Mối liên hệ giữa não và ruột trong bệnh tự kỷ | Cha mẹ nên lưu ý

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Mối liên hệ giữa não và ruột trong bệnh tự kỷ đang ngày càng được các nhà khoa học quan tâm. Trục não - ruột không chỉ đóng vai trò trong tiêu hóa mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động thần kinh, miễn dịch và sự phát triển của não bộ. Trong bài viết này, Mirai Care sẽ chia sẻ quan điểm về mối liên hệ giữa não và ruột từ đó có thể mở ra hướng tiếp cận mới trong việc can thiệp, cải thiện hành vi và nâng cao chất lượng sống cho trẻ phổ tự kỷ.

1. Trục ruột - não là gì?

Trục ruột - não (gut - brain axis) là hệ thống liên kết hai chiều giữa não bộ và đường tiêu hóa, cho phép chúng liên tục trao đổi thông tin với nhau thông qua các con đường thần kinh, nội tiết và miễn dịch. 

Trong đó, dây thần kinh phế vị, các hormone và hệ vi sinh vật đường ruột đóng vai trò then chốt trong việc truyền tín hiệu từ ruột lên não và ngược lại. Ruột không chỉ đảm nhiệm chức năng tiêu hóa mà còn được ví như “bộ não thứ hai” của cơ thể vì có khả năng sản xuất nhiều chất dẫn truyền thần kinh quan trọng như serotonin và dopamine - những chất ảnh hưởng trực tiếp đến cảm xúc, hành vi và khả năng học tập. 

Ở trẻ tự kỷ, sự rối loạn trong trục ruột - não có thể góp phần gây ra các vấn đề về tiêu hóa, lo âu, rối loạn hành vi và phát triển thần kinh từ đó làm nổi bật vai trò quan trọng của trục ruột - não trong việc hiểu và hỗ trợ can thiệp cho trẻ tự kỷ.

Khái niệm sơ bộ về trục ruột - não 

2. Các yếu tố giúp trục ruột - não khỏe mạnh

2.1. Hệ vi sinh đường ruột

Hệ vi sinh đường ruột là tập hợp hàng nghìn vi sinh vật bao gồm vi khuẩn, nấm và virus sinh sống trong đường tiêu hóa của con người. Những vi sinh vật này không chỉ tham gia vào quá trình tiêu hóa mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến các con đường truyền tín hiệu trong trục ruột - não thông qua các chất chuyển hóa và hoạt động miễn dịch. 

Nhiều nghiên cứu đã chứng minh rằng hệ vi sinh đường ruột có vai trò liên quan đến nhiều tình trạng sức khỏe như tự kỷ, lo âu, béo phì, tâm thần phân liệt, parkinson và alzheimer. Đáng chú ý, các nghiên cứu này cho thấy trẻ tự kỷ thường có sự đa dạng vi sinh đường ruột thấp hơn so với trẻ phát triển điển hình. 

Đồng thời, tỷ lệ rối loạn tiêu hóa ở trẻ tự kỷ khá cao và thường đi kèm với các hành vi khó kiểm soát, cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa rối loạn chức năng ruột và não ở một nhóm lớn trẻ trên phổ tự kỷ. 

Hệ vi sinh đường ruột 

2.2. Tính thấm của ruột và hàng rào máu não

Tính thấm của ruột (gut permeability) còn được gọi là “ruột rò rỉ” (leaky gut) xảy ra khi lớp niêm mạc ruột bị tổn thương khiến các mối liên kết giữa các tế bào không còn chặt chẽ. Khi đó, các mảnh thức ăn chưa tiêu hóa hoàn toàn, độc tố và vi khuẩn có thể đi vào máu. 

Các nghiên cứu trên động vật cho thấy tình trạng ruột rò rỉ có thể làm rối loạn các mạng lưới gen trong não liên quan đến phản ứng miễn dịch, stress oxy hóa và quá trình myelin hóa - những yếu tố có liên quan đến hành vi và chức năng thần kinh trong bệnh tự kỷ. Vì vậy, những rối loạn xảy ra ở đường ruột có thể ảnh hưởng trực tiếp đến các biểu hiện hành vi ở trẻ tự kỷ. 

