10+ hoạt động trị liệu ngôn ngữ tại nhà cho trẻ tự kỷ

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Viện trưởng Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng trong việc giúp trẻ tự kỷ thể hiện nhu cầu, chia sẻ cảm xúc và tương tác với những người xung quanh. Tuy nhiên, nhiều trẻ gặp khó khăn trong việc hiểu lời nói, diễn đạt mong muốn hoặc duy trì giao tiếp hằng ngày. Bên cạnh các buổi hỗ trợ chuyên môn, cha mẹ có thể áp dụnghoạt động trị liệu ngôn ngữ tại nhàthông qua những trò chơi và tình huống sinh hoạt quen thuộc để tạo thêm cơ hội phát triển kỹ năng giao tiếp cho con. Vậyđâu là những hoạt động đơn giản, dễ thực hiện và phù hợp với khả năng của trẻ tự kỷ?Hãy cùng khám phá 10 hoạt động giúp cha mẹ đồng hành cùng con trong quá trình phát triển ngôn ngữ qua bài viết dưới đây.

1.  Trị liệu ngôn ngữ là gì?

Trị liệu ngôn ngữlà quá trình đánh giá và hỗ trợ trẻ phát triển khả năng hiểu, sử dụng ngôn ngữ và giao tiếp với những người xung quanh. Phương pháp này được thực hiện bởi các chuyên gia âm ngữ trị liệu, nhằm giúp trẻ cải thiện kỹ năng diễn đạt nhu cầu, tiếp nhận thông tin và tương tác trong sinh hoạt hằng ngày.

Đối với trẻ rối loạn phổ tự kỷ, những khó khăn về ngôn ngữ và giao tiếp có thể biểu hiện theo nhiều cách khác nhau, chẳng hạn như chậm nói, ít chủ động giao tiếp, khó hiểu câu hỏi hoặc chưa biết cách duy trì cuộc trò chuyện. Một số trẻ có khả năng nói thành câu nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc sử dụng ngôn ngữ phù hợp với từng tình huống xã hội.

Tùy theo khả năng và nhu cầu của từng trẻ, trị liệu ngôn ngữ có thể tập trung vào những mục tiêu như:

• Phát triển ngôn ngữ tiếp nhận:Giúp trẻ hiểu từ vựng, câu hỏi, hướng dẫn và thông tin từ người khác.
• Phát triển ngôn ngữ diễn đạt:Hỗ trợ trẻ sử dụng từ ngữ, câu nói hoặc phương tiện giao tiếp phù hợp để thể hiện nhu cầu và cảm xúc.
• Cải thiện kỹ năng giao tiếp xã hội:Hướng dẫn trẻ bắt đầu tương tác, luân phiên khi giao tiếp và tham gia các cuộc trò chuyện.
• Phát triển khả năng phát âm:Hỗ trợ những trẻ gặp khó khăn trong việc tạo âm hoặc phát âm rõ ràng, khi có chỉ định phù hợp.
• Hỗ trợ giao tiếp thay thế và tăng cường (AAC):Sử dụng tranh ảnh, cử chỉ hoặc thiết bị giao tiếp để giúp trẻ thể hiện mong muốn khi lời nói chưa đáp ứng được nhu cầu.

Ví dụ, với trẻ chưa biết nói để yêu cầu uống nước, chuyên gia có thể hướng dẫn trẻ sử dụng cử chỉ, thẻ hình hoặc từ đơn “nước”. Khi trẻ đã có khả năng giao tiếp tốt hơn, mục tiêu có thể được mở rộng sang việc sử dụng câu ngắn hoặc chủ động đưa ra yêu cầu trong nhiều tình huống.

Điều quan trọng là trị liệu ngôn ngữ không chỉ tập trung vào việc giúp trẻ nói được nhiều từ hơn mà còn hướng đến khả năng giao tiếp có ý nghĩa.Trẻ cần được hỗ trợ để hiểu người khác, thể hiện nhu cầu và tham gia các hoạt động phù hợp với khả năng của mình.

