Rối loạn phối hợp vận động là gì | 8+ Các bài tập hỗ trợ cho trẻ tự kỷ

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Rối loạn phối hợp vận động ở trẻ tự kỷ là một trong những khó khăn thường gặp nhưng dễ bị bỏ sót trong quá trình theo dõi sự phát triển của trẻ. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày mà còn tác động đến khả năng học tập, giao tiếp và sự tự tin của trẻ. Mirai Care tin rằng hiểu rõ nguyên nhân và hướng hỗ trợ rối loạn phối hợp vận động sẽ giúp cha mẹ và người chăm sóc đồng hành cùng trẻ hiệu quả hơn ngay từ giai đoạn sớm.

1. Phối hợp vận động là gì?

Phối hợp vận động là khả năng của cơ thể trong việc kết hợp nhịp nhàng giữa não bộ, hệ thần kinh, cơ bắp và các giác quan để thực hiện một chuyển động có chủ đích. Nhờ khả năng phối hợp vận động, trẻ có thể thực hiện các hoạt động quen thuộc hằng ngày như đi, chạy, nhảy, cầm nắm đồ vật, vẽ, viết, mặc quần áo hay tự chăm sóc bản thân.

Ở trẻ em, phối hợp vận động không chỉ liên quan đến vận động thô (như giữ thăng bằng, chạy nhảy, leo cầu thang) mà còn bao gồm vận động tinh (như cầm bút, xếp hình, dùng thìa). Khả năng này phát triển dần theo độ tuổi và chịu ảnh hưởng bởi quá trình luyện tập, trải nghiệm và sự hoàn thiện của hệ thần kinh.

Khi khả năng phối hợp vận động diễn ra tốt, trẻ sẽ thực hiện các động tác một cách linh hoạt, chính xác và ít tốn sức. Ngược lại, nếu việc phối hợp giữa các bộ phận cơ thể và não bộ gặp khó khăn, trẻ có thể trở nên vụng về, chậm chạp hoặc dễ mệt khi vận động từ đó ảnh hưởng đến sinh hoạt, học tập và sự tự tin khi giao tiếp xã hội.

Định nghĩa phối hợp vận động ở trẻ tự kỷ

2. Nguyên nhân dẫn đến rối loạn phối hợp vận động ở trẻ tự kỷ

Rối loạn phối hợp vận động ở trẻ tự kỷ thường không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ mà là kết quả của nhiều yếu tố liên quan đến sự phát triển não bộ và hệ thần kinh. Những yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến cách trẻ tiếp nhận thông tin cảm giác, lập kế hoạch vận động và điều khiển cơ thể.

• Sự khác biệt trong phát triển não bộ:Đây được coi là nguyên nhân nền tảng. Ở trẻ tự kỷ, các vùng não liên quan đến điều phối vận động, lập kế hoạch chuyển động và xử lý cảm giác có thể hoạt động không đồng bộ. Điều này khiến trẻ gặp khó khăn trong việc tổ chức và thực hiện các chuỗi động tác dẫn đến biểu hiện vụng về, chậm chạp hoặc thiếu chính xác khi vận động.
• Rối loạn xử lý cảm giác:Khi trẻ không nhận biết rõ vị trí cơ thể trong không gian hoặc phản ứng chưa phù hợp với chuyển động, việc giữ thăng bằng, điều chỉnh lực tay chân và phối hợp các bộ phận cơ thể sẽ trở nên khó khăn hơn. Đây là lý do nhiều trẻ tự kỷ dễ té ngã, sợ vận động hoặc ngược lại là vận động quá mức nhưng thiếu kiểm soát.
• Khó khăn trong việc lập kế hoạch vận động (dyspraxia):Một nguyên nhân thường gặp ở trẻ tự kỷ. Trẻ có thể hiểu yêu cầu nhưng không biết bắt đầu từ đâu, thực hiện động tác theo thứ tự nào hoặc gặp lúng túng khi phải học một kỹ năng vận động mới. 
• Thiếu cơ hội luyện tập và trải nghiệm vận động:Điều này cũng góp phần làm trầm trọng thêm tình trạng rối loạn phối hợp vận động. Do khó khăn giao tiếp, nhạy cảm giác quan hoặc sợ thất bại nhiều trẻ tự kỷ ít tham gia các hoạt động vận động nhóm dẫn đến kỹ năng vận động không được củng cố và phát triển đúng mức.

