4+ Cách dạy giao tiếp xã hội ở trẻ tự kỷ hiệu quả

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Giao tiếp xã hội ở trẻ tự kỷ là một trong những lĩnh vực phát triển gặp nhiều khó khăn và ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hòa nhập của trẻ trong gia đình, trường học và cộng đồng. Nhiều trẻ tự kỷ gặp trở ngại trong việc sử dụng ngôn ngữ, duy trì tương tác hai chiều hoặc xây dựng mối quan hệ với người khác. Trong bài viết này, Mirai Care sẽ chỉ ra các dấu hiệu khó khăn về giao tiếp xã hội cũng như các cách áp dụng phương pháp hỗ trợ phù hợp giúp trẻ cải thiện khả năng tương tác, tăng sự tự tin và nâng cao chất lượng cuộc sống.

1. Dấu hiệu cho thấy trẻ gặp khó khăn trong giao tiếp xã hội

Trẻ gặp khó khăn trong giao tiếp xã hội thường có những biểu hiện rõ ràng trong cách tương tác với người khác. Trẻ có thể ít hoặc không chủ động giao tiếp bằng mắt, hiếm khi quay đầu khi được gọi tên và ít sử dụng cử chỉ như chỉ tay, gật đầu hay vẫy tay để truyền đạt nhu cầu. Nhiều trẻ gặp khó khăn trong việc hiểu và phản hồi cảm xúc của người đối diện, ví dụ như không nhận ra nét mặt buồn hay vui, không biết chia sẻ niềm vui hoặc an ủi người khác.

Bên cạnh đó, trẻ có thể gặp trở ngại trong giao tiếp lời nói như nói chậm, lặp lại lời người khác (echolalia), nói không đúng ngữ cảnh hoặc chỉ nói về chủ đề mình quan tâm mà không duy trì hội thoại hai chiều. Trong các tình huống xã hội, trẻ thường chơi một mình, ít tham gia trò chơi tương tác, không biết chờ lượt hoặc không hiểu các quy tắc xã hội cơ bản. Những dấu hiệu này nếu xuất hiện kéo dài có thể ảnh hưởng đến khả năng hòa nhập của trẻ và cần được theo dõi, đánh giá để có hướng can thiệp phù hợp.

Dấu hiệu cho thấy trẻ gặp khó khăn trong giao tiếp xã hội

2. Ảnh hưởng của việc thiếu kỹ năng giao tiếp xã hội ở trẻ tự kỷ

Việc thiếu kỹ năng giao tiếp xã hội có thể ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều khía cạnh trong sự phát triển của trẻ tự kỷ. Khi trẻ gặp khó khăn trong việc hiểu và tương tác với người khác, trẻ dễ rơi vào trạng thái cô lập, ít có cơ hội kết nối với bạn bè và người xung quanh. 

Điều này không chỉ làm hạn chế khả năng hình thành các mối quan hệ xã hội mà còn ảnh hưởng đến sự phát triển cảm xúc khiến trẻ dễ lo âu, thất vọng hoặc bộc phát hành vi tiêu cực khi không thể diễn đạt nhu cầu của mình.

Thiếu kỹ năng giao tiếp xã hội còn tác động trực tiếp đến quá trình học tập và hòa nhập của trẻ trong môi trường lớp học. Trẻ có thể gặp khó khăn khi làm việc nhóm, không hiểu yêu cầu của giáo viên hoặc không biết cách nhờ giúp đỡ khi cần. Về lâu dài, điều này có thể ảnh hưởng đến sự tự tin, kỹ năng giải quyết vấn đề và khả năng thích nghi của trẻ trong các tình huống xã hội khác nhau.

Ảnh hưởng của việc thiếu kỹ năng giao tiếp xã hội ở trẻ tự kỷ

3. Các kỹ năng giao tiếp xã hội trẻ tự kỷ cần được can thiệp

Giao tiếp xã hội là một trong những vấn đề khó khăn mà hầu hết trẻ tự kỷ nào cũng mắc phải. Việc can thiệp sớm và đúng trọng tâm các nhóm kỹ năng giao tiếp xã hội không chỉ giúp trẻ cải thiện khả năng tương tác mà còn hỗ trợ trẻ hòa nhập tốt hơn trong gia đình, trường học và cộng đồng. Dưới đây là các nhóm kỹ năng quan trọng cần được ưu tiên can thiệp

3.1. Nhóm kỹ năng tương tác cơ bản

Nhóm kỹ năng tương tác cơ bản là nền tảng đầu tiên trong giao tiếp xã hội ở trẻ tự kỷ. Trẻ thường gặp khó khăn trong việc giao tiếp bằng mắt, quay đầu khi được gọi tên, chú ý chung hoặc thể hiện sự quan tâm đến người khác. 