Bên cạnh những buổi trị liệu với chuyên gia, cha mẹ có thể kết hợp cáchoạt động trị liệu ngôn ngữ tại nhàtheo hướng dẫn chuyên môn để tạo thêm cơ hội thực hành cho trẻ.

2. Vì sao cần thực hành các hoạt động trị liệu ngôn ngữ tại nhà?

Đối với trẻ tự kỷ, phát triển ngôn ngữ là quá trình cần thời gian, sự lặp lại và nhiều cơ hội giao tiếp trong thực tế. Vì vậy, bên cạnh các buổi trị liệu chuyên môn,thực hành hoạt động trị liệu ngôn ngữ tại nhàcó thể giúp trẻ củng cố những kỹ năng đã học và từng bước vận dụng vào cuộc sống hằng ngày.

2.1. Tăng tần suất thực hành kỹ năng ngôn ngữ

Các buổi trị liệu với chuyên gia thường diễn ra trong khoảng thời gian nhất định, trong khi trẻ có rất nhiều cơ hội giao tiếp trong sinh hoạt hằng ngày. Việc thực hành tại nhà giúptăng tần suất tiếp xúc và sử dụng ngôn ngữmà không cần tổ chức những buổi học kéo dài.

Chẳng hạn, khi cùng con chơi xếp hình, cha mẹ có thể giới thiệu các từ như “cao”, “thấp”, “đỏ”, “xanh” hoặc hướng dẫn trẻ đưa ra yêu cầu “thêm một khối”. Trong giờ ăn, trẻ có thể thực hành lựa chọn món ăn, yêu cầu thêm nước hoặc thể hiện khi đã no.

Những hoạt động ngắn, được lặp lại trong nhiều tình huống sẽ giúp trẻ có thêm cơ hội ghi nhớ và sử dụng kỹ năng giao tiếp. Tuy nhiên, cha mẹ cần điều chỉnh thời lượng theo mức độ tập trung và sự thoải mái của con, tránh biến mọi hoạt động thành bài kiểm tra ngôn ngữ.

2.2. Tạo môi trường giao tiếp tự nhiên và gần gũi

Gia đình là môi trường quen thuộc, nơi trẻ thường cảm thấy an toàn và có nhiều cơ hội tương tác với những người thân thiết. Đây cũng là điều kiện thuận lợi để cha mẹkhuyến khích trẻ giao tiếp thông qua các hoạt động mà con yêu thích.

Ví dụ, khi đọc sách tranh cùng con, cha mẹ có thể chỉ vào hình ảnh và nói: “Đây là con mèo”, sau đó chờ trẻ phản hồi bằng lời nói, ánh mắt, cử chỉ hoặc cách giao tiếp phù hợp. Nếu trẻ thích ô tô đồ chơi, cha mẹ có thể cùng chơi và sử dụng những câu ngắn như “Xe chạy”, “Xe dừng” hoặc “Xe màu đỏ”.

Thay vì liên tục yêu cầu trẻ nhắc lại từ ngữ, cha mẹ nên tạo những tình huống giao tiếp có mục đích, đồng thời quan sát và phản hồi trước các tín hiệu của con.

Khi ngôn ngữ được gắn với sở thích và trải nghiệm thực tế, trẻ có thêm cơ hội hiểu ý nghĩa của việc giao tiếp, thay vì chỉ ghi nhớ từ vựng một cách máy móc.

2.3. Giúp trẻ vận dụng kỹ năng đã học vào tình huống thực tế

Một số trẻ có thể thực hiện tốt kỹ năng giao tiếp trong phòng trị liệu nhưng gặp khó khăn khi sử dụng kỹ năng đó tại nhà, trường học hoặc nơi công cộng. Đây là lý do việc thực hành trong nhiều môi trường đóng vai trò quan trọng.

Thông qua cáchoạt động trị liệu ngôn ngữ tại nhà, cha mẹ có thể giúp trẻ từng bước vận dụng những kỹ năng đã học vào các tình huống quen thuộc.

