Sự Ám Ảnh Quá Mức Ở Người Tự Kỷ: Nguyên Nhân, Biểu Hiện Và Cách Đồng Hành

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Sự ám ảnh quá mức ở người tự kỷ là một đặc điểm thường gặp, thể hiện qua việc dành sự quan tâm đặc biệt và kéo dài đối với một chủ đề, đồ vật hoặc hoạt động nhất định. Những sở thích này có thể mang lại nhiều lợi ích trong học tập và phát triển kỹ năng, nhưng cũng có thể ảnh hưởng đến sinh hoạt, giao tiếp và khả năng thích nghi nếu trở nên quá mức. Vậy đâu là nguyên nhân của hiện tượng này, biểu hiện ra sao và làm thế nào để đồng hành hiệu quả? Hãy cùng tìm hiểu trong bài viết dưới đây.

1. "Ám Ảnh" Ở Người Tự Kỷ Là Gì? 

1.1 Khái niệm

Trong thực tế, nhiều người thường sử dụng từ“ám ảnh”để mô tả việc trẻ tự kỷ đặc biệt yêu thích hoặc tập trung quá mức vào một chủ đề, đồ vật hoặc hoạt động nào đó. Ví dụ, trẻ có thể dành hàng giờ để xem bản đồ, xếp ô tô theo hàng, tìm hiểu về tàu hỏa, hành tinh, chữ cái hoặc liên tục nói về một chủ đề yêu thích.

Tuy nhiên, theo góc độ chuyên môn, đây không hoàn toàn là “ám ảnh” theo nghĩa bệnh lý. Trong tiêu chuẩn chẩn đoán rối loạn phổ tự kỷ (ASD), đặc điểm này được mô tả là:

• Sở thích hạn chế và lặp lại (Restricted Interests)
• Mối quan tâm đặc biệt, cường độ cao (Highly Focused Interests)

Những sở thích này thường có một số đặc điểm như:

• Xuất hiện từ sớm và kéo dài trong thời gian dài.
• Mức độ tập trung cao hơn so với trẻ cùng lứa tuổi.
• Trẻ có xu hướng tìm kiếm thông tin, chơi hoặc trò chuyện liên quan đến chủ đề yêu thích liên tục.
• Có thể cảm thấy khó chịu khi bị ngắt quãng hoặc không được tiếp cận với sở thích đó.

Trong nhiều trường hợp, những sở thích đặc biệt này không phải là vấn đề tiêu cực. Ngược lại, chúng có thể trở thành động lực học tập, giúp trẻ phát triển kiến thức chuyên sâu và thậm chí trở thành thế mạnh trong tương lai.

1.2 Phân biệt với "tự kỷ ám thị" 

Khái niệm“tự kỷ ám thị”thường bị sử dụng nhầm lẫn trong cộng đồng và không phải là một thuật ngữ chẩn đoán chính thức trong y khoa.

Cần phân biệt:

Ví dụ, một trẻ tự kỷ có thể dành hàng giờ để tìm hiểu về các loại khủng long vì trẻ thực sự yêu thích chủ đề này. Trong khi đó, người có rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD) có thể liên tục kiểm tra cửa đã khóa hay chưa do lo lắng quá mức.

Do đó, việc trẻ chỉ tập trung mạnh vào một sở thích không đồng nghĩa với việc trẻ đang mắc một vấn đề tâm thần khác.

1.3 Vì sao giới chuyên môn hiện nay có xu hướng dùng "sở thích đặc biệt" thay vì "ám ảnh"?

Trong những năm gần đây, các chuyên gia có xu hướng sử dụng thuật ngữ“sở thích đặc biệt” (Special Interests)thay cho từ“ám ảnh” (Obsession)vì thuật ngữ này phản ánh chính xác và tích cực hơn đặc điểm của người tự kỷ.

Có một số lý do chính:

Thứ nhất, từ “ám ảnh” thường mang ý nghĩa tiêu cực.Nó dễ khiến phụ huynh hiểu rằng đây là một hành vi bất thường cần loại bỏ, trong khi thực tế nhiều sở thích đặc biệt lại có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của trẻ.

Thứ hai, sở thích đặc biệt có thể mang lại nhiều lợi ích.Những chủ đề yêu thích giúp trẻ:

• Tăng khả năng tập trung.
• Học hỏi kiến thức chuyên sâu.
• Điều hòa cảm xúc và giảm căng thẳng.
• Tạo động lực tham gia các hoạt động học tập.

