Giải đáp: Trẻ tự kỷ có nên dùng thuốc adderall không?

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Viện trưởng Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Adderall là thuốc kích thích hệ thần kinh trung ương, thường được sử dụng trong điều trị rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD). Vậy trẻ tự kỷ có nên dùng thuốc Adderall không? Liệu loại thuốc này có giúp cải thiện tình trạng tăng động, giảm chú ý và hỗ trợ trẻ tham gia các hoạt động học tập, can thiệp tốt hơn? Trong bài viết dưới đây, hãy cùng tìm hiểu công dụng, lợi ích, tác dụng phụ của Adderall cũng như những lưu ý quan trọng khi sử dụng thuốc cho trẻ tự kỷ.

1. Thuốc Adderall là gì? 

Adderall là thuốc kích thích hệ thần kinh trung ương (CNS stimulant), được sử dụng chủ yếu trong điều trị rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD). Thuốc chứa hai thành phần hoạt chất là amphetamine và dextroamphetamine, có tác dụng điều chỉnh hoạt động của một số chất dẫn truyền thần kinh trong não, đặc biệt là dopamine và norepinephrine.

Hai chất này đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa sự chú ý, khả năng kiểm soát hành vi, động lực và chức năng điều hành. Khi được sử dụng đúng chỉ định, Adderall có thể giúp người mắc ADHD cải thiện khả năng tập trung, giảm tình trạng bốc đồng và kiểm soát hành vi tăng động.

Hiện nay, Adderall có hai dạng bào chế phổ biến:

• Adderall giải phóng tức thì (IR): Thuốc được hấp thu và phát huy tác dụng trong thời gian tương đối ngắn, thường cần chia thành nhiều lần sử dụng trong ngày theo chỉ định.
• Adderall giải phóng kéo dài (XR): Thuốc được thiết kế để giải phóng hoạt chất trong thời gian dài hơn, giúp duy trì hiệu quả điều trị trong phần lớn thời gian sinh hoạt ban ngày.

Theo thông tin kê đơn được Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) công bố, Adderall XR được chỉ định điều trị ADHD ở trẻ em từ 6 tuổi trở lên, thanh thiếu niên và người trưởng thành.

2. Trẻ tự kỷ có nên dùng thuốc Adderall không?

2.1. Trẻ tự kỷ có thể được chỉ định Adderall trong trường hợp nào?

Adderall có thể được bác sĩ cân nhắc khi trẻ tự kỷ được chẩn đoán đồng mắc ADHD và có các triệu chứng gây ảnh hưởng rõ rệt đến cuộc sống hằng ngày, chẳng hạn:

• Giảm chú ý: Trẻ khó duy trì sự tập trung khi học tập, thường xuyên bỏ dở hoạt động, dễ bị phân tâm bởi những yếu tố xung quanh.
• Tăng động: Trẻ thường xuyên chạy nhảy, di chuyển liên tục, khó ngồi yên ngay cả trong những hoạt động đòi hỏi sự tập trung.
• Bốc đồng: Trẻ có xu hướng hành động ngay lập tức mà không suy nghĩ trước, khó chờ đến lượt hoặc thường xuyên ngắt lời người khác.
• Khó kiểm soát hành vi: Trẻ gặp khó khăn trong việc điều chỉnh hành động, phản ứng và duy trì các hoạt động theo hướng dẫn.

Việc chỉ định thuốc cần dựa trên mức độ nghiêm trọng của triệu chứng, độ tuổi, tình trạng sức khỏe và khả năng đáp ứng của từng trẻ.

Theo hướng dẫn NICE NG87 của Viện Y tế và Chăm sóc Sức khỏe Quốc gia Anh, trẻ mắc ADHD đồng thời có rối loạn phổ tự kỷ vẫn có thể được xem xét những lựa chọn thuốc điều trị ADHD tương tự các trường hợp ADHD khác. Tuy nhiên, việc lựa chọn thuốc cần được cá nhân hóa và theo dõi chặt chẽ.

Điều quan trọng là Adderall không được sử dụng chỉ vì trẻ có biểu hiện hiếu động, khó tập trung hoặc thường xuyên lặp lại hành vi. Cha mẹ không nên tự mua thuốc hoặc tự điều chỉnh liều lượng khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.

2.2. Adderall có giúp cải thiện tình trạng tăng động, giảm chú ý ở trẻ tự kỷ không?

Adderall có thể hỗ trợ cải thiện một số triệu chứng tăng động, giảm chú ý và bốc đồng ở trẻ tự kỷ mắc đồng thời ADHD. Tuy nhiên, hiệu quả không giống nhau ở tất cả trẻ và hiện chưa có đủ bằng chứng để khẳng định Adderall là lựa chọn hiệu quả cho mọi trường hợp tự kỷ kèm ADHD.

