6+ Phương pháp điều hòa cảm xúc cho trẻ tự kỷ

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Điều hòa cảm xúc cho trẻ tự kỷ là một trong những kỹ năng quan trọng giúp trẻ kiểm soát hành vi, giảm căng thẳng và thích nghi tốt hơn với môi trường xung quanh. Cùng Mirai Care tìm hiểu điều hoà cảm xúc là gì cũng như áp dụng đúng các phương pháp điều hòa cảm xúc, điều này không chỉ hỗ trợ sự phát triển tâm lý - xã hội của trẻ mà còn giúp bố mẹ, giáo viên xây dựng mối quan hệ tích cực đồng hành hiệu quả cùng trẻ trong quá trình can thiệp và giáo dục.

1. Điều hòa cảm xúc cho trẻ tự kỷ là gì?

Điều hòa cảm xúc cho trẻ tự kỷ là khả năng giúp trẻ nhận biết, hiểu và kiểm soát các cảm xúc của bản thân theo cách phù hợp với từng tình huống. Kỹ năng này bao gồm việc nhận ra mình đang cảm thấy gì (vui, buồn, giận dữ, lo lắng…), biết nguyên nhân gây ra cảm xúc đó và sử dụng các chiến lược phù hợp để bình tĩnh lại hoặc thể hiện cảm xúc một cách an toàn, tích cực.

Đối với trẻ tự kỷ, điều hòa cảm xúc thường gặp nhiều khó khăn do hạn chế về giao tiếp, nhận thức xã hội và xử lý cảm giác. Trẻ có thể dễ bị quá tải cảm xúc dẫn đến hành vi bùng nổ, cáu gắt, khóc kéo dài hoặc ngược lại là thu mình, né tránh tương tác. Vậy nên việc rèn luyện điều hòa cảm xúc cho trẻ tự kỷ không chỉ giúp trẻ giảm căng thẳng, lo âu mà còn hỗ trợ phát triển hành vi, kỹ năng xã hội và khả năng thích nghi trong học tập cũng như cuộc sống hằng ngày.

Điều hòa cảm xúc giúp cuộc sống của trẻ tự kỷ cải thiện theo hướng tích cực 

2. Cách điều hòa cảm xúc cho trẻ tự kỷ

2.1. Hít sâu, thở ra

Dạy trẻ tự kỷ biết hít sâu, thở ra là một trong những cách hiệu quả nhất để hỗ trợ điều hòa cảm xúc. Khi trẻ hít sâu và thở ra chậm rãi, hệ thần kinh phó giao cảm được kích hoạt giúp làm chậm nhịp tim, giảm căng thẳng và đưa cơ thể về trạng thái bình tĩnh hơn. Đồng thời, các bài tập thở còn giúp trẻ tăng khả năng tập trung và nhận biết cơ thể.

• Sử dụng tín hiệu thở trực quan:Cha mẹ có thể dùng chong chóng giấy, bong bóng xà phòng hoặc bóng bay nhỏ để hướng dẫn trẻ thổi hơi chậm rãi. Việc nhìn thấy đồ vật chuyển động theo nhịp thở giúp trẻ dễ hiểu, dễ bắt chước và biến việc hít thở thành một hoạt động mang tính trò chơi.
• Phương pháp thở hình hộp (Box Breathing):Hướng dẫn trẻ hít vào trong 4 giây - giữ hơi 4 giây - thở ra 4 giây - nghỉ 4 giây. Nhịp thở đều đặn và có cấu trúc rõ ràng này tạo cho trẻ cảm giác an toàn, dễ dự đoán rất phù hợp với trẻ tự kỷ.
• Thực hành chánh niệm có hướng dẫn:Cha mẹ có thể cho trẻ nghe các đoạn audio ngắn với hướng dẫn đơn giản, tập trung vào hơi thở, cảm giác cơ thể hoặc âm thanh xung quanh. 

Những bài tập hít thở sâu không chỉ giúp cơ thể trẻ thư giãn mà còn giúp trẻ nhận ra mối liên hệ giữa cảm xúc và phản ứng cơ thể. Khi được luyện tập thường xuyên, trẻ có thể dần tự áp dụng các kỹ năng này để bình tĩnh lại trong những tình huống căng thẳng.

