Giúp Trẻ Tự Kỷ Giảm Rối Loạn Lo Âu: Hướng Dẫn Toàn Diện Cho Cha Mẹ

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Rối loạn lo âu có thể khiến trẻ tự kỷ trở nên căng thẳng, né tránh tình huống mới, khó thích nghi với thay đổi hoặc xuất hiện những phản ứng cảm xúc mạnh hơn khi gặp điều khiến trẻ bất an. Vì vậy, giúp trẻ tự kỷ giảm rối loạn lo âu không chỉ hướng đến việc làm dịu cảm xúc nhất thời mà còn cần giúp trẻ nhận biết cảm xúc, xây dựng cảm giác an toàn và từng bước hình thành kỹ năng đối phó với căng thẳng. Bài viết dưới đây của Mirai Care sẽ cùng cha mẹ tìm hiểu nguyên nhân, dấu hiệu và những phương pháp hỗ trợ phù hợp để giúp trẻ kiểm soát lo âu tốt hơn trong cuộc sống hằng ngày.

1. Vì sao trẻ tự kỷ dễ mắc rối loạn lo âu hơn trẻ khác?  

Trẻ rối loạn phổ tự kỷ (ASD) có thể gặp lo âu với tỷ lệ cao hơn so với trẻ phát triển điển hình. Điều này không xuất phát từ một nguyên nhân duy nhất mà thường liên quan đến sự kết hợp giữa đặc điểm xử lý cảm giác, khó khăn trong giao tiếp – tương tác xã hội, nhu cầu về tính dự đoán và những trải nghiệm trong môi trường sống.

Một số yếu tố thường góp phần làm gia tăng lo âu ở trẻ tự kỷ gồm:

• Khó dự đoán và thích nghi với thay đổi: Nhiều trẻ cảm thấy an toàn hơn khi sinh hoạt theo lịch trình quen thuộc. Việc đổi giáo viên, đến địa điểm mới hoặc thay đổi kế hoạch đột ngột có thể khiến trẻ bất an.
• Nhạy cảm với kích thích giác quan: Âm thanh lớn, ánh sáng mạnh, nơi đông người, mùi hoặc cảm giác tiếp xúc nhất định có thể khiến trẻ quá tải và hình thành phản ứng lo âu.
• Khó khăn trong giao tiếp: Khi chưa thể diễn đạt rõ mình đang sợ, đau, khó chịu hay cần điều gì, trẻ có thể biểu hiện căng thẳng thông qua hành vi.
• Khó hiểu các tình huống xã hội: Việc không biết người khác đang nghĩ gì, phải phản ứng như thế nào hoặc điều gì sắp xảy ra có thể làm tăng cảm giác không chắc chắn.
• Nhận thức về những khó khăn của bản thân: Ở trẻ lớn hơn, việc nhận thấy mình khác biệt hoặc từng trải qua thất bại, bị trêu chọc hay cô lập cũng có thể làm gia tăng lo âu.
• Khó nhận biết và điều hòa cảm xúc: Một số trẻ khó xác định những thay đổi bên trong cơ thể và gọi tên cảm xúc, khiến việc tự kiểm soát căng thẳng trở nên khó khăn hơn.

Lo âu ở trẻ tự kỷ vì vậy không nên đơn giản được xem là trẻ “nhút nhát”, “khó tính” hay “không chịu hợp tác”. Việc xác định điều gì đang khiến trẻ bất an là bước quan trọng để lựa chọn cách hỗ trợ phù hợp.

2. Dấu hiệu nhận biết rối loạn lo âu ở trẻ tự kỷ  

Nhận biết lo âu ở trẻ tự kỷ đôi khi khó hơn vì một số biểu hiện có thể chồng lấp với đặc điểm vốn có của ASD. Trẻ cũng có thể chưa đủ khả năng ngôn ngữ để nói “con đang lo” hoặc giải thích nguyên nhân khiến mình sợ hãi.