Về cơ chế, Adderall làm tăng hoạt động của dopamine và norepinephrine tại hệ thần kinh trung ương. Đây là những chất dẫn truyền thần kinh có liên quan đến khả năng duy trì sự chú ý, kiểm soát hành vi và điều hành hoạt động.

Khi đáp ứng tốt với thuốc, trẻ có thể cải thiện khả năng tập trung, giảm hành vi di chuyển quá mức và kiểm soát phản ứng bốc đồng. Tuy nhiên, một số trẻ có thể gặp tác dụng phụ như mất ngủ, giảm cảm giác thèm ăn, lo âu hoặc dễ cáu gắt.

Đặc biệt, cần phân biệt hiệu quả của thuốc đối với triệu chứng ADHD với hiệu quả đối với các đặc điểm cốt lõi của tự kỷ. Adderall không được chứng minh là có khả năng cải thiện trực tiếp khả năng giao tiếp xã hội, ngôn ngữ hoặc loại bỏ các hành vi lặp lại ở trẻ tự kỷ.

Do đó, bác sĩ cần theo dõi phản ứng của trẻ sau khi sử dụng thuốc, đánh giá mức độ cải thiện và cân nhắc điều chỉnh kế hoạch điều trị nếu lợi ích không vượt trội so với những rủi ro có thể xảy ra.

3. Lợi ích của thuốc Adderall đối với trẻ tự kỷ có ADHD 

3.1. Hỗ trợ cải thiện khả năng tập trung

Một trong những lợi ích được kỳ vọng khi sử dụng Adderall là hỗ trợ trẻ duy trì sự chú ý trong các hoạt động đòi hỏi khả năng tập trung.

Trước khi điều trị, trẻ mắc ADHD có thể thường xuyên bị phân tâm bởi âm thanh, hình ảnh hoặc những tác động từ môi trường xung quanh. Trẻ cũng có thể gặp khó khăn khi lắng nghe hướng dẫn, hoàn thành nhiệm vụ hoặc chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác.

Thông qua tác động lên hệ thống dopamine và norepinephrine, Adderall có thể giúp cải thiện khả năng điều chỉnh sự chú ý ở trẻ mắc ADHD.

Nếu đáp ứng tốt, trẻ có thể:

• Duy trì sự tập trung lâu hơn khi thực hiện một nhiệm vụ.
• Giảm tình trạng dễ bị phân tâm bởi các yếu tố bên ngoài.
• Có khả năng lắng nghe và làm theo hướng dẫn tốt hơn.
• Hạn chế bỏ dở các hoạt động đang thực hiện.

3.2. Giảm biểu hiện tăng động và hành vi bốc đồng

Adderall cũng có thể hỗ trợ kiểm soát các biểu hiện tăng động và bốc đồng ở trẻ mắc ADHD.

Một số trẻ thường xuyên chạy nhảy, khó ngồi yên, liên tục thay đổi hoạt động hoặc phản ứng ngay lập tức trước những kích thích từ môi trường. Những hành vi này có thể khiến trẻ gặp khó khăn khi tham gia lớp học, hoạt động nhóm hoặc các buổi can thiệp có cấu trúc.

Khi thuốc phát huy hiệu quả, trẻ có thể giảm mức độ hoạt động quá mức, kiểm soát phản ứng tốt hơn và hạn chế những hành động bộc phát.

Ví dụ, trẻ có thể:

• Ít di chuyển liên tục trong những hoạt động cần ngồi tại chỗ.
• Giảm hành vi chen ngang hoặc phản ứng vội vàng.
• Có thêm thời gian để tiếp nhận và xử lý hướng dẫn.
• Dễ dàng duy trì hoạt động theo trình tự được hướng dẫn.

Tuy nhiên, không nên đánh giá hiệu quả của thuốc chỉ dựa trên việc trẻ ít vận động hoặc trở nên trầm lắng hơn. Mục tiêu điều trị là giúp trẻ kiểm soát hành vi phù hợp, duy trì khả năng tương tác và cải thiện chất lượng cuộc sống, chứ không phải làm trẻ mất đi sự chủ động.

3.3. Hỗ trợ trẻ tham gia các hoạt động học tập và can thiệp

Khó khăn về chú ý và kiểm soát hành vi có thể ảnh hưởng đến khả năng tiếp nhận kiến thức, thực hiện hướng dẫn và tham gia các hoạt động can thiệp ở trẻ tự kỷ mắc ADHD.