Nguyên nhân dẫn đến rối loạn phối hợp vận động ở trẻ tự kỷ

3. Ảnh hưởng của chứng rối loạn phối hợp vận động

Rối loạn phối hợp vận động không chỉ ảnh hưởng đến khả năng vận động đơn thuần mà còn tác động sâu rộng đến sinh hoạt hằng ngày, học tập và đời sống xã hội của trẻ, đặc biệt là trẻ tự kỷ. Nếu không được hỗ trợ kịp thời, những khó khăn này có thể kéo dài và ảnh hưởng đến sự phát triển toàn diện của trẻ.

3.1. Khả năng thực hiện các hoạt động vận động cơ bản bị hạn chế

Trẻ gặp rối loạn phối hợp vận động thường khó thực hiện các kỹ năng vận động cơ bản như đi, chạy, nhảy, leo cầu thang hoặc giữ thăng bằng. Các hoạt động vận động tinh như cầm bút, dùng kéo, cài nút áo, buộc dây giày hay tự chăm sóc bản thân cũng trở nên chậm chạp và vụng về. Điều này khiến trẻ dễ mệt, dễ nản và phụ thuộc nhiều hơn vào sự hỗ trợ của người lớn trong sinh hoạt hằng ngày.

3.2. Khả năng tương tác xã hội bị giảm

Khó khăn trong vận động có thể khiến trẻ ngại tham gia các hoạt động vui chơi chung với bạn bè như chạy nhảy, chơi thể thao hay trò chơi vận động tập thể. Trẻ dễ cảm thấy tự ti, sợ thất bại hoặc bị so sánh từ đó có xu hướng thu mình, né tránh giao tiếp xã hội.

3.3. Khả năng học tập bị ảnh hưởng

Rối loạn phối hợp vận động cũng tác động trực tiếp đến quá trình học tập của trẻ. Những khó khăn trong vận động tinh có thể khiến trẻ viết chậm, chữ xấu, khó hoàn thành bài tập thủ công hoặc các hoạt động yêu cầu sự khéo léo. 

Ngoài ra, việc mất nhiều năng lượng để kiểm soát cơ thể có thể làm trẻ giảm khả năng tập trung, dễ căng thẳng và mệt mỏi trong giờ học điều này ảnh hưởng đến kết quả học tập của con.

3.4. Tăng nguy cơ béo phì và các bệnh xương khớp

Khi gặp rối loạn phối hợp vận động, trẻ thường ít tham gia các hoạt động vận động thể chất do cảm giác vụng về, dễ mệt hoặc sợ té ngã. Việc hạn chế vận động kéo dài có thể làm giảm mức tiêu hao năng lượng làm tăng nguy cơ thừa cân, béo phì. 

Tư thế vận động chưa đúng, kiểm soát cơ thể kém và trương lực cơ không ổn định có thể gây áp lực không đều lên xương khớp khiến trẻ đau cơ, lệch tư thế hoặc gặp các vấn đề xương khớp về lâu dài.

3.5. Tăng nguy cơ các rối loạn khác

Rối loạn phối hợp vận động ở trẻ tự kỷ thường không xuất hiện đơn lẻ mà có thể đi kèm với nhiều rối loạn phát triển khác. Trẻ có nguy cơ cao gặp các vấn đề về xử lý cảm giác, lo âu, giảm chú ý hoặc rối loạn hành vi do sự căng thẳng khi phải đối mặt với các hoạt động vượt quá khả năng vận động của mình. 

Những khó khăn kéo dài này có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần và làm gia tăng các vấn đề thứ phát nếu không được can thiệp kịp thời.

3.6. Khả năng tự chăm sóc bản thân bị giảm

Khó khăn trong phối hợp vận động khiến trẻ gặp trở ngại trong các hoạt động tự chăm sóc hằng ngày như mặc quần áo, vệ sinh cá nhân, ăn uống hay sắp xếp đồ dùng cá nhân. Trẻ có thể cần nhiều thời gian hơn hoặc phụ thuộc vào sự hỗ trợ của người lớn, dẫn đến giảm tính độc lập và sự tự tin. 