Việc can thiệp nhóm kỹ năng này giúp trẻ biết cách chú ý đến đối phương, bắt chước hành động, chờ lượt và phản hồi lại các tín hiệu xã hội đơn giản. Khi các kỹ năng tương tác cơ bản được cải thiện, trẻ sẽ có nền tảng vững chắc để phát triển các kỹ năng giao tiếp và xã hội phức tạp hơn.

3.2. Nhóm kỹ năng giao tiếp

Kỹ năng giao tiếp (bao gồm cả giao tiếp bằng lời nói và không lời) là yếu tố then chốt giúp trẻ tự kỷ thể hiện nhu cầu, cảm xúc và suy nghĩ của mình. Trẻ có thể gặp khó khăn trong việc sử dụng ngôn ngữ phù hợp ngữ cảnh, hiểu câu hỏi, duy trì hội thoại hoặc sử dụng cử chỉ, nét mặt khi giao tiếp. 

Can thiệp nhóm kỹ năng này tập trung vào việc giúp trẻ biết cách bắt đầu - duy trì - kết thúc cuộc trò chuyện, đặt câu hỏi, trả lời phù hợp và hiểu ý định của người khác. Điều này góp phần giảm hành vi tiêu cực do trẻ không diễn đạt được mong muốn của mình.

3.3. Nhóm kỹ năng chơi và hòa nhập

Chơi là một hình thức giao tiếp xã hội quan trọng đối với trẻ em, đặc biệt là trẻ tự kỷ. Nhiều trẻ gặp khó khăn khi chơi chung với bạn, không biết cách chia sẻ đồ chơi, luân phiên hoặc tham gia trò chơi theo luật. 

Can thiệp nhóm kỹ năng chơi và hòa nhập giúp trẻ học cách chơi song song, chơi tương tác, chơi theo nhóm và dần hiểu các quy tắc xã hội trong quá trình chơi. Thông qua hoạt động chơi có hướng dẫn, trẻ không chỉ phát triển kỹ năng xã hội mà còn tăng khả năng thích nghi, hợp tác và xây dựng mối quan hệ tích cực với bạn bè.

Các kỹ năng giao tiếp xã hội trẻ tự kỷ cần được can thiệp

4. Cách dạy giao tiếp xã hội cho trẻ tự kỷ hiệu quả

4.1. Thay đổi cách giao tiếp của người lớn

Một trong những cách dạy giao tiếp xã hội cho trẻ tự kỷ hiệu quả nhất là bắt đầu từ việc thay đổi cách giao tiếp của người lớn. Trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn trong việc xử lý ngôn ngữ phức tạp, ẩn dụ hoặc lời nói quá nhanh. Vì vậy, người lớn nên sử dụng câu ngắn gọn, rõ ràng, đúng ngữ cảnh và đi kèm cử chỉ, nét mặt minh họa. 

Việc nói chậm, lặp lại thông tin quan trọng và chờ trẻ phản hồi sẽ giúp trẻ có thêm thời gian xử lý và học cách tương tác. Khi người lớn giao tiếp theo cách phù hợp, trẻ sẽ cảm thấy an toàn, dễ hiểu và dần hình thành các kỹ năng giao tiếp xã hội một cách tự nhiên hơn.

4.2. Tạo động lực để trẻ chủ động giao tiếp

Để trẻ tự kỷ chủ động giao tiếp xã hội, điều quan trọng là người lớn cần tạo ra động lực giao tiếp thay vì ép buộc trẻ phải nói hoặc tương tác. Trẻ sẽ có xu hướng giao tiếp nhiều hơn khi nhận thấy việc giao tiếp mang lại lợi ích hoặc đáp ứng được nhu cầu của bản thân. Cha mẹ và giáo viên có thể tận dụng những sở thích của trẻ như đồ chơi yêu thích, trò chơi quen thuộc hoặc hoạt động trẻ hứng thú để khuyến khích trẻ giao tiếp. 