Cha mẹ vì thế nên quan sát sự thay đổi so với trạng thái thường ngày của trẻ, đặc biệt khi các biểu hiện xuất hiện thường xuyên, kéo dài và ảnh hưởng đến học tập, sinh hoạt hoặc khả năng tham gia các hoạt động.

2.1. Biểu hiện hành vi – cảm xúc thường gặp

Khi lo âu, trẻ có thể trở nên bồn chồn, căng thẳng, dễ cáu gắt hoặc né tránh những tình huống khiến mình cảm thấy không an toàn.

Một số biểu hiện cha mẹ có thể nhận thấy gồm:

• Né tránh đi học, gặp người lạ, nơi đông người hoặc một hoạt động cụ thể.
• Khóc, la hét hoặc phản ứng cảm xúc mạnh trước những thay đổi nhỏ.
• Liên tục hỏi lại về một sự việc hoặc cần được trấn an nhiều lần.
• Bám cha mẹ hoặc người chăm sóc nhiều hơn bình thường.
• Khó tập trung khi đang lo lắng.
• Tăng các hành vi lặp lại hoặc tự kích thích khi căng thẳng.
• Khó chịu rõ rệt khi lịch trình bị thay đổi.
• Xuất hiện những nỗi sợ mạnh đối với một số tình huống hoặc sự vật.
• Giảm hứng thú hoặc từ chối những hoạt động trẻ từng tham gia.

Đặc biệt, meltdown hoặc hành vi bùng nổ không đồng nghĩa trẻ cố tình chống đối. Trong một số trường hợp, đó có thể là phản ứng khi mức độ lo âu hoặc quá tải vượt quá khả năng tự điều chỉnh của trẻ.

2.2. Biểu hiện thể chất đi kèm

Lo âu không chỉ thể hiện qua cảm xúc mà còn có thể gây ra những thay đổi về thể chất. Khi cơ thể bước vào trạng thái căng thẳng, trẻ có thể xuất hiện:

• Tim đập nhanh hoặc cảm giác hồi hộp.
• Thở nhanh, khó điều hòa nhịp thở.
• Đổ nhiều mồ hôi.
• Run tay hoặc căng cơ.
• Đau bụng, buồn nôn hoặc khó chịu đường tiêu hóa.
• Đau đầu.
• Khó ngủ, thức giấc nhiều lần hoặc ngủ không sâu.
• Thay đổi cảm giác thèm ăn.
• Mệt mỏi hoặc khó tập trung.

Ở những trẻ hạn chế ngôn ngữ, đau bụng, mất ngủ, né tránh hoặc thay đổi hành vi đôi khi chính là cách cơ thể “lên tiếng” khi trẻ đang căng thẳng. Tuy nhiên, các biểu hiện này cũng có thể xuất phát từ bệnh lý thể chất khác, vì vậy không nên mặc định mọi triệu chứng đều do lo âu.

Nếu các biểu hiện kéo dài, tăng dần hoặc ảnh hưởng đáng kể đến giấc ngủ, ăn uống, học tập, giao tiếp và sinh hoạt hằng ngày, cha mẹ nên đưa trẻ đến bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần có kinh nghiệm với ASD để đánh giá. Việc nhận diện đúng nguyên nhân là nền tảng quan trọng trước khi xây dựng kế hoạch giúp trẻ tự kỷ giảm rối loạn lo âu.

3. Nguyên nhân và các tác nhân (trigger) thường gặp  

Rối loạn lo âu ở trẻ tự kỷ thường không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ. Bên cạnh những đặc điểm liên quan đến xử lý cảm giác, giao tiếp, điều hòa cảm xúc và nhu cầu về tính dự đoán, các tình huống trong cuộc sống hằng ngày có thể trở thành tác nhân kích hoạt khiến trẻ lo lắng hoặc căng thẳng hơn.