Ảnh hưởng tiêu cực của chứng rối loạn phối hợp vận động đối với trẻ tự kỷ

4.  Cách hỗ trợ và điều trị rối loạn phối hợp vận động ở trẻ tự kỷ

Hiện nay, chưa có phương pháp đặc hiệu nào có thể điều trị dứt điểm rối loạn phối hợp vận động ở trẻ tự kỷ. Tuy nhiên, thông qua các biện pháp hỗ trợ phù hợp và can thiệp đúng cách, khả năng vận động và mức độ độc lập của trẻ hoàn toàn có thể được cải thiện theo thời gian.

4.1. Tăng cường rèn luyện thể chất

Đây là một trong những hướng hỗ trợ quan trọng, các hoạt động rèn luyện thể chất giúp cải thiện sự phối hợp giữa não bộ và các bộ phận cơ thể, đồng thời nâng cao khả năng kiểm soát chuyển động. Cha mẹ có thể khuyến khích trẻ tham gia những môn thể thao phù hợp như đi xe đạp, bơi lội hoặc các trò chơi vận động nhẹ nhàng. 

Việc tham gia các hoạt động thể chất, đặc biệt là trò chơi nhóm không chỉ giúp trẻ phát triển kỹ năng vận động mà còn tạo cơ hội rèn luyện kỹ năng xã hội và giảm nguy cơ thừa cân, béo phì.

4.2. Rèn luyện qua những nhiệm vụ cơ bản

Cha mẹ hãy giao cho bé những “nhiệm vụ” cụ thể trong sinh hoạt hằng ngày là cách hiệu quả để rèn luyện kỹ năng vận động một cách tự nhiên. Những nhiệm vụ như dọn đồ chơi, cầm thìa ăn, mặc quần áo hay sắp xếp đồ dùng cá nhân giúp trẻ làm quen với các chuỗi hành động có mục đích.

Khi trẻ đã quen với các nhiệm vụ cơ bản, cha mẹ có thể tăng dần mức độ thử thách bằng những nhiệm vụ phức tạp hơn. Việc này giúp trẻ củng cố kỹ năng vận động, đồng thời tạo động lực để vượt qua những hoạt động mà trước đây trẻ gặp nhiều khó khăn. Quá trình này cần được thực hiện từ từ, phù hợp với khả năng và tốc độ phát triển của từng trẻ.

4.3. Thực hiện các bài tập giác quan và phối hợp vận động

Các bài tập giác quan và phối hợp vận động hai bên cơ thể đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện nhận thức cơ thể và khả năng vận động tổng thể. Những hoạt động vận động toàn thân giúp tích hợp các hệ cảm giác như xúc giác, cảm nhận bản thể và tiền đình, từ đó hỗ trợ trẻ kiểm soát tư thế và chuyển động tốt hơn. 

Các bài tập vận động hai bên cơ thể, động tác yoga đơn giản, hoạt động di chuyển trong không gian và các trò chơi bắt chước cũng giúp tăng cường khả năng phối hợp, định hướng và kết nối giữa hai bán cầu não.

Cách hỗ trợ và điều trị rối loạn phối hợp vận động ở trẻ tự kỷ

5. Bài tập yoga hỗ trợ rối loạn phối hợp vận động ở trẻ tự kỷ

Tập yoga thường xuyên có thể là một phương pháp hỗ trợ hiệu quả để nâng cao khả năng phối hợp vận động, thăng bằng, sức mạnh cơ bắp và kiểm soát cơ thể cho trẻ tự kỷ. 

5.1. Tư thế mặt bò

Tư thế này yêu cầu trẻ phối hợp linh hoạt cả hai tay sau lưng giúp tăng sự phối hợp động tác trong phần thân trên. 

Cách thực hiện:

• Trẻ ngồi thẳng trên thảm, hai chân duỗi về phía trước. Nhẹ nhàng gập chân trái, vòng xuống dưới và đặt mông lên gót chân trái, sao cho bàn chân hướng về bên phải. Tiếp theo, gập chân phải và đặt lên trên đùi trái, cố gắng để hai đầu gối chồng lên nhau ở vị trí trung tâm.
• Giữ thân người thẳng, không đổ về trước hoặc ngả ra sau. Sau đó từ từ gập tay trái đưa ra sau lưng từ phía dưới. Tay phải vươn qua vai, gập khuỷu tay và đưa ra sau lưng từ phía trên. Cố gắng kéo căng nhẹ nhàng để hai tay có thể chạm hoặc nắm lấy nhau phía sau lưng. Nếu chưa thể chạm tay, có thể dùng khăn hoặc dây hỗ trợ nối giữa hai tay.
• Trong suốt tư thế, hướng dẫn trẻ mở rộng ngực, giữ lưng thẳng và mặt hướng về phía trước. Khuyến khích trẻ hít thở chậm, nhẹ và sâu, tập trung cảm nhận hơi thở và cơ thể.
• Giữ tư thế trong khoảng thời gian trẻ cảm thấy thoải mái (khoảng 10 - 20 giây) sau đó thả lỏng, trở về tư thế ban đầu và đổi bên.

5.2. Tư thế con bò – mèo

Tư thế con bò - mèo là bài tập nhẹ nhàng giúp trẻ học cách kiểm soát cột sống, thân mình và nhịp thở. Việc luân phiên giữa hai động tác giúp cải thiện khả năng phối hợp vận động, tăng cảm nhận cơ thể và hỗ trợ điều hòa hệ thần kinh.

Cách thực hiện:

• Cho trẻ chống người bằng hai tay và hai đầu gối trên thảm. Căn chỉnh tư thế sao cho cổ tay nằm thẳng dưới vai, đầu gối nằm ngay dưới hông. 
• Đầu và cổ ở vị trí trung lập, cột sống tạo thành một đường thẳng nối từ vai đến hông. Có thể hướng dẫn trẻ nhón nhẹ các ngón chân để tăng cảm nhận bàn chân và thăng bằng.

5.3. Tư thế cái bàn cân bằng

Tư thế cái bàn cân bằng giúp trẻ rèn luyện khả năng giữ thăng bằng, tăng phối hợp vận động hai bên cơ thể và cải thiện kiểm soát thân mình. Đây là bài tập rất tốt cho trẻ tự kỷ gặp khó khăn trong việc phối hợp tay - chân và định hướng không gian.

Cách thực hiện:

• Cho trẻ bắt đầu ở tư thế cái bàn, chống người bằng hai tay và hai đầu gối trên thảm. Đặt hai lòng bàn tay ở phía trước, các ngón tay hướng thẳng về phía trước. Điều chỉnh sao cho cổ tay nằm thẳng dưới vai, đầu gối thẳng hàng dưới hông và mắt cá chân thẳng hàng với đầu gối. Giữ lưng thẳng, đầu và cổ ở vị trí trung lập, mắt nhìn xuống thảm.
• Khi trẻ hít vào, hướng dẫn trẻ từ từ nâng chân phải lên và duỗi về phía sau, đồng thời nâng cánh tay trái vươn về phía trước. Cánh tay và chân được nâng lên song song với mặt đất, thân người giữ vững, không nghiêng hoặc võng lưng. Hướng dẫn trẻ hít thở đều, giữ tư thế trong khả năng thoải mái.
• Để thả lỏng, từ từ đưa tay trái trở lại thảm, đồng thời hạ chân phải xuống sàn, quay về tư thế cái bàn ban đầu. Sau đó đổi bên, nâng chân trái ra sau và tay phải ra trước theo cách tương tự.
• Thực hiện luân phiên hai bên trong khoảng 30 - 50 giây,có thể nghỉ ngắn giữa các lần nếu trẻ mệt.

5.4. Tư thế cái cây

Tư thế cái cây là bài tập đứng giúp trẻ rèn luyện khả năng giữ thăng bằng trên một chân, tăng cường kiểm soát trọng tâm cơ thể và cải thiện sự tập trung. Đây là tư thế rất phù hợp cho trẻ tự kỷ gặp khó khăn về định hướng cơ thể và phối hợp vận động.

