Làm sao để trẻ tự kỷ ngủ ngon mỗi đêm? Cha mẹ cần biết

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Làm sao để trẻ tự kỷ ngủ ngonlà câu hỏi khiến nhiều cha mẹ trăn trở khi con thường xuyên khó ngủ, ngủ không sâu giấc, hay thức dậy giữa đêm hoặc quấy khóc kéo dài. Giấc ngủ không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất mà còn tác động trực tiếp đến hành vi, cảm xúc và khả năng học tập của trẻ tự kỷ. Hiểu đúng nguyên nhân gây rối loạn giấc ngủ và lựa chọn cách hỗ trợ phù hợp sẽ giúp cha mẹ từng bước cải thiện chất lượng giấc ngủ cho con, đồng thời giảm áp lực cho cả gia đình trong quá trình đồng hành cùng trẻ.

1. Tại sao trẻ tự kỷ khó ngủ, hay thức giấc giữa đêm?

Trẻ tự kỷ thường gặp các rối loạn về giấc ngủ do nhiều nguyên nhân kết hợp, không đơn thuần chỉ là “khó vào giấc” hay “ngủ ít”. Những nguyên nhân phổ biến bao gồm:

• Rối loạn xử lý cảm giác:Nhiều trẻ tự kỷ nhạy cảm quá mức với ánh sáng, âm thanh, nhiệt độ hoặc cảm giác từ chăn gối, quần áo. Chỉ một tiếng động nhỏ, ánh đèn hắt nhẹ hay cảm giác khó chịu trên da cũng có thể khiến trẻ tỉnh giấc giữa đêm và khó ngủ lại.
• Rối loạn nhịp sinh học (melatonin):Nghiên cứu cho thấy một số trẻ tự kỷ có sự bất thường trong quá trình tiết melatonin – hormone điều hòa giấc ngủ. Điều này khiến trẻ khó buồn ngủ vào ban đêm, ngủ không sâu hoặc thức dậy rất sớm.
• Lo âu và căng thẳng thần kinh:Trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn trong việc xử lý cảm xúc và thay đổi môi trường. Những lo âu ban ngày chưa được giải tỏa có thể “tích tụ” và bộc lộ rõ hơn vào ban đêm, gây trằn trọc, giật mình hoặc khóc đêm.
• Thói quen sinh hoạt chưa phù hợp: Việc ngủ không cố định giờ, sử dụng thiết bị điện tử trước khi ngủ, ngủ ngày quá nhiều hoặc thiếu hoạt động vận động ban ngày đều làm giấc ngủ ban đêm của trẻ bị xáo trộn.
• Vấn đề sức khỏe đi kèm:Một số trẻ tự kỷ có thể gặp các vấn đề như rối loạn tiêu hóa, trào ngược, táo bón, đau bụng, dị ứng… Những khó chịu về thể chất này khiến trẻ dễ tỉnh giấc và khó ngủ sâu.

Lo lắng và căng thẳng thần kinh có thể khiến trẻ tự kỷ mất ngủ

2. Tác hại của việc trẻ tự kỷ không ngủ ngon, thiếu ngủ

Giấc ngủ không chỉ là thời gian nghỉ ngơi, mà còn là “thời điểm vàng” để não bộ trẻ tự kỷ phục hồi, xử lý thông tin và phát triển các kỹ năng quan trọng. Khi trẻ ngủ không ngon hoặc thiếu ngủ kéo dài, những tác động tiêu cực có thể ảnh hưởng sâu rộng đến hành vi – nhận thức – cảm xúc – sức khỏe của trẻ.

2.1. Gia tăng hành vi khó kiểm soát và rối loạn cảm xúc

Thiếu ngủ khiến hệ thần kinh của trẻ luôn trong trạng thái căng thẳng. Trẻ tự kỷ có thể:

• Dễ cáu gắt, bùng nổ cảm xúc, khóc nhiều hơn
• Tăng hành vi tự kích thích (lắc người, vỗ tay, la hét…)
• Khó tuân theo hướng dẫn, giảm khả năng hợp tác
• Dễ rơi vào trạng thái quá tải cảm giác
• Về lâu dài, tình trạng này làm cho việc nuôi dạy và can thiệp trở nên khó khăn hơn rất nhiều.