Ví dụ, nếu trẻ đã biết sử dụng câu “Con muốn uống nước” trong buổi trị liệu, cha mẹ có thể tạo cơ hội để con chủ động yêu cầu nước trong bữa ăn hoặc sau khi vận động. Với trẻ sử dụng thẻ hình, gia đình có thể chuẩn bị cùng hệ thống hình ảnh để trẻ giao tiếp thuận tiện hơn.

Ngoài ra, cha mẹ nên phối hợp với chuyên gia âm ngữ trị liệu để thống nhất mục tiêu và cách hướng dẫn, từ đó hỗ trợ trẻ sử dụng kỹ năng với nhiều người và trong nhiều hoàn cảnh khác nhau.

Nhìn chung, thực hành trị liệu ngôn ngữ tại nhà không thay thế vai trò của chuyên gia mà là hoạt động bổ trợ quan trọng.Khi được hướng dẫn phù hợp và duy trì trong môi trường tích cực, trẻ tự kỷ sẽ có thêm cơ hội phát triển khả năng hiểu, diễn đạt và giao tiếp chủ động trong cuộc sống hằng ngày.

3.10+ hoạt động trị liệu ngôn ngữ tại nhà cha mẹ có thể áp dụng

Bên cạnh các buổi hỗ trợ chuyên môn, cha mẹ có thể áp dụng nhữnghoạt động trị liệu ngôn ngữ tại nhàđể tạo thêm cơ hội giúp trẻ tự kỷ phát triển khả năng nghe hiểu, mở rộng vốn từ và giao tiếp chủ động. Các hoạt động nên được lồng ghép tự nhiên vào sinh hoạt hằng ngày, phù hợp với sở thích và khả năng của từng trẻ.

3.1. Hoạt động 1: Kể chuyện về những việc đang diễn ra

Đây là hoạt động đơn giản giúp trẻ làm quen với ngôn ngữ thông qua những tình huống quen thuộc. Cha mẹ có thể mô tả hành động của mình hoặc của trẻ bằng những câu ngắn, rõ ràng và dễ hiểu.

Ví dụ, khi trẻ chơi xếp hình, cha mẹ nói: “Con đang xếp hình”, “Khối màu đỏ”, “Tòa nhà cao quá!”. Trong giờ ăn, có thể sử dụng những câu như “Mẹ đang lấy cơm”, “Con ăn chuối” hoặc “Nước ở trong cốc”.

Nên kết hợp lời nói với hành động thực tế, đồng thời dành thời gian để trẻ quan sát và phản hồi theo khả năng.

Lợi ích:Giúp trẻ mở rộng vốn từ, hiểu mối liên hệ giữa lời nói và hành động, đồng thời phát triển khả năng sử dụng ngôn ngữ trong ngữ cảnh thực tế.

3.2. Hoạt động 2: Đưa ra hai lựa chọn để trẻ quyết định

Cha mẹ chuẩn bị hai đồ vật hoặc hoạt động mà trẻ yêu thích, sau đó đặt câu hỏi để con lựa chọn.

Ví dụ: “Con muốn uống sữa hay nước?”, “Con thích chơi bóng hay ô tô?”. Khi hỏi, cha mẹ nên đưa hai đồ vật ra trước mặt để trẻ dễ quan sát và đưa ra quyết định.

Khuyến khích trẻ thể hiện lựa chọn bằng lời nói, chỉ tay, cử chỉ hoặc phương tiện giao tiếp thay thế và tăng cường (AAC). Khi trẻ đưa ra lựa chọn, cha mẹ cần phản hồi phù hợp để con hiểu rằng hành động giao tiếp của mình có ý nghĩa.

Lợi ích:Hỗ trợ trẻ phát triển khả năng nghe hiểu, đưa ra quyết định và chủ động thể hiện mong muốn trong sinh hoạt hằng ngày.