Bài tập hít thở sâu giúp cải thiện tâm trạng trẻ tự kỷ 

2.2. Chơi trò chơi để điều chỉnh cảm giác

Ở trẻ tự kỷ, tình trạng khó điều hòa cảm xúc thường bắt nguồn từ việc quá tải hoặc thiếu kích thích giác quan. Các hoạt động chơi mang tính cảm giác (sensory play) giúp trẻ tiếp nhận, xử lý thông tin từ môi trường tốt hơn từ đó hỗ trợ trẻ tự làm dịu cảm xúc và ổn định hành vi.

• Chăn nặng hoặc đệm đặt trên đùi (Weighted blanket/lap pad):Áp lực sâu đều đặn lên cơ thể giúp hệ thần kinh của trẻ được xoa dịu, tạo cảm giác an toàn. Cha mẹ có thể cho trẻ sử dụng khi đọc sách, làm bài tập hoặc trong những khoảng thời gian cần thư giãn.
• Đồ chơi bóp, đất nặn trị liệu:Việc bóp, kéo giãn hoặc nhào nặn các vật dụng này giúp trẻ giải phóng căng thẳng, đồng thời giữ được sự tập trung. Đây là lựa chọn phù hợp khi trẻ cần ngồi yên nhưng vẫn có nhu cầu vận động cảm giác.
• Trò chơi vận động:Các hoạt động như đu xích đu, nhảy, leo trèo nhẹ hoặc lắc lư giúp điều chỉnh mức năng lượng trong cơ thể trẻ.
• Chơi với nước hoặc cát:Đổ nước, múc cát, tạo hình hay khuôn mẫu mang lại cảm giác lặp lại, nhịp nhàng và dễ đoán. Những hoạt động này có tác dụng làm dịu tâm trí giúp trẻ tập trung và thư giãn hơn.

Khi được tiếp xúc với trải nghiệm cảm giác có kiểm soát và quen thuộc, trẻ tự kỷ sẽ ít bị kích hoạt cảm xúc tiêu cực hơn. Quan trọng hơn, trẻ dần học được cách tự điều chỉnh và làm dịu bản thân.

Chơi trò chơi để điều chỉnh cảm giác ở trẻ tự kỷ

2.3. Hiểu và nhận biết cảm xúc

Hiểu và nhận biết cảm xúc là nền tảng quan trọng giúp trẻ tự kỷ học cách điều hòa cảm xúc và kiểm soát hành vi. Nhiều trẻ gặp khó khăn trong việc nhận ra cảm xúc của chính mình cũng như cảm xúc của người khác, dẫn đến các phản ứng như bùng nổ cảm xúc, né tránh giao tiếp hoặc thu mình. Việc áp dụng các bài tập có cấu trúc rõ ràng sẽ giúp trẻ từng bước thu hẹp khoảng cách này.

• Thẻ cảm xúc (Emotion Flashcards):Sử dụng thẻ có hình khuôn mặt hoặc nhân vật hoạt hình thể hiện các cảm xúc khác nhau như vui, buồn, tức giận, lo lắng… Cha mẹ cùng trẻ gọi tên cảm xúc và thảo luận những tình huống thường xuất hiện cảm xúc đó để trẻ dễ liên hệ thực tế.
• Nhật ký cảm xúc:Với trẻ lớn hơn, việc vẽ hoặc viết ngắn gọn về cảm xúc mỗi ngày giúp trẻ nhận diện được sự thay đổi cảm xúc theo thời gian đồng thời cha mẹ cũng sẽ dễ dàng xác định các yếu tố dễ gây nên cảm xúc tiêu cực ở trẻ.
• Nhiệt kế cảm xúc (Emotion Thermometer):Tạo thang đo trực quan từ 1 - 5 thể hiện mức độ cảm xúc tăng dần. Hướng dẫn trẻ chỉ ra mức độ cảm xúc của mình trước khi cảm xúc vượt tầm kiểm soát từ đó kịp thời áp dụng các kỹ năng làm dịu.
• Đóng vai tình huống (Role-playing):Cùng trẻ diễn lại các tình huống xã hội quen thuộc như chờ đợi, bị từ chối, thay đổi kế hoạch… và luyện tập cách phản ứng bình tĩnh, phù hợp.