2.2. Ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng học tập và can thiệp

Não bộ cần giấc ngủ sâu để ghi nhớ và củng cố những gì đã học trong ngày. Khi trẻ tự kỷ ngủ không đủ:

• Khả năng tập trung giảm rõ rệt
• Trẻ khó tiếp thu bài học mới
• Kỹ năng đã luyện tập có thể “tụt lùi” hoặc không duy trì được
• Hiệu quả các buổi can thiệp, trị liệu giảm đáng kể

Nhiều phụ huynh thấy con “học mãi không tiến bộ” nhưng nguyên nhân gốc lại đến từ việc trẻ thiếu ngủ kéo dài.

Mất ngủ có thể làm ảnh hưởng đến khả năng học tập và can thiệp của trẻ

2.3. Cản trở phát triển ngôn ngữ và giao tiếp xã hội

Giấc ngủ đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối các vùng não liên quan đến ngôn ngữ và giao tiếp. Trẻ tự kỷ ngủ không ngon có thể:

• Chậm nói hơn hoặc nói ít đi
• Giảm khả năng bắt chước, giao tiếp mắt
• Ít phản ứng với lời gọi, tín hiệu xã hội
• Khó duy trì tương tác với người khác

Điều này làm chậm quá trình hòa nhập và phát triển kỹ năng xã hội của trẻ.

2.4. Ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất và hệ miễn dịch

Thiếu ngủ kéo dài khiến cơ thể trẻ không được phục hồi đầy đủ, dẫn đến:

• Mệt mỏi, uể oải, thiếu năng lượng ban ngày
• Dễ ốm vặt, giảm sức đề kháng
• Biếng ăn hoặc rối loạn tiêu hóa
• Chậm phát triển thể chất so với độ tuổi

Với trẻ tự kỷ – vốn đã nhạy cảm về thể chất – những tác động này càng rõ rệt hơn.

2.5. Tác động tiêu cực đến tâm lý và sức khỏe của cả gia đình

Khi trẻ thường xuyên thức đêm, khó ngủ:

• Cha mẹ bị thiếu ngủ kéo dài, căng thẳng, kiệt sức
• Không khí gia đình dễ rơi vào trạng thái mệt mỏi, áp lực
• Khả năng kiên nhẫn và đồng hành cùng con bị suy giảm

Điều này vô tình tạo thành vòng luẩn quẩn tiêu cực, ảnh hưởng đến cả trẻ và người chăm sóc.

3. Làm sao để trẻ tự kỷ ngủ ngon?

Để trả lời đúng câu hỏi làm sao để trẻ tự kỷ ngủ ngon, cha mẹ cần hiểu rằng giấc ngủ của trẻ tự kỷ chịu ảnh hưởng bởi thói quen sinh hoạt, cảm giác – giác quan, hành vi và tình trạng sức khỏe. Việc cải thiện giấc ngủ không đến từ một giải pháp đơn lẻ, mà cần sự kết hợp đồng bộ, kiên trì và phù hợp với từng trẻ.

3.1. Xây dựng lịch trình ngủ đều đặn

Trẻ tự kỷ rất cần tính dự đoán và sự ổn định. Một lịch trình ngủ cố định giúp đồng hồ sinh học của trẻ hoạt động đúng nhịp.

Cha mẹ nên:

• Cho trẻ đi ngủ và thức dậy cùng một khung giờ mỗi ngày, kể cả cuối tuần
• Thiết lập chuỗi hoạt động lặp lại trước khi ngủ (tắm – mặc đồ ngủ – đọc sách – tắt đèn)
• Tránh cho trẻ ngủ quá nhiều ban ngày, đặc biệt là sau 16h

Khi lịch trình được duy trì đều đặn, não bộ trẻ sẽ dần “hiểu” rằng đã đến giờ nghỉ ngơi và dễ đi vào giấc ngủ hơn.

Xây dựng lịch trình ngủ đều đặn cho trẻ tự kỷ

3.2. Thiết lập không gian ngủ lý tưởng cho trẻ tự kỷ

Môi trường ngủ có ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng giấc ngủ của trẻ tự kỷ do trẻ nhạy cảm với kích thích giác quan.