3.3. Hoạt động 3: Tạo cơ hội để trẻ chủ động yêu cầu

Để khuyến khích trẻ giao tiếp có mục đích, cha mẹ có thể tạo những tình huống cần sự tương tác trong lúc vui chơi.

Chẳng hạn, đặt món đồ chơi yêu thích trong một chiếc hộp trong suốt mà trẻ cần người lớn hỗ trợ mở. Khi trẻ muốn lấy đồ chơi, cha mẹ có thể chờ vài giây để con chủ động thể hiện nhu cầu bằng lời nói, cử chỉ hoặc thẻ hình.

Nếu trẻ chưa biết cách yêu cầu, cha mẹ có thể làm mẫu câu đơn giản như “Mở hộp”, “Giúp con” hoặc hướng dẫn trẻ sử dụng thẻ giao tiếp phù hợp. Khi trẻ phản hồi, hãy hỗ trợ ngay để duy trì động lực giao tiếp.

Lợi ích:Giúp trẻ hiểu vai trò của giao tiếp, phát triển kỹ năng đưa ra yêu cầu và tìm kiếm sự hỗ trợ từ người khác.

3.4. Hoạt động 4: Đọc sách tranh cùng trẻ

Đọc sách tranh là một trong nhữnghoạt động trị liệu ngôn ngữ tại nhàdễ thực hiện, giúp trẻ tiếp xúc với từ vựng và các tình huống giao tiếp đa dạng.

Cha mẹ nên lựa chọn sách có hình ảnh rõ ràng, màu sắc sinh động và nội dung gần gũi như động vật, phương tiện giao thông hoặc hoạt động gia đình.

Trong lúc đọc, hãy chỉ vào hình ảnh và gọi tên: “Đây là con mèo”, “Con mèo đang ngủ”. Với trẻ đã có khả năng giao tiếp tốt hơn, cha mẹ có thể đặt câu hỏi như “Con mèo đang làm gì?” hoặc “Bạn nhỏ đang ở đâu?”.

Không nhất thiết phải đọc hết cuốn sách trong một lần. Hãy để trẻ chủ động lựa chọn trang sách hoặc hình ảnh mình yêu thích.

Lợi ích:Phát triển vốn từ, khả năng nghe hiểu, chú ý chung và kỹ năng tương tác thông qua hoạt động đọc sách.

3.5. Hoạt động 5: Trò chơi gọi tên đồ vật

Cha mẹ chuẩn bị một số đồ vật quen thuộc như cốc, thìa, bóng, ô tô hoặc các loại trái cây để cùng trẻ nhận biết và gọi tên.

Ban đầu, hãy giới thiệu từng đồ vật bằng câu ngắn như “Đây là quả bóng” hoặc “Đây là cái cốc”. Sau đó, cha mẹ có thể yêu cầu trẻ tìm đồ vật tương ứng: “Con lấy quả bóng nhé!” hoặc “Cái thìa ở đâu?”.

Khi trẻ đã nhận biết tốt, có thể mở rộng hoạt động bằng cách phân loại đồ vật theo màu sắc, hình dạng hoặc công dụng.

Lợi ích:Giúp trẻ mở rộng vốn từ, tăng khả năng ghi nhớ và hiểu mối liên hệ giữa tên gọi với đồ vật thực tế.

3.6. Hoạt động 6: Trò chơi làm theo hướng dẫn

Hoạt động này tập trung phát triển khả năng hiểu lời nói và thực hiện yêu cầu của trẻ.

Cha mẹ nên bắt đầu với những hướng dẫn đơn giản gồm một bước như “Lấy bóng”, “Đưa mẹ cốc” hoặc “Đặt xe lên bàn”. Khi trẻ đã thực hiện thành thạo, có thể tăng dần độ khó bằng hướng dẫn hai bước như “Lấy quả bóng và bỏ vào hộp”.

Trong quá trình thực hành, cha mẹ có thể kết hợp cử chỉ hoặc hình ảnh minh họa để trẻ dễ hiểu hơn. Tránh đưa ra quá nhiều yêu cầu liên tiếp khiến con cảm thấy áp lực.