Thứ ba, nhiều người tự kỷ trưởng thành đã biến sở thích đặc biệt thành nghề nghiệp.Ví dụ, niềm yêu thích với máy tính có thể dẫn đến sự nghiệp trong lĩnh vực công nghệ, hoặc sự quan tâm đặc biệt đến động vật có thể trở thành động lực theo đuổi ngành sinh học hay thú y.

Tuy nhiên, sở thích đặc biệt cũng cần được theo dõi nếu:

• Trẻ chỉ quan tâm duy nhất một chủ đề và từ chối mọi hoạt động khác.
• Sở thích ảnh hưởng nghiêm trọng đến học tập, sinh hoạt hoặc giấc ngủ.
• Trẻ có phản ứng quá mức khi bị gián đoạn.

Trong những trường hợp này, chuyên gia có thể hỗ trợ để giúp trẻ mở rộng dần phạm vi hứng thú mà vẫn tôn trọng sở thích và đặc điểm cá nhân của trẻ.

Nhìn chung, thay vì coi đây là một “ám ảnh” tiêu cực, các chuyên gia hiện nay khuyến khích phụ huynh nhìn nhận nhữngsở thích đặc biệtcủa trẻ tự kỷ như một phần trong sự đa dạng thần kinh và là cơ hội để phát hiện, nuôi dưỡng thế mạnh riêng của trẻ.

2. Vì Sao Người Tự Kỷ Có Xu Hướng Này? 

Việc người tự kỷ có nhữngsở thích đặc biệthoặc tập trung mạnh vào một chủ đề nào đó là một trong những đặc điểm phổ biến của rối loạn phổ tự kỷ (ASD). Xu hướng này không phải là điều bất thường mà liên quan đến cách bộ não của người tự kỷ tiếp nhận và xử lý thông tin.

Thứ nhất, các sở thích đặc biệt giúp người tự kỷ tạo racảm giác an toàn và dễ dự đoán. Trong khi thế giới xung quanh thường thay đổi nhanh chóng và có thể gây quá tải về giác quan hoặc cảm xúc, việc được tiếp xúc với những chủ đề quen thuộc giúp trẻ cảm thấy thoải mái và giảm lo âu.

Thứ hai, nhiều người tự kỷ có xu hướngxử lý thông tin theo chiều sâu. Khi quan tâm đến một chủ đề, họ có thể ghi nhớ rất nhiều chi tiết, dành nhiều thời gian tìm hiểu và phát triển kiến thức vượt trội trong lĩnh vực đó. Đây cũng là lý do nhiều trẻ có thể thuộc lòng tên các hành tinh, ghi nhớ lịch tàu, các loại khủng long hoặc thông tin về bản đồ từ rất sớm.

Thứ ba, những sở thích đặc biệt còn đóng vai trò như một cáchđiều hòa cảm xúc. Khi căng thẳng, mệt mỏi hoặc phải đối mặt với môi trường nhiều kích thích, việc tham gia vào hoạt động yêu thích có thể giúp trẻ bình tĩnh hơn và lấy lại cảm giác kiểm soát.

Do đó, xu hướng này không nên được nhìn nhận hoàn toàn theo hướng tiêu cực. Trong nhiều trường hợp, đây chính là điểm mạnh và có thể trở thành nền tảng cho việc học tập, phát triển kỹ năng và định hướng nghề nghiệp sau này.

3. Khi Nào Bình Thường, Khi Nào Cần Quan Tâm Y Tế? 

Phần lớn các sở thích đặc biệt ở người tự kỷ là một đặc điểm tự nhiên của rối loạn phổ tự kỷ và không nhất thiết cần can thiệp. Tuy nhiên, phụ huynh cũng cần quan sát để phân biệt khi nào đây chỉ là một đặc điểm cá nhân và khi nào cần tìm kiếm sự hỗ trợ từ chuyên gia.

3.1 Dấu hiệu chỉ là đặc điểm tự kỷ, không cần can thiệp

Thông thường, sở thích đặc biệt được xem là một phần bình thường của tự kỷ khi:

• Trẻ vẫn có thể tham gia học tập và sinh hoạt hằng ngày.
• Chủ đề yêu thích mang lại niềm vui và động lực cho trẻ.
• Trẻ vẫn có khả năng chuyển sang các hoạt động khác khi được hướng dẫn.
• Sở thích giúp trẻ phát triển kiến thức, kỹ năng hoặc tăng cường giao tiếp.
• Không gây nguy hiểm cho bản thân hoặc người xung quanh.