Cha mẹ nên chú ý:

• Phòng ngủyên tĩnh, ánh sáng dịu, tránh đèn quá sáng hoặc nhấp nháy
• Nhiệt độ phòng ổn định, không quá nóng hoặc quá lạnh
• Hạn chế mùi lạ, tiếng ồn, đồ vật gây phân tán chú ý
• Giường ngủ gọn gàng, quen thuộc, không bày quá nhiều đồ chơi

Một không gian ngủ an toàn, dễ chịu giúp trẻ cảm thấy thư giãn và giảm lo âu trước khi ngủ.

3.3. Hạn chế thiết bị điện tử và kích thích trước khi ngủ

Ánh sáng xanh từ điện thoại, tivi, máy tính bảng có thểức chế hormone melatonin– hormone điều hòa giấc ngủ.

Cha mẹ nên:

• Tắt toàn bộ thiết bị điện tửít nhất 60–90 phút trước giờ ngủ
• Tránh cho trẻ chơi các trò kích thích mạnh, chạy nhảy hoặc xem nội dung gây hưng phấn
• Thay thế bằng hoạt động nhẹ nhàng như nghe nhạc êm dịu, kể chuyện, đọc sách tranh

Điều này giúp hệ thần kinh của trẻ chuyển dần từ trạng thái kích thích sang thư giãn.

3.4. Áp dụng liệu pháp hành vi để cải thiện giấc ngủ

Với nhiều trẻ tự kỷ, khó ngủ là mộthành vi đã hình thành lâu dài, vì vậy cần can thiệp bằng các phương pháp hành vi phù hợp.

Một số cách thường được áp dụng:

• Dạy trẻliên kết giường ngủ với hành vi ngủ, không phải chơi
• Khen thưởng tích cực khi trẻ nằm yên, ngủ đúng giờ
• Giảm dần sự phụ thuộc vào người lớn (ôm, bế, ru liên tục)
• Sử dụng hình ảnh, lịch trực quan để trẻ hiểu trình tự “đi ngủ”

Các liệu pháp hành vi cần được áp dụngnhất quán và kiên trì, tránh thay đổi liên tục khiến trẻ rối loạn.

3.5. Kiểm tra và điều trị các vấn đề sức khỏe đi kèm

Nhiều trẻ tự kỷ khó ngủ do các vấn đề sức khỏe tiềm ẩn mà cha mẹ dễ bỏ qua. Cha mẹ nên cho trẻ kiểm tra nếu trẻ:

• Thường xuyên trằn trọc, quấy khóc ban đêm
• Có dấu hiệu rối loạn tiêu hóa, đau bụng, trào ngược
• Ngáy to, thở không đều khi ngủ
• Có biểu hiện lo âu, căng thẳng kéo dài

Việc điều trị đúng nguyên nhân y khoa sẽ giúp cải thiện giấc ngủ rõ rệt và bền vững hơn.

3.6. Tư vấn chuyên gia nếu tình trạng kéo dài

Nếu cha mẹ đã áp dụng nhiều cách nhưng trẻ vẫnkhó ngủ kéo dài, ngủ rất ít hoặc thức đêm thường xuyên, việc tìm đến chuyên gia là cần thiết.

Chuyên gia có thể:

• Đánh giá toàn diện hành vi – cảm giác – sức khỏe của trẻ
• Xây dựng kế hoạch cải thiện giấc ngủ cá nhân hóa
• Hướng dẫn cha mẹ cách xử lý phù hợp tại nhà
• Kết hợp can thiệp hành vi, tâm lý và y khoa khi cần thiết

Can thiệp sớm và đúng cách sẽ giúp trẻ cải thiện giấc ngủ, từ đó hỗ trợ tốt hơn cho quá trình học tập, can thiệp và phát triển toàn diện.

Nếu tình trạng mất ngủ kéo dài, cha mẹ cần đưa trẻ đi khám

4. Các hoạt động khuyến khích trẻ ngủ ngon

Bên cạnh việc xây dựng lịch trình và môi trường ngủ phù hợp, các hoạt động trong ngày – đặc biệt là trước giờ đi ngủ đóng vai trò rất quan trọng trong việc giúp trẻ tự kỷ thư giãn, giải phóng năng lượng dư thừa và dễ dàng đi vào giấc ngủ sâu hơn.

4.1. Hoạt động thể chất trước khi đi ngủ

Hoạt động thể chấtđúng cách – đúng thời điểmgiúp cơ thể trẻ tiêu hao năng lượng, điều hòa cảm xúc và giảm căng thẳng tích tụ trong ngày, từ đó hỗ trợ giấc ngủ tự nhiên hơn.