Khi những triệu chứng này được kiểm soát tốt hơn, trẻ có thể thuận lợi hơn trong việc:

• Tham gia các hoạt động học tập có cấu trúc.
• Tiếp nhận và thực hiện hướng dẫn từ giáo viên, chuyên viên can thiệp.
• Duy trì sự chú ý trong các bài tập rèn luyện kỹ năng.
• Thực hành các kỹ năng giao tiếp, tương tác và sinh hoạt hằng ngày.

Dù vậy, Adderall không trực tiếp giúp trẻ phát triển ngôn ngữ, hiểu cảm xúc hoặc cải thiện kỹ năng giao tiếp xã hội. Những kỹ năng này vẫn cần được rèn luyện thông qua các chương trình can thiệp phù hợp.

Vì vậy, nếu trẻ được chỉ định sử dụng thuốc, Adderall nên được xem là một phần trong kế hoạch hỗ trợ tổng thể, kết hợp với can thiệp hành vi, giáo dục và các liệu pháp phát triển kỹ năng.

4. Tác dụng phụ và rủi ro khi trẻ tự kỷ sử dụng Adderall

4.1. Giảm cảm giác thèm ăn, ảnh hưởng đến cân nặng

Giảm cảm giác thèm ăn là một trong những tác dụng phụ thường gặp khi trẻ sử dụng Adderall.

Thuốc có thể làm thay đổi cảm giác đói, khiến trẻ ăn ít hơn, bỏ bữa hoặc không còn hứng thú với những món ăn yêu thích. Nếu tình trạng này kéo dài, trẻ có nguy cơ không được cung cấp đủ năng lượng và dưỡng chất cần thiết cho quá trình phát triển.

Đây là vấn đề cần đặc biệt lưu ý ở trẻ tự kỷ vốn đã có thể gặp khó khăn về ăn uống, chẳng hạn như kén ăn, chỉ chấp nhận một số loại thực phẩm hoặc nhạy cảm với mùi vị và kết cấu thức ăn.

4.2. Khó ngủ, mất ngủ

Adderall là thuốc kích thích hệ thần kinh trung ương nên có thể ảnh hưởng đến chu kỳ ngủ – thức của trẻ.

Một số biểu hiện có thể xuất hiện bao gồm:

• Khó đi vào giấc ngủ dù đã đến giờ nghỉ ngơi.
• Thời gian ngủ ngắn hơn bình thường.
• Thức giấc nhiều lần trong đêm.
• Khó duy trì lịch trình ngủ ổn định.

Đối với trẻ tự kỷ, rối loạn giấc ngủ vốn có thể là một vấn đề cần được quan tâm. Khi sử dụng thêm thuốc kích thích thần kinh, tình trạng khó ngủ có thể trở nên rõ rệt hơn ở một số trẻ.

Thiếu ngủ kéo dài cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung, điều chỉnh cảm xúc và hành vi trong ngày hôm sau.

Cha mẹ nên ghi nhận thời điểm trẻ uống thuốc, thời gian bắt đầu ngủ, số lần thức giấc và thời lượng ngủ mỗi đêm để cung cấp thông tin cho bác sĩ. Không tự ý thay đổi thời gian hoặc liều dùng thuốc nhằm khắc phục tình trạng mất ngủ.

4.3. Lo âu, dễ cáu gắt hoặc thay đổi tâm trạng

Một số trẻ có thể xuất hiện những thay đổi về cảm xúc và hành vi sau khi sử dụng Adderall.

Các biểu hiện có thể bao gồm:

• Dễ cáu gắt, khó chịu hoặc phản ứng mạnh trước những tình huống quen thuộc.
• Bồn chồn, lo lắng và khó thư giãn.
• Thay đổi tâm trạng thất thường.
• Tăng nhạy cảm với âm thanh, ánh sáng hoặc những kích thích từ môi trường.

Những thay đổi này có thể ảnh hưởng đến khả năng tương tác, giao tiếp và tham gia các hoạt động thường ngày của trẻ.

Đặc biệt, trẻ tự kỷ có thể gặp khó khăn trong việc diễn đạt cảm xúc bằng lời nói. Vì vậy, cha mẹ cần quan sát cả những dấu hiệu phi ngôn ngữ như biểu cảm khuôn mặt, hành vi né tránh, khóc nhiều hoặc thay đổi thói quen sinh hoạt.