Thực tế cho thấy nhiều trẻ tự kỷ gặp vấn đề tăng sinh nấm men và vi khuẩn trong đường ruột. Mộtnghiên cứu năm 2018ghi nhận kháng thể chống nấm Candida albicans xuất hiện ở 36,5% trẻ tự kỷ, trong khi tỷ lệ này ở trẻ phát triển điển hình chỉ là 14,3%. Khi xảy ra loạn khuẩn, các con đường tín hiệu trong trục ruột - não bị rối loạn đi kèm với viêm não và sự suy giảm chức năng của hàng rào máu não. 

Tính thấm của ruột và hàng rào máu não

2.3. Dây thần kinh phế vị

Dây thần kinh phế vị là dây thần kinh dài nhất trong cơ thể đóng vai trò kết nối não bộ với nhiều cơ quan quan trọng như tim, phổi và đặc biệt là đường ruột. Đây cũng là một phần cốt lõi của hệ thần kinh tự chủ (ANS) - hệ thống hoạt động tự động để điều hòa các chức năng sống thiết yếu như nhịp tim, hô hấp và tiêu hóa. 

Hệ thần kinh tự chủ gồm hai nhánh chính: hệ giao cảm giúp cơ thể sẵn sàng phản ứng trước căng thẳng theo cơ chế “chiến đấu hoặc bỏ chạy” và hệ phó giao cảm có nhiệm vụ đưa cơ thể trở lại trạng thái thư giãn, nghỉ ngơi và tiêu hóa. 

3. Mối liên hệ giữa não và ruột trong bệnh tự kỷ

Những nghiên cứu gần đây ngày càng nhấn mạnh mối liên hệ chặt chẽ giữa sức khỏe đường ruột và chức năng não bộ, mở ra góc nhìn mới trong việc hiểu về rối loạn phổ tự kỷ (ASD). Trục não - ruột cho thấy các vấn đề tiêu hóa và sự mất cân bằng hệ vi khuẩn đường ruột không chỉ ảnh hưởng đến thể chất mà còn có thể góp phần tạo nên những khác biệt về hành vi, cảm xúc và khả năng xử lý thông tin ở trẻ tự kỷ.

Một trong những mối liên hệ rõ rệt nhất là hệ vi sinh đường ruột. Nhiều trẻ tự kỷ thường gặp các triệu chứng tiêu hóa như đầy bụng, chướng hơi, tiêu chảy hoặc táo bón kéo dài. Các nghiên cứu cho thấy sự rối loạn hệ vi sinh đường ruột do sinh mổ, sử dụng kháng sinh sớm, chế độ ăn ít chất xơ có thể làm tăng nguy cơ rối loạn phổ tự kỷ.

Bên cạnh đó, sức khỏe đường ruột còn có mối liên hệ mật thiết với cảm xúc và tâm trạng. Ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy tình trạng viêm ở ruột có thể dẫn đến rối loạn điều hòa cảm xúc, gia tăng lo âu và khó khăn trong xử lý cảm giác ở trẻ tự kỷ. Do ruột và não giao tiếp trực tiếp thông qua trục não - ruột nên những rối loạn ở đường ruột có thể tác động trực tiếp đến hoạt động của não bộ. 

Các nghiên cứu bước đầu cho thấy việc cải thiện sức khỏe đường ruột thông qua bổ sung lợi khuẩn, điều chỉnh chế độ ăn hoặc giảm viêm có thể mang lại những thay đổi tích cực trong cảm xúc, hành vi và khả năng tự điều chỉnh của trẻ tự kỷ.

Mối liên hệ giữa não và ruột trong bệnh tự kỷ 

4. Dấu hiệu cho thấy trục ruột - não mất cân bằng

Sự mất cân bằng của trục ruột - não có thể biểu hiện qua nhiều dấu hiệu không ngờ tới, đặc biệt ở trẻ tự kỷ. Không chỉ ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa, rối loạn trục ruột - não còn tác động đến tâm trạng, giấc ngủ, khả năng tập trung và thậm chí là làn da của trẻ. Dưới đây là những dấu hiệu phổ biến cho thấy sức khỏe đường ruột và sự giao tiếp giữa ruột - não của trẻ đang gặp vấn đề và cần được quan tâm nhiều hơn.