Ví dụ, thay vì đưa ngay món đồ trẻ muốn, người lớn có thể chờ trẻ nhìn, chỉ tay, phát âm hoặc ra dấu để yêu cầu. Mọi nỗ lực giao tiếp của trẻ dù rất nhỏ đều cần được ghi nhận và phản hồi tích cực. Khi trẻ cảm thấy giao tiếp giúp mình được lắng nghe và thấu hiểu, trẻ sẽ dần hình thành động lực chủ động giao tiếp từ đó cải thiện kỹ năng giao tiếp xã hội một cách bền vững.

Ghi nhận, cổ vũ giúp tạo động lực để trẻ chủ động giao tiếp

4.3. Dạy giao tiếp xã hội thông qua hoạt động hằng ngày

Các hoạt động sinh hoạt hằng ngày chính là môi trường tự nhiên và hiệu quả nhất để rèn luyện kỹ năng giao tiếp xã hội cho trẻ tự kỷ. Trong quá trình ăn uống, tắm rửa, mặc quần áo, chơi đồ chơi hay đi siêu thị, cha mẹ có thể chủ động tạo cơ hội để trẻ tương tác bằng cách đặt câu hỏi đơn giản, mô tả hành động đang diễn ra và chờ trẻ phản hồi. 

Việc lặp lại những mẫu giao tiếp quen thuộc trong bối cảnh thực tế giúp trẻ hiểu rõ ý nghĩa của ngôn ngữ và cách sử dụng giao tiếp trong đời sống. Khi kỹ năng giao tiếp được lồng ghép tự nhiên vào thói quen hằng ngày, trẻ sẽ dễ tiếp nhận hơn, giảm áp lực học tập và tăng khả năng ghi nhớ từ đó cải thiện khả năng giao tiếp xã hội một cách bền vững.

4.4. Sử dụng công cụ hỗ trợ giao tiếp

Với nhiều trẻ tự kỷ gặp khó khăn trong giao tiếp bằng lời nói, việc sử dụng các công cụ hỗ trợ giao tiếp đóng vai trò vô cùng quan trọng. Các công cụ như tranh ảnh, thẻ hình (PECS), lịch trình trực quan, bảng cảm xúc hoặc thiết bị giao tiếp hỗ trợ (AAC) giúp trẻ diễn đạt nhu cầu, cảm xúc và suy nghĩ một cách rõ ràng hơn. 

Những công cụ này không chỉ hỗ trợ trẻ trong giao tiếp xã hội mà còn giảm hành vi tiêu cực do không thể diễn đạt mong muốn. Khi được hướng dẫn sử dụng đúng cách và nhất quán, công cụ hỗ trợ giao tiếp sẽ trở thành “cầu nối” giúp trẻ tự kỷ tương tác hiệu quả hơn với gia đình, bạn bè và môi trường xung quanh.

Sử dụng công cụ hỗ trợ giao tiếp cho trẻ tự kỷ

5. Kết hợp các phương pháp can thiệp để phát triển giao tiếp xã hội ở trẻ tự kỷ

5.1. Can thiệp âm ngữ trị liệu

Âm ngữ trị liệu là một trong những phương pháp quan trọng giúp trẻ tự kỷ phát triển khả năng giao tiếp xã hội. Thông qua các buổi trị liệu, chuyên gia sẽ hỗ trợ trẻ cải thiện phát âm, mở rộng vốn từ, hiểu và sử dụng ngôn ngữ phù hợp với ngữ cảnh giao tiếp. 

Không chỉ tập trung vào lời nói, âm ngữ trị liệu còn giúp trẻ rèn luyện giao tiếp không lời như ánh mắt, nét mặt, cử chỉ và khả năng luân phiên trong hội thoại. Việc can thiệp đều đặn và đúng phương pháp giúp trẻ tự tin hơn khi tương tác với người khác từ đó nâng cao kỹ năng giao tiếp xã hội một cách rõ rệt.

5.2. Liệu pháp hành vi ứng dụng (ABA)

Liệu pháp hành vi ứng dụng (ABA) là phương pháp can thiệp khoa học được sử dụng rộng rãi trong hỗ trợ trẻ tự kỷ phát triển kỹ năng giao tiếp xã hội. ABA tập trung phân tích hành vi, tăng cường những hành vi giao tiếp tích cực và giảm các hành vi cản trở giao tiếp thông qua củng cố tích cực. 