Cách thực hiện:

• Cho trẻ bắt đầu ở tư thế đứng thẳng, hai chân chụm lại, hai bàn tay đặt nhẹ lên hông. Hướng dẫn trẻ dồn trọng lượng cơ thể lên chân trái, giữ chân trái vững trên thảm. Từ từ gập chân phải, đưa bàn chân phải đặt vào mặt trong đùi chân trái. Nếu trẻ chưa quen hoặc khó giữ thăng bằng, có thể bắt đầu bằng cách đặt bàn chân phải ở vị trí thấp hơn như mặt trong bắp chân hoặc mắt cá chân, sau đó nâng dần lên khi trẻ đã tự tin hơn.
• Trẻ chắp hai lòng bàn tay vào nhau và đặt trước ngực ở tư thế cầu nguyện. Khi trẻ hít vào, nhẹ nhàng mở rộng hai tay sang hai bên qua vai, sau đó đưa hai cánh tay lên cao, hai lòng bàn tay đối diện nhau. Giữ vai thả lỏng, thân người thẳng, mắt có thể nhìn vào một điểm cố định phía trước để giúp giữ thăng bằng.
• Giữ tư thế trong khoảng 30 giây - 1 phút kết hợp hít thở đều và chậm. Sau đó từ từ hạ tay xuống, đặt chân phải xuống sàn và trở về tư thế đứng ban đầu. Lặp lại các bước tương tự với bên còn lại.

5.5. Tư thế chó duỗi mình

Đối với trẻ tự kỷ, tư thế này còn hỗ trợ cảm nhận cơ thể, phối hợp vận động và giúp trẻ bình tĩnh hơn thông qua nhịp thở đều.

Cách thực hiện:

• Cho trẻ bắt đầu ở tư thế bò trên thảm, với lòng bàn tay, đầu gối và các ngón chân đều chạm thảm. Đặt hai bàn tay mở rộng, các ngón tay xòe đều và dồn lực vào phía trong của hai lòng bàn tay để tạo điểm tựa vững chắc.
• Trẻ hít sâu, từ từ nâng đầu gối lên khỏi mặt đất, gót chân không cần chạm thảm. Đẩy người lên nhẹ nhàng, nâng cao hông và mông, tạo hình chữ “V” ngược. Khi thở ra, hướng dẫn trẻ đẩy ngực về phía đùi, cố gắng duỗi thẳng cột sống, giữ tay thẳng sao cho từ cổ tay đến mông tạo thành một đường thẳng. Đầu thả lỏng, mắt nhìn về phía chân hoặc thảm.
• Từ từ duỗi thẳng hai chân trong khả năng cho phép. Nếu trẻ cảm thấy căng hoặc khó giữ thăng bằng, có thể áp dụng cách thay phiên một chân duỗi thẳng, một chân khụy gối, luân phiên đổi bên trong khoảng 1 phút.
• Giữ tư thế trong khoảng 30 - 60 giây kết hợp hít thở chậm, sâu và đều. Để kết thúc, hướng dẫn trẻ từ từ hạ đầu gối xuống thảm và quay trở lại tư thế bò ban đầu theo thứ tự ngược lại, tránh thay đổi tư thế đột ngột.

Bài tập yoga hỗ trợ rối loạn phối hợp vận động ở trẻ tự kỷ

>>> Xem thêm:

• Trẻ tiêm vắc xin có mắc chứng tự kỷ không? 
• Top 5 Trung tâm dạy trẻ tự kỷ ở Đống Đa: Nên chọn nơi nào?

Rối loạn phối hợp vận động ở trẻ tự kỷ không chỉ là vấn đề về vận động đơn thuần mà còn liên quan chặt chẽ đến quá trình phát triển tổng thể của trẻ. Nếu được phát hiện sớm và can thiệp đúng cách, nhiều trẻ có thể cải thiện rõ rệt khả năng kiểm soát cơ thể, tham gia tốt hơn vào các hoạt động học tập và sinh hoạt hằng ngày. 

Có thể bạn chưa biết:

Một bước ngoặt đáng kể trong điều trị tự kỷ, mở ra cánh cửa hy vọng mới cho hàng triệu người bệnh trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, Miracare tự hào là cầu nối đưa bệnh nhân mắc bệnh tự kỷ điều trị tại Viện nghiên cứu, điều trị cấy ghép tế bào gốc Tokyo (TSRI) - đơn vị tiên phong và duy nhất hiện tại điều trị bệnh tự kỷ bằng phương pháp này tại Nhật Bản.

Tại TSRI có hơn 500 trẻ mắc bệnh tự kỷ đã điều trị bằng liệu pháp này, hơn 95% bệnh nhân cải thiện đáng kể sau điều trị. Cùng tìm hiểu phương pháp điều trị tự kỷ bằng liệu pháp tế bào gốc nhé!