4.1. Các vấn đề về tiêu hoá

Các triệu chứng tiêu hóa là dấu hiệu thường gặp nhất. Nhiều trẻ tự kỷ gặp tình trạng đầy hơi, chướng bụng, tiêu chảy, táo bón kéo dài hoặc đau bụng không rõ nguyên nhân. Đây đều là những tín hiệu cho thấy đường ruột có thể đang mất cân bằng hệ vi sinh và cần được hỗ trợ.

4.2. Kén ăn hoặc ám ảnh với thực phẩm

Kén ăn hoặc ám ảnh với thực phẩm cũng là biểu hiện phổ biến. Trẻ có thể chỉ thích một số mùi vị, màu sắc hoặc kết cấu thức ăn nhất định trong khi lại từ chối gay gắt nhiều loại thực phẩm khác. Khi chế độ ăn của trẻ quá hạn chế và bữa ăn trở thành áp lực, điều này có thể liên quan đến sự rối loạn trong trục ruột - não và trẻ có thể cần sự hỗ trợ từ chuyên gia dinh dưỡng.

4.3. Cảm xúc thay đổi thất thường

Thay đổi cảm xúc, lo âu và dễ cáu gắt cũng là dấu hiệu đáng lưu ý. Trục ruột - não có ảnh hưởng trực tiếp đến tâm trạng và khả năng điều hòa cảm xúc. Khi hệ vi sinh đường ruột mất cân bằng hoặc xảy ra viêm ruột, trẻ có thể trở nên lo lắng hơn, dễ bùng nổ cảm xúc hoặc khó kiểm soát hành vi.

4.4. Rối loạn giấc ngủ

Rối loạn giấc ngủ là một biểu hiện thường bị bỏ qua. Trục ruột - não không chỉ ảnh hưởng đến cảm xúc mà còn liên quan mật thiết đến chu kỳ ngủ - thức. Nghiên cứu củaUC Davis Healthcho thấy trẻ tự kỷ ở độ tuổi mầm non có nguy cơ gặp các vấn đề tiêu hóa cao gần gấp 2,7 lần so với trẻ phát triển điển hình.

Đặc biệt, những trẻ tự kỷ có triệu chứng tiêu hóa thường gặp nhiều rối loạn giấc ngủ và hành vi hơn. Việc cải thiện sức khỏe đường ruột có thể giúp trẻ ngủ sâu hơn và ổn định hơn.

Dấu hiệu cho thấy trục ruột - não mất cân bằng

5. Hỗ trợ hệ tiêu hóa để não bộ khỏe hơn

Việc chăm sóc và cải thiện sức khỏe đường ruột đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ hoạt động não bộ và hành vi ở trẻ tự kỷ. Khi hệ tiêu hóa hoạt động tốt, trục ruột - não được cân bằng hơn từ đó góp phần cải thiện cảm xúc, giấc ngủ, khả năng tập trung và miễn dịch của trẻ. Dưới đây là những hướng hỗ trợ quan trọng giúp tăng cường sức khỏe đường ruột một cách an toàn và bền vững.

5.1. Chế độ dinh dưỡng cân bằng, từ thực phẩm nguyên chất

Một chế độ ăn giàu thực phẩm nguyên chất là nền tảng quan trọng cho hệ tiêu hóa khỏe mạnh. Phụ huynh nên ưu tiên rau xanh, trái cây tươi, ngũ cốc nguyên hạt, protein chất lượng cao và chất béo lành mạnh đồng thời hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, nhiều đường tinh luyện và phụ gia. 

Thực phẩm nguyên chất giúp nuôi dưỡng hệ vi sinh đường ruột, giảm viêm và hỗ trợ hoạt động ổn định của trục ruột - não từ đó tác động tích cực đến hành vi và nhận thức của trẻ tự kỷ.