Việc gọi tên cảm xúc và thực hành phản ứng cảm xúc phù hợp giúp trẻ tự kỷ có ngôn ngữ để diễn đạt trạng thái bên trong, giảm căng thẳng, tăng khả năng giao tiếp và cải thiện mối quan hệ với cha mẹ, bạn bè và thầy cô.

Trẻ tự kỷ học cách điều hòa qua việc hiểu và nhận biết cảm xúc

2.4. Nghỉ giữa giờ vận động

Việc chuyển tiếp giữa các hoạt động hoặc phải tập trung trong thời gian dài thường là thách thức lớn đối với trẻ tự kỷ điều này dễ dẫn đến căng thẳng, bùng nổ cảm xúc hoặc mất hợp tác. Các khoảng nghỉ vận động có cấu trúc rõ ràng giúp trẻ giải phóng năng lượng dư thừa, tái tập trung và phòng ngừa cảm xúc quá khích.

• Nghỉ vận động theo khung giờ cố định:Cứ mỗi 30 - 60 phút, cha mẹ có thể cho trẻ nghỉ 3 - 5 phút với các hoạt động đơn giản như bật nhảy tại chỗ, vươn vai, xoay khớp hoặc đi bộ ngắn. Sự đều đặn giúp trẻ dự đoán được lịch trình, từ đó cảm thấy an toàn hơn.
• Vận động như phần thưởng hoàn thành nhiệm vụ:Sử dụng hoạt động vận động (chạy, nhảy, chơi bóng…) như phần thưởng sau khi trẻ hoàn thành một nhiệm vụ khó giúp củng cố hành vi tích cực và khả năng kiểm soát cảm xúc.
• Trò chơi vượt chướng ngại vật:Thiết kế các chướng ngại đơn giản trong nhà hoặc ngoài trời như bò qua ghế, giữ thăng bằng, nhảy qua vạch… giúp cải thiện phối hợp vận động và khả năng tự điều chỉnh.
• Yoga hoặc các động tác mô phỏng động vật:Bắt chước tư thế yoga hoặc cách đi của động vật (đi như gấu, nhảy như ếch…) giúp tăng nhận thức cơ thể, đồng thời cung cấp kích thích cảm giác sâu (proprioceptive) mang tính làm dịu.

Các khoảng nghỉ vận động không chỉ mang tính giải trí, mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc giúp trẻ tự kỷ duy trì trạng thái cảm xúc ổn định, giảm tích tụ căng thẳng và thích nghi tốt hơn với các hoạt động trong ngày.

Nghỉ giữa giờ vận động để trẻ giải phóng năng lượng dư thừa 

2.5. Lập lịch trình nhất quán

Một lịch trình sinh hoạt nhất quán giúp giảm cảm giác bất định (yếu tố thường kích hoạt rối loạn điều hòa cảm xúc ở trẻ tự kỷ). Khi trẻ biết trước điều gì sẽ xảy ra, não bộ có thời gian chuẩn bị và thích nghi từ đó giảm cảm giác lo âu và hạn chế các cơn bùng nổ cảm xúc.

• Sử dụng hình ảnh hoặc biểu tượng trực quan:Với trẻ nhỏ hoặc trẻ gặp khó khăn trong đọc hiểu, cha mẹ nên sử dụng tranh ảnh, biểu tượng đơn giản để minh họa các hoạt động trong ngày như ăn uống, học tập, vui chơi, đi ngủ.
• Mã màu cho từng nhóm hoạt động:Gán màu sắc cho các loại hoạt động khác nhau (ví dụ: màu xanh cho hoạt động thư giãn, màu vàng cho học tập) giúp trẻ phân biệt và ghi nhớ dễ dàng hơn.
• Chia nhỏ các hoạt động nhiều bước:Những nhiệm vụ như mặc quần áo, đánh răng hay chuẩn bị đi học nên được chia thành từng bước rõ ràng, trình bày bằng hình ảnh theo trình tự để trẻ dễ thực hiện và không bị quá tải.
• Cho trẻ lựa chọn trong giới hạn:Đưa ra 1 - 2 lựa chọn có kiểm soát (ví dụ: Con muốn xếp hình hay tô màu trước?) giúp trẻ cảm thấy được tôn trọng và chủ động nhưng vẫn đảm bảo cấu trúc và kỷ luật cần thiết.