Ví dụ, một trẻ rất yêu thích thiên văn học, thường xuyên đọc sách về các hành tinh và thích chia sẻ kiến thức với mọi người. Trong trường hợp này, sở thích đặc biệt có thể trở thành một thế mạnh đáng được khuyến khích.

Thay vì cố gắng loại bỏ hoàn toàn sở thích của trẻ, cha mẹ có thể tận dụng chúng như một công cụ để dạy kỹ năng giao tiếp, ngôn ngữ, học tập hoặc mở rộng các mối quan tâm khác.

3.2 Dấu hiệu nên gặp chuyên gia (ảnh hưởng an toàn, sinh hoạt, chức năng)

Phụ huynh nên cân nhắc tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn khi các sở thích hoặc hành vi lặp lại của trẻ bắt đầu ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống hằng ngày, chẳng hạn như:

• Trẻ chỉ tập trung vào một chủ đề duy nhất và từ chối mọi hoạt động khác.
• Không thể học tập, ăn uống hoặc sinh hoạt bình thường nếu bị gián đoạn sở thích.
• Có phản ứng quá mức như la hét, tự gây thương tích hoặc nổi cơn giận dữ khi không được tiếp cận với đối tượng yêu thích.
• Hành vi gây nguy hiểm cho bản thân, ví dụ liên tục chạy theo tàu hỏa, thích leo trèo ở nơi nguy hiểm hoặc tiếp xúc với vật có thể gây thương tích.
• Sở thích khiến trẻ bị cô lập hoàn toàn khỏi gia đình, bạn bè hoặc môi trường học tập.
• Xuất hiện những biểu hiện nghi ngờ kèm theo như lo âu nặng, rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD) hoặc các vấn đề sức khỏe tâm thần khác.

Trong những trường hợp này, chuyên gia sẽ đánh giá để xác định liệu đây chỉ là đặc điểm của tự kỷ hay đã ảnh hưởng đến chức năng và chất lượng cuộc sống của trẻ. Mục tiêu không phải là loại bỏ sở thích đặc biệt mà là giúp trẻ duy trì sự cân bằng, mở rộng kỹ năng và giảm những tác động tiêu cực nếu có.

Nhìn chung, các sở thích đặc biệt ở người tự kỷ thường là một phần tự nhiên của sự đa dạng thần kinh. Điều quan trọng là cha mẹ cần quan sát mức độ ảnh hưởng của chúng đến cuộc sống hằng ngày để có cách đồng hành phù hợp, thay vì xem đây là điều bất thường cần loại bỏ hoàn toàn.

4. Cách Đồng Hành Và Hỗ Trợ Đúng Cách 

Việc người tự kỷ có những sở thích đặc biệt không phải là điều cần loại bỏ. Ngược lại, nếu được thấu hiểu và định hướng phù hợp, đây có thể trở thành nguồn động lực lớn giúp họ học tập, phát triển kỹ năng và xây dựng sự tự tin. Điều quan trọng là gia đình, giáo viên và những người xung quanh cần biết cách đồng hành đúng đắn.

4.1 Với trẻ em (cha mẹ, giáo viên)

Đối với trẻ tự kỷ, cha mẹ và giáo viên không nên xem sở thích đặc biệt là "cố chấp" hay "bất thường". Thay vào đó, hãy coi đây là cánh cửa để kết nối và hỗ trợ trẻ.

Một số cách đồng hành hiệu quả bao gồm:

• Tôn trọng và lắng nghe những điều trẻ yêu thích.
• Sử dụng sở thích của trẻ để tạo động lực học tập. Ví dụ, nếu trẻ thích khủng long, cha mẹ có thể dạy trẻ học chữ, đếm số hoặc kể chuyện thông qua chủ đề này.
• Khuyến khích trẻ chia sẻ sở thích với người khác nhằm phát triển kỹ năng giao tiếp.
• Dần mở rộng sang những hoạt động liên quan thay vì ép trẻ từ bỏ hoàn toàn.
• Thiết lập thời gian hợp lý để sở thích không ảnh hưởng đến việc học, giấc ngủ và sinh hoạt.

Quan trọng nhất, cha mẹ cần tránh những câu nói như:"Con phải bỏ ngay việc này"hoặc"Con chỉ biết mỗi thứ đó thôi", vì điều này có thể khiến trẻ cảm thấy không được thấu hiểu và gia tăng lo âu.

4.2 Với người lớn tự kỷ

Ở người trưởng thành trong phổ tự kỷ, các sở thích đặc biệt thường vẫn tồn tại và có thể trở thành một phần quan trọng trong bản sắc cá nhân.