5.2. Bổ sung thực phẩm giàu probiotic và prebiotic

Probiotic là các lợi khuẩn giúp cân bằng hệ vi sinh đường ruột trong khi prebiotic là chất xơ “thức ăn” nuôi dưỡng các lợi khuẩn này. Các thực phẩm như sữa chua lên men tự nhiên, kefir, dưa cải muối, kim chi (phù hợp với trẻ), chuối, yến mạch, hành, tỏi và măng tây có thể hỗ trợ cải thiện tiêu hóa. 

Việc bổ sung probiotic và prebiotic đúng cách có thể giúp giảm rối loạn tiêu hóa, hỗ trợ điều hòa cảm xúc và cải thiện chức năng não bộ ở trẻ tự kỷ.

5.3. Cấp nước

Nước đóng vai trò thiết yếu trong quá trình tiêu hóa, hấp thu dưỡng chất và đào thải độc tố. Thiếu nước có thể làm trầm trọng hơn tình trạng táo bón, mệt mỏi và giảm khả năng tập trung ở trẻ. 

Phụ huynh nên đảm bảo trẻ được uống đủ nước mỗi ngày, đặc biệt khi trẻ ăn nhiều chất xơ hoặc bổ sung probiotic, để hỗ trợ hoạt động trơn tru của hệ tiêu hóa và trục ruột - não.

5.4. Các chất bổ sung hỗ trợ sức khỏe đường ruột và điều trị rối loạn hệ vi khuẩn đường ruột

Trong một số trường hợp, trẻ tự kỷ có thể cần đến các chất bổ sung như men vi sinh, enzyme tiêu hóa, kẽm, omega-3 hoặc các hợp chất hỗ trợ phục hồi niêm mạc ruột nhằm cải thiện tình trạng loạn khuẩn và “ruột rò rỉ”. 

Tuy nhiên, việc sử dụng các sản phẩm bổ sung cần được đánh giá và hướng dẫn bởi bác sĩ hoặc chuyên gia y tế để đảm bảo phù hợp với tình trạng cụ thể của từng trẻ, tránh sử dụng tùy tiện hoặc kéo dài không cần thiết.

Chăm sóc và cải thiện sức khỏe đường ruột giúp não bộ hoạt động tốt hơn 

>>> Xem thêm:

• Làm sao để trẻ tự kỷ ngủ ngon mỗi đêm? Cha mẹ cần biết
• Top 4 trung tâm dạy trẻ tự kỷ ở Vũng Tàu: Can thiệp sớm, hiệu quả

Mối liên hệ giữa não và ruột trong bệnh tự kỷ là một yếu tố quan trọng nhưng thường bị bỏ qua trong quá trình chăm sóc và can thiệp cho trẻ. Hệ vi sinh đường ruột, tình trạng viêm và khả năng hấp thu dinh dưỡng đều có thể tác động đến hoạt động của não bộ và biểu hiện tự kỷ. Mirai Care tin rằng nhận thức đúng và toàn diện về trục não - ruột sẽ giúp phụ huynh và chuyên gia xây dựng lộ trình can thiệp hiệu quả, bền vững hơn cho trẻ tự kỷ.

Có thể bạn chưa biết:

Một bước ngoặt đáng kể trong điều trị tự kỷ, mở ra cánh cửa hy vọng mới cho hàng triệu người bệnh trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, Miracare tự hào là cầu nối đưa bệnh nhân mắc bệnh tự kỷ điều trị tại Viện nghiên cứu, điều trị cấy ghép tế bào gốc Tokyo (TSRI) - đơn vị tiên phong và duy nhất hiện tại điều trị bệnh tự kỷ bằng phương pháp này tại Nhật Bản.

Tại TSRI có hơn 500 trẻ mắc bệnh tự kỷ đã điều trị bằng liệu pháp này, hơn 95% bệnh nhân cải thiện đáng kể sau điều trị. Cùng tìm hiểu phương pháp điều trị tự kỷ bằng liệu pháp tế bào gốc nhé!