Nếu trẻ xuất hiện tình trạng lo âu, kích động hoặc thay đổi tâm trạng kéo dài, cần thông báo cho bác sĩ để đánh giá khả năng liên quan đến thuốc và điều chỉnh kế hoạch điều trị khi cần thiết.

4.4. Tăng nhịp tim và huyết áp

Adderall có thể làm tăng hoạt động của hệ thần kinh giao cảm, dẫn đến thay đổi nhịp tim và huyết áp.

Theo thông tin kê đơn Adderall XR, thuốc kích thích hệ thần kinh trung ương có thể làm tăng huyết áp trung bình khoảng 2–4 mmHg và nhịp tim khoảng 3–6 nhịp/phút. Tuy nhiên, mức tăng ở một số người có thể cao hơn.

Những thay đổi này cần được theo dõi, đặc biệt ở trẻ có tiền sử bệnh tim mạch hoặc các vấn đề sức khỏe liên quan.

Trước khi chỉ định thuốc, bác sĩ cần khai thác tiền sử bệnh lý, đánh giá tình trạng tim mạch và cân nhắc các yếu tố nguy cơ. Trong quá trình điều trị, trẻ cần được kiểm tra huyết áp và nhịp tim theo lịch phù hợp.

Cha mẹ nên đưa trẻ đi khám nếu nhận thấy những biểu hiện bất thường như tim đập nhanh kéo dài, hồi hộp, chóng mặt hoặc khó chịu vùng ngực. Nếu trẻ đau ngực dữ dội, khó thở hoặc ngất, cần đưa trẻ đi cấp cứu.

4.5. Những phản ứng bất lợi cần được theo dõi

Ngoài những tác dụng phụ phổ biến kể trên, Adderall còn có thể gây ra một số phản ứng bất lợi khác cần được lưu ý.

Một số phản ứng nghiêm trọng như ảo giác, triệu chứng hưng cảm, co giật hoặc phản ứng tim mạch cần được đánh giá y tế ngay.

5. Có những phương pháp nào hỗ trợ trẻ tự kỷ ngoài thuốc Adderall?

5.1. Can thiệp hành vi và phát triển kỹ năng

Can thiệp hành vi là một trong những phương pháp được sử dụng phổ biến trong hỗ trợ trẻ tự kỷ. Phương pháp này tập trung vào việc xây dựng những hành vi tích cực, giảm các hành vi gây cản trở sinh hoạt và giúp trẻ hình thành kỹ năng cần thiết.

Một trong những phương pháp tiêu biểu là ABA (Applied Behavior Analysis – Phân tích hành vi ứng dụng).

Thông qua ABA, chuyên viên có thể chia nhỏ các kỹ năng thành từng bước để trẻ dễ tiếp nhận và thực hành. Khi trẻ thực hiện đúng yêu cầu, chuyên viên sử dụng các hình thức củng cố tích cực nhằm khuyến khích trẻ lặp lại hành vi phù hợp.

5.2. Trị liệu ngôn ngữ và giao tiếp

Trẻ tự kỷ có thể gặp khó khăn trong việc hiểu lời nói, diễn đạt nhu cầu, sử dụng ngôn ngữ hoặc duy trì cuộc hội thoại với người khác. Trị liệu ngôn ngữ và giao tiếp giúp trẻ từng bước phát triển những kỹ năng này.

Tùy theo khả năng của từng trẻ, chuyên viên có thể xây dựng các hoạt động như:

• Luyện khả năng bắt chước âm thanh, từ ngữ và câu nói.
• Phát triển vốn từ và khả năng hiểu ngôn ngữ.
• Rèn luyện kỹ năng chủ động giao tiếp, đặt câu hỏi và trả lời.
• Học cách sử dụng ánh mắt, cử chỉ và biểu cảm trong giao tiếp.
• Phát triển kỹ năng giao tiếp hai chiều và tương tác xã hội.

Đối với trẻ chưa có ngôn ngữ nói hoặc gặp khó khăn nghiêm trọng trong diễn đạt, chuyên viên có thể cân nhắc các phương tiện giao tiếp thay thế và bổ trợ (AAC) như tranh ảnh, ký hiệu hoặc thiết bị hỗ trợ giao tiếp.

Mục tiêu của trị liệu không chỉ là giúp trẻ nói được nhiều từ hơn mà còn hướng đến khả năng hiểu, diễn đạt nhu cầu và giao tiếp hiệu quả trong các tình huống thực tế.