Người lớn tự kỷ có thể:

• Tìm thấy niềm vui và sự thư giãn thông qua sở thích của mình.
• Sử dụng sở thích như một cách điều hòa cảm xúc và giảm căng thẳng.
• Xây dựng các mối quan hệ với những người có cùng đam mê.

Tuy nhiên, họ cũng cần học cách cân bằng giữa sở thích và các trách nhiệm trong cuộc sống như công việc, học tập và các mối quan hệ xã hội.

Gia đình và cộng đồng nên:

• Tôn trọng sự khác biệt.
• Không phán xét hoặc chế giễu sở thích của họ.
• Hỗ trợ người tự kỷ phát triển kỹ năng quản lý thời gian và mở rộng các hoạt động xã hội nếu cần.

Một môi trường chấp nhận và thấu hiểu sẽ giúp người lớn tự kỷ phát huy tốt hơn những điểm mạnh của mình.

4.3 Biến sở thích thành thế mạnh học tập/nghề nghiệp

Nhiều nghiên cứu cho thấy sở thích đặc biệt có thể trở thành một lợi thế lớn nếu được định hướng đúng cách.

Ví dụ:

• Trẻ yêu thích máy tính có thể phát triển khả năng lập trình hoặc công nghệ thông tin.
• Trẻ thích bản đồ và lịch trình có thể có thế mạnh trong địa lý, logistics hoặc phân tích dữ liệu.
• Trẻ yêu thích động vật có thể phát triển trong các lĩnh vực sinh học, thú y hoặc nghiên cứu.
• Trẻ say mê hội họa, mô hình hoặc thiết kế có thể phát triển các kỹ năng sáng tạo trong tương lai.

Trên thực tế, nhiều người tự kỷ trưởng thành đã thành công trong các lĩnh vực như:

• Công nghệ thông tin.
• Khoa học và nghiên cứu.
• Thiết kế đồ họa.
• Âm nhạc và nghệ thuật.
• Phân tích dữ liệu.
• Kỹ thuật.

Do đó, thay vì chỉ tập trung vào những khó khăn, cha mẹ nên nhìn nhận sở thích đặc biệt như một cơ hội để phát hiện và nuôi dưỡng tiềm năng của trẻ.

4.4 Khi nào nên tìm chuyên gia tâm lý

Mặc dù phần lớn các sở thích đặc biệt không cần can thiệp, phụ huynh hoặc bản thân người tự kỷ nên tìm kiếm sự hỗ trợ từ chuyên gia khi:

• Sở thích khiến trẻ hoặc người lớn tự kỷ không thể tham gia học tập, làm việc hay sinh hoạt bình thường.
• Có phản ứng cảm xúc quá mức khi bị gián đoạn.
• Hành vi gây nguy hiểm cho bản thân hoặc người khác.
• Xuất hiện lo âu nghiêm trọng, ám ảnh cưỡng chế hoặc trầm cảm đi kèm.
• Người tự kỷ trở nên cô lập hoàn toàn và từ chối mọi tương tác xã hội.
• Sở thích ảnh hưởng nghiêm trọng đến giấc ngủ, ăn uống hoặc sức khỏe.

Chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ sẽ giúp đánh giá mức độ ảnh hưởng, đồng thời đưa ra các chiến lược hỗ trợ phù hợp. Mục tiêu không phải là loại bỏ sở thích đặc biệt, mà là giúp người tự kỷ duy trì sự cân bằng, phát huy điểm mạnh và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Nhìn chung, điều quan trọng nhất trong việc đồng hành với người tự kỷ làthấu hiểu thay vì phán xét. Khi được tôn trọng và hỗ trợ đúng cách, những sở thích đặc biệt không chỉ là một đặc điểm của tự kỷ mà còn có thể trở thành động lực học tập, thế mạnh nghề nghiệp và nguồn cảm hứng giúp họ phát triển toàn diện hơn.

5. Kết luận

Sự ám ảnh quá mức ở người tự kỷ không đơn thuần là một hành vi bất thường mà còn phản ánh cách họ tiếp nhận và tương tác với thế giới xung quanh. Khi được thấu hiểu và định hướng đúng cách, những sở thích đặc biệt này có thể trở thành động lực giúp người tự kỷ phát triển khả năng học tập, giao tiếp và xây dựng sự tự tin. Hy vọng bài viết đã giúp bạn hiểu rõ sự ám ảnh quá mức ở người tự kỷ, từ nguyên nhân, biểu hiện đến những cách đồng hành phù hợp để hỗ trợ họ phát triển tích cực trong cuộc sống.