Lợi ích:Phát triển khả năng nghe hiểu, ghi nhớ thông tin và thực hiện các hướng dẫn trong sinh hoạt hằng ngày.

3.7. Hoạt động 7: Luyện phát âm trước gương

Với những trẻ gặp khó khăn về phát âm, cha mẹ có thể sử dụng gương để giúp con quan sát chuyển động của môi và miệng khi tạo âm.

Ví dụ, cha mẹ cùng trẻ đứng trước gương, làm mẫu một số âm hoặc từ đơn giản theo mục tiêu đã được chuyên gia hướng dẫn. Sau đó, khuyến khích trẻ quan sát khẩu hình và thử phát âm nếu con sẵn sàng.

Có thể biến hoạt động thành trò chơi vui nhộn bằng cách thay phiên tạo âm và quan sát nét mặt. Không nên ép trẻ lặp lại liên tục hoặc yêu cầu phát âm chính xác ngay từ đầu.

Lợi ích:Giúp trẻ nhận biết khẩu hình và cách tạo âm. Tuy nhiên, bài tập phát âm cần được lựa chọn theo đánh giá của chuyên gia âm ngữ trị liệu để phù hợp với khó khăn cụ thể của trẻ.

3.8. Hoạt động 8: Trò chơi tìm từ có âm mục tiêu

Cha mẹ lựa chọn những từ chứa âm mà trẻ đang cần luyện tập, sau đó sử dụng tranh ảnh hoặc đồ vật để minh họa.

Chẳng hạn, nếu trẻ đang luyện âm /b/, có thể chuẩn bị hình ảnh “bóng”, “bàn”, “búp bê”. Cha mẹ lần lượt gọi tên từng hình, khuyến khích trẻ nhận biết, lựa chọn hoặc phát âm theo khả năng.

Để tăng hứng thú, có thể tổ chức trò chơi tìm hình, ghép tranh hoặc bỏ những thẻ có âm mục tiêu vào một chiếc hộp.

Lợi ích:Hỗ trợ trẻ nhận biết âm thanh trong lời nói, củng cố vốn từ và luyện phát âm thông qua hoạt động vui chơi. Việc lựa chọn âm mục tiêu nên tuân theo hướng dẫn của chuyên gia.

3.9. Hoạt động 9: Hát bài hát có câu từ lặp lại

Âm nhạc có thể tạo hứng thú và giúp trẻ tiếp xúc với ngôn ngữ thông qua giai điệu, nhịp điệu và những câu từ quen thuộc.

Cha mẹ nên lựa chọn các bài hát thiếu nhi ngắn, có lời đơn giản và nhiều đoạn lặp lại. Khi hát cùng trẻ, có thể kết hợp động tác minh họa như vỗ tay, chỉ vào bộ phận cơ thể hoặc mô phỏng hành động của con vật.

Ở những đoạn quen thuộc, cha mẹ có thể dừng lại vài giây để trẻ có cơ hội hoàn thành bằng lời nói, âm thanh hoặc cử chỉ. Nếu trẻ chưa phản hồi, hãy tiếp tục hát tự nhiên mà không gây áp lực.

Lợi ích:Tạo cơ hội phát triển vốn từ, khả năng ghi nhớ, chú ý và tham gia tương tác thông qua âm nhạc.

3.10. Hoạt động 10: Kể lại câu chuyện bằng hình ảnh

Cha mẹ chuẩn bị một bộ tranh gồm 3–4 hình mô tả các hoạt động theo trình tự, chẳng hạn bé thức dậy, đánh răng, ăn sáng và đi học.

Đầu tiên, hãy cùng trẻ quan sát từng bức tranh và mô tả nội dung bằng câu ngắn. Sau đó, hướng dẫn trẻ sắp xếp tranh theo đúng thứ tự và kể lại câu chuyện bằng từ đơn, câu ngắn hoặc phương tiện giao tiếp phù hợp.