Trẻ được học cách bắt đầu giao tiếp, duy trì tương tác, chờ lượt và phản hồi phù hợp trong các tình huống xã hội khác nhau. Nhờ cấu trúc rõ ràng và mục tiêu cụ thể, ABA giúp trẻ từng bước hình thành và duy trì các kỹ năng giao tiếp xã hội cần thiết trong cuộc sống hằng ngày.

5.3. Liệu pháp Floortime/DIR

Floortime/DIR là phương pháp can thiệp lấy mối quan hệ và cảm xúc làm trung tâm, rất phù hợp với việc phát triển giao tiếp xã hội ở trẻ tự kỷ. Phương pháp này khuyến khích người lớn tham gia vào thế giới của trẻ thông qua chơi tương tác, từ đó tạo ra các vòng giao tiếp tự nhiên. 

Floortime giúp trẻ phát triển khả năng chú ý chung, điều hòa cảm xúc, tương tác hai chiều và dần mở rộng giao tiếp xã hội một cách tự nhiên. Thông qua việc xây dựng mối quan hệ gắn kết, trẻ học cách giao tiếp với người khác không chỉ bằng lời nói mà còn bằng cảm xúc và sự kết nối.

5.4. Can thiệp sớm và cá nhân hóa chương trình cho từng trẻ

Can thiệp sớm đóng vai trò then chốt trong việc phát triển giao tiếp xã hội ở trẻ tự kỷ, đặc biệt trong những năm đầu đời khi não bộ còn có khả năng thích nghi cao. Mỗi trẻ tự kỷ có đặc điểm, mức độ và nhu cầu khác nhau vì vậy chương trình can thiệp cần được cá nhân hóa dựa trên khả năng, điểm mạnh và khó khăn riêng của từng trẻ. Việc kết hợp linh hoạt các phương pháp như âm ngữ trị liệu, ABA và Floortime trong một kế hoạch can thiệp phù hợp sẽ giúp tối ưu hiệu quả phát triển kỹ năng giao tiếp xã hội, hỗ trợ trẻ hòa nhập tốt hơn với gia đình, nhà trường và cộng đồng.

Kết hợp các phương pháp can thiệp để phát triển giao tiếp xã hội ở trẻ tự kỷ

>>> Xem thêm:

• 7+ Cuốn sách dành cho bố mẹ có con tự kỷ đáng được quan tâm
• Top 3 món ăn trưa cho trẻ tự kỷ giúp bé ăn ngon, đủ dinh dưỡng

Giao tiếp xã hội ở trẻ tự kỷ có thể phát triển chậm hơn so với trẻ điển hình nhưng với sự kiên nhẫn, can thiệp đúng cách và môi trường hỗ trợ tích cực, trẻ hoàn toàn có thể tiến bộ theo từng giai đoạn. Sự đồng hành của bố mẹ, giáo viên và chuyên gia đóng vai trò then chốt trong việc giúp trẻ học cách kết nối, thể hiện nhu cầu và cảm xúc một cách phù hợp. Phát triển kỹ năng giao tiếp xã hội không chỉ giúp trẻ hòa nhập tốt hơn mà còn là nền tảng quan trọng cho sự phát triển độc lập và bền vững trong tương lai.

Có thể bạn chưa biết:

Một bước ngoặt đáng kể trong điều trị tự kỷ, mở ra cánh cửa hy vọng mới cho hàng triệu người bệnh trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, Miracare tự hào là cầu nối đưa bệnh nhân mắc bệnh tự kỷ điều trị tại Viện nghiên cứu, điều trị cấy ghép tế bào gốc Tokyo (TSRI) - đơn vị tiên phong và duy nhất hiện tại điều trị bệnh tự kỷ bằng phương pháp này tại Nhật Bản.

Tại TSRI có hơn 500 trẻ mắc bệnh tự kỷ đã điều trị bằng liệu pháp này, hơn 95% bệnh nhân cải thiện đáng kể sau điều trị. Cùng tìm hiểu phương pháp điều trị tự kỷ bằng liệu pháp tế bào gốc nhé!