5.3. Hoạt động trị liệu và phát triển kỹ năng sinh hoạt

Hoạt động trị liệu (Occupational Therapy – OT) là phương pháp hỗ trợ trẻ phát triển những kỹ năng cần thiết để tham gia các hoạt động thường ngày một cách độc lập và phù hợp hơn.

Đối với trẻ tự kỷ, OT có thể tập trung vào những lĩnh vực như:

• Vận động tinh: Rèn luyện khả năng cầm nắm, phối hợp ngón tay, sử dụng thìa, bút và các dụng cụ sinh hoạt.
• Vận động thô: Phát triển khả năng giữ thăng bằng, phối hợp vận động và kiểm soát cơ thể.
• Xử lý cảm giác: Hỗ trợ trẻ thích nghi với những kích thích từ âm thanh, ánh sáng, mùi vị và xúc giác.
• Kỹ năng tự phục vụ: Hướng dẫn trẻ tự mặc quần áo, đánh răng, rửa tay, ăn uống và thực hiện các hoạt động vệ sinh cá nhân.
• Kỹ năng thích nghi: Giúp trẻ làm quen với lịch trình, thay đổi hoạt động và tham gia các môi trường sinh hoạt khác nhau.

Các hoạt động trị liệu cần được thiết kế dựa trên khó khăn thực tế của trẻ, đồng thời tạo cơ hội để trẻ thực hành kỹ năng trong môi trường gia đình, trường học và cộng đồng.

5.4. Hướng dẫn cha mẹ đồng hành cùng trẻ tại nhà

Bên cạnh các buổi can thiệp chuyên môn, sự đồng hành của cha mẹ đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì và củng cố những kỹ năng trẻ đã học được.

Cha mẹ có thể áp dụng một số cách sau:

• Thiết lập lịch trình sinh hoạt ổn định: Xây dựng thời gian biểu rõ ràng cho các hoạt động ăn uống, học tập, vui chơi và nghỉ ngơi. Có thể sử dụng hình ảnh minh họa để trẻ dễ hiểu và chủ động hơn khi chuyển đổi hoạt động.
• Tạo môi trường học tập ít yếu tố gây xao nhãng: Lựa chọn không gian yên tĩnh, hạn chế âm thanh và các vật dụng không cần thiết khi trẻ thực hiện nhiệm vụ.
• Chia nhỏ yêu cầu thành từng bước: Thay vì đưa ra nhiều hướng dẫn cùng lúc, cha mẹ nên sử dụng những câu ngắn, rõ ràng và hướng dẫn trẻ hoàn thành từng nhiệm vụ.
• Khuyến khích hành vi tích cực: Ghi nhận và động viên khi trẻ chủ động giao tiếp, hoàn thành nhiệm vụ hoặc thực hiện được một kỹ năng mới.
• Dành thời gian tương tác và vui chơi cùng con: Các hoạt động như đọc sách, xếp hình, vẽ tranh, chơi đóng vai hoặc trò chơi luân phiên có thể tạo cơ hội để trẻ thực hành giao tiếp và tương tác xã hội.
• Theo dõi sự thay đổi của trẻ: Cha mẹ nên ghi nhận những tiến bộ, khó khăn và biểu hiện bất thường trong sinh hoạt để trao đổi với chuyên viên can thiệp và bác sĩ.

Kết luận 

Adderall là thuốc kích thích hệ thần kinh trung ương được sử dụng trong điều trị ADHD, có thể được bác sĩ cân nhắc cho trẻ tự kỷ khi trẻ được chẩn đoán mắc đồng thời rối loạn tăng động giảm chú ý. Thuốc có khả năng hỗ trợ cải thiện sự tập trung, giảm tăng động và kiểm soát hành vi bốc đồng, nhưng không có tác dụng điều trị các đặc điểm cốt lõi của tự kỷ. 

Có thể bạn chưa biết:

Một bước ngoặt đáng kể trong điều trị tự kỷ, mở ra cánh cửa hy vọng mới cho hàng triệu người bệnh trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, Miracare tự hào là cầu nối đưa bệnh nhân mắc bệnh tự kỷ điều trị tại Viện nghiên cứu, điều trị cấy ghép tế bào gốc Tokyo (TSRI) - đơn vị tiên phong và duy nhất hiện tại điều trị bệnh tự kỷ bằng phương pháp này tại Nhật Bản.

Tại TSRI có hơn 500 trẻ mắc bệnh tự kỷ đã điều trị bằng liệu pháp này, hơn 95% bệnh nhân cải thiện đáng kể sau điều trị. Cùng tìm hiểu phương pháp điều trị tự kỷ bằng liệu pháp tế bào gốc nhé!