Khi biết trước lịch trình và các bước thực hiện, trẻ tự kỷ có thể dự đoán được các chuyển tiếp, chuẩn bị tâm lý tốt hơn và dần học cách tự điều hòa cảm xúc trong sinh hoạt hằng ngày.

Lập một lịch trình nhất quán và xuyên suốt cho trẻ tự kỷ

2.6. Kể chuyện, các tình huống thực tế

Social Stories (câu chuyện xã hội) là những câu chuyện ngắn, có cấu trúc rõ ràng giúp trẻ tự kỷ hiểu được các tình huống xã hội, kỳ vọng của người khác và cách phản ứng phù hợp. Khi kết hợp với kịch bản ứng phó cảm xúc, phương pháp này mang lại công cụ cụ thể để trẻ điều hòa cảm xúc trong đời sống hằng ngày.

• Xác định các tình huống dễ kích hoạt cảm xúc:Cha mẹ nên tập trung vào những tình huống khiến trẻ thường lo lắng, cáu giận hoặc bùng nổ cảm xúc như chờ đến lượt, chia sẻ đồ chơi, thay đổi kế hoạch hoặc bị từ chối mong muốn.
• Xây dựng câu chuyện đơn giản, dễ hiểu:Viết hoặc minh họa một câu chuyện ngắn mô tả tình huống, cảm xúc mà trẻ có thể gặp phải và cách phản ứng phù hợp. Nội dung nên ngắn gọn, dùng ngôn từ tích cực và quen thuộc với trẻ.
• Luyện tập lặp lại và đóng vai:Đọc câu chuyện cùng trẻ mỗi ngày kết hợp đóng vai để trẻ thực hành phản ứng trong môi trường an toàn. Cha mẹ có thể làm mẫu các hành vi bình tĩnh và cách xử lý cảm xúc.

Theo thời gian, trẻ sẽ học cách dự đoán khó khăn, chủ động áp dụng các chiến lược điều hòa cảm xúc và dần nâng cao khả năng tự kiểm soát cũng như nhận thức cảm xúc trong các tình huống thực tế.

Kể chuyện, các tình huống thực tế

>>> Xem thêm:

• 7+ Cuốn sách dành cho bố mẹ có con tự kỷ đáng được quan tâm
• Top 3 món ăn trưa cho trẻ tự kỷ giúp bé ăn ngon, đủ dinh dưỡng

Điều hòa cảm xúc cho trẻ tự kỷ không phải là quá trình ngày một ngày hai, mà cần sự kiên trì, thấu hiểu và nhất quán từ gia đình và những người chăm sóc. Khi trẻ được hướng dẫn đúng cách để nhận biết cảm xúc, học các chiến lược bình tĩnh và có môi trường an toàn để thể hiện bản thân, khả năng tự kiểm soát cảm xúc sẽ dần được cải thiện. Đây chính là nền tảng quan trọng giúp trẻ tự kỷ phát triển kỹ năng xã hội, học tập tốt hơn và nâng cao chất lượng cuộc sống trong hiện tại cũng như tương lai.

 

Có thể bạn chưa biết:

Một bước ngoặt đáng kể trong điều trị tự kỷ, mở ra cánh cửa hy vọng mới cho hàng triệu người bệnh trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, Miracare tự hào là cầu nối đưa bệnh nhân mắc bệnh tự kỷ điều trị tại Viện nghiên cứu, điều trị cấy ghép tế bào gốc Tokyo (TSRI) - đơn vị tiên phong và duy nhất hiện tại điều trị bệnh tự kỷ bằng phương pháp này tại Nhật Bản.

Tại TSRI có hơn 500 trẻ mắc bệnh tự kỷ đã điều trị bằng liệu pháp này, hơn 95% bệnh nhân cải thiện đáng kể sau điều trị. Cùng tìm hiểu phương pháp điều trị tự kỷ bằng liệu pháp tế bào gốc nhé!