hoay, cha mẹ thường xỏ hoặc dán quai giúp ngay. Điều này khiến trẻ ít có cơ hội tự luyện tập. Hãy chỉ hỗ trợ ở bước trẻ chưa làm được và giảm dần trợ giúp.
• Hướng dẫn quá nhiều bước cùng lúc: Thay vì nói một câu dài như “Lấy giày, mở quai rồi xỏ chân vào…”, nên chia thành các yêu cầu ngắn: “Lấy giày” → “Mở quai” → “Xỏ chân” → “Dán quai”.
• Ép trẻ khi trẻ đang khó chịu: Trẻ từ chối mang giày có thể do giày chật, chất liệu khó chịu, nhạy cảm cảm giác hoặc đau chân. Cha mẹ nên tìm nguyên nhân trước thay vì coi đó đơn thuần là hành vi không hợp tác.
• Đặt mục tiêu quá cao: Không nên yêu cầu trẻ ngay lập tức tự phân biệt trái – phải, xỏ giày và buộc dây hoàn chỉnh. Hãy chia nhỏ kỹ năng và ghi nhận từng bước tiến.
• Chỉ luyện khi đang vội ra ngoài: Đây thường là thời điểm cả cha mẹ và trẻ đều dễ căng thẳng. Nên dành một khoảng thời gian riêng để trẻ luyện tập trong môi trường thoải mái.
• So sánh trẻ với trẻ khác: Mỗi trẻ có tốc độ phát triển kỹ năng tự lập khác nhau. Điều quan trọng hơn là so sánh trẻ với chính mình: từ cần hỗ trợ hoàn toàn đến tự thực hiện được ngày càng nhiều bước.

Cha mẹ có thể ghi nhớ nguyên tắc: chia nhỏ kỹ năng – hướng dẫn nhất quán – hỗ trợ vừa đủ – khen đúng lúc – giảm dần trợ giúp. Mục tiêu không phải để trẻ mang giày thật nhanh, mà là giúp trẻ từng bước hình thành khả năng tự chăm sóc và chủ động hơn trong sinh hoạt hằng ngày.

Kết luận 

Làm thế nào để trẻ tự kỷ tự mang giày không chỉ là câu chuyện dạy trẻ hoàn thành một thao tác sinh hoạt hằng ngày, mà còn là quá trình giúp trẻ từng bước phát triển khả năng tự chăm sóc và tính tự lập. Với một số trẻ, kỹ năng này có thể khó hơn do khác biệt trong xử lý cảm giác, hạn chế vận động tinh, khó ghi nhớ trình tự hoặc chưa thể diễn đạt rõ sự khó chịu của mình.

Có thể bạn chưa biết:

Một bước ngoặt đáng kể trong điều trị tự kỷ, mở ra cánh cửa hy vọng mới cho hàng triệu người bệnh trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, Miracare tự hào là cầu nối đưa bệnh nhân mắc bệnh tự kỷ điều trị tại Viện nghiên cứu, điều trị cấy ghép tế bào gốc Tokyo (TSRI) - đơn vị tiên phong và duy nhất hiện tại điều trị bệnh tự kỷ bằng phương pháp này tại Nhật Bản.

Tại TSRI có hơn 500 trẻ mắc bệnh tự kỷ đã điều trị bằng liệu pháp này, hơn 95% bệnh nhân cải thiện đáng kể sau điều trị. Cùng tìm hiểu phương pháp điều trị tự kỷ bằng liệu pháp tế bào gốc nhé!