Với trẻ có khả năng ngôn ngữ tốt hơn, cha mẹ có thể đặt thêm câu hỏi như “Điều gì xảy ra trước?”, “Sau khi đánh răng, bạn nhỏ làm gì?”.

Lợi ích:Giúp trẻ phát triển khả năng hiểu trình tự sự kiện, ghi nhớ thông tin và diễn đạt nội dung một cách có tổ chức.

3.11. Hoạt động 11: Trò chơi tìm đồ vật theo mô tả

Đây là hoạt động giúp trẻ phát triển khả năng nghe hiểu và nhận biết đặc điểm, công dụng của đồ vật.

Cha mẹ có thể chuẩn bị một số đồ vật hoặc thẻ hình quen thuộc, sau đó đưa ra gợi ý như “Tìm đồ vật dùng để uống nước”, “Tìm con vật biết bay” hoặc “Tìm quả có màu vàng”.

Khi trẻ đã thực hiện tốt, có thể tăng độ khó bằng những mô tả kết hợp nhiều đặc điểm, chẳng hạn “Tìm đồ vật hình tròn, màu đỏ và dùng để chơi”.

Nếu trẻ gặp khó khăn, cha mẹ nên giảm số lượng lựa chọn hoặc bổ sung hình ảnh minh họa để con dễ hiểu hơn.

Lợi ích:Phát triển khả năng nghe hiểu, mở rộng vốn từ theo đặc điểm và công dụng, đồng thời hỗ trợ trẻ xử lý thông tin ngôn ngữ.

Lưu ý:Khi áp dụng cáchoạt động trị liệu ngôn ngữ tại nhà, cha mẹ nên ưu tiên những trò chơi trẻ yêu thích, duy trì thời lượng phù hợp và ghi nhận mọi hình thức giao tiếp có ý nghĩa. Đặc biệt, cần phối hợp với chuyên gia âm ngữ trị liệu để lựa chọn mục tiêu phù hợp, tránh tạo áp lực hoặc đặt kỳ vọng vượt quá khả năng hiện tại của trẻ.

Kết luận 

Hoạt động trị liệu ngôn ngữ tại nhàlà một cách hỗ trợ thiết thực giúp trẻ tự kỷ phát triển vốn từ, khả năng diễn đạt và kỹ năng giao tiếp trong cuộc sống hằng ngày. Thông qua những trò chơi đơn giản như gọi tên đồ vật, đọc sách tranh, hát bài hát hay kể chuyện bằng hình ảnh, cha mẹ có thể tạo thêm cơ hội để trẻ thực hành ngôn ngữ trong môi trường quen thuộc, gần gũi.

Để đạt hiệu quả,cha mẹ cần lựa chọn hoạt động phù hợp với khả năng, sở thích và tốc độ phát triển của từng trẻ, đồng thời duy trì thực hành thường xuyên mà không tạo áp lực. Đặc biệt, việc phối hợp với chuyên gia âm ngữ trị liệu sẽ giúp gia đình xác định mục tiêu phù hợp, từ đó hỗ trợ trẻ từng bước cải thiện khả năng giao tiếp, thể hiện nhu cầu và tự tin hơn khi tương tác với những người xung quanh.

Có thể bạn chưa biết:

Một bước ngoặt đáng kể trong điều trị tự kỷ, mở ra cánh cửa hy vọng mới cho hàng triệu người bệnh trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, Miracare tự hào là cầu nối đưa bệnh nhân mắc bệnh tự kỷ điều trị tại Viện nghiên cứu, điều trị cấy ghép tế bào gốc Tokyo (TSRI) - đơn vị tiên phong và duy nhất hiện tại điều trị bệnh tự kỷ bằng phương pháp này tại Nhật Bản.

Tại TSRI có hơn 500 trẻ mắc bệnh tự kỷ đã điều trị bằng liệu pháp này, hơn 95% bệnh nhân cải thiện đáng kể sau điều trị. Cùng tìm hiểu phương pháp điều trị tự kỷ bằng liệu pháp tế bào gốc nhé!