Cha mẹ nên:

• Cho trẻ vận động nhẹ vàobuổi chiều hoặc đầu giờ tối(trước giờ ngủ 2–3 tiếng)
• Ưu tiên các hoạt động nhịp nhàng, có tính lặp lại như: đi bộ, đạp xe chậm, chơi bóng nhẹ, leo cầu thang, yoga trẻ em
• Kết hợp các bài vận động cảm giác như: đu người, ôm bóng lớn, kéo – đẩy vật nặng vừa sức

Lưu ý:

• Tránh các hoạt động vận động mạnh, kích thích cao sát giờ ngủ vì có thể khiến trẻ hưng phấn, khó ngủ hơn
• Quan sát phản ứng của trẻ để điều chỉnh mức độ vận động phù hợp với từng cá nhân

Hoạt động thể chất phù hợp không chỉ giúp trẻ dễ ngủ mà còn cải thiện chất lượng giấc ngủ và giảm tình trạng thức giấc giữa đêm.

4.2. Không cho trẻ sử dụng cafe, trà, đồ uống chứa caffein

Caffein là chất kích thích hệ thần kinh, có thểkéo dài thời gian tỉnh táo và làm rối loạn nhịp ngủ, đặc biệt nguy hiểm với trẻ tự kỷ – nhóm trẻ vốn đã nhạy cảm về giấc ngủ.

Cha mẹ cần lưu ý:

• Tuyệt đối không cho trẻ sử dụng: cà phê, trà đặc, nước tăng lực, nước ngọt có caffein
• Hạn chế cả các thực phẩm “ẩn caffein” như: socola, cacao, một số loại bánh – kẹo công nghiệp
• Không cho trẻ dùng các loại nước ngọt có gas, nhiều đường vào buổi chiều tối

Thay vào đó, cha mẹ có thể:

• Cho trẻ uống nước lọc, sữa ấm (nếu phù hợp với hệ tiêu hóa)
• Duy trì bữa tối nhẹ nhàng, tránh ăn quá no hoặc quá sát giờ ngủ

Việc loại bỏ caffein và các chất kích thích giúp hệ thần kinh của trẻ ổn định hơn, tạo điều kiện thuận lợi để trẻ thư giãn và dễ dàng đi vào giấc ngủ tự nhiên.

Trước khi đi ngủ, cha mẹ không nên cho trẻ sử dụng cafe, trà hay đồ uống chứa caffein

>>> Xem thêm:

• Dạy trẻ tự kỷ kỹ năng giao tiếp xã hội hiệu quả tại nhà
• Bài test trẻ tự kỷ từ 16 - 36 tháng chính xác, dễ làm

Kếtluận

Giấc ngủ đóng vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển toàn diện của trẻ tự kỷ. Khi cha mẹ hiểu rõlàm sao để trẻ tự kỷ ngủ ngonvà kiên trì xây dựng thói quen ngủ khoa học, môi trường phù hợp cùng các biện pháp hỗ trợ đúng cách, chất lượng giấc ngủ của trẻ hoàn toàn có thể được cải thiện.

Ngủ ngon giúp trẻ ổn định cảm xúc, giảm hành vi tiêu cực và nâng cao khả năng học tập, giao tiếp mỗi ngày. Trong trường hợp trẻ khó ngủ kéo dài, cha mẹ nên chủ động tìm đến chuyên gia để được tư vấn và hỗ trợ kịp thời, giúp con có nền tảng phát triển tốt hơn trong tương lai.

Có thể bạn chưa biết:

Một bước ngoặt đáng kể trong điều trị tự kỷ, mở ra cánh cửa hy vọng mới cho hàng triệu người bệnh trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, Miracare tự hào là cầu nối đưa bệnh nhân mắc bệnh tự kỷ điều trị tại Viện nghiên cứu, điều trị cấy ghép tế bào gốc Tokyo (TSRI) - đơn vị tiên phong và duy nhất hiện tại điều trị bệnh tự kỷ bằng phương pháp này tại Nhật Bản.

Tại TSRI có hơn 500 trẻ mắc bệnh tự kỷ đã điều trị bằng liệu pháp này, hơn 95% bệnh nhân cải thiện đáng kể sau điều trị. Cùng tìm hiểu phương pháp điều trị tự kỷ bằng liệu pháp tế bào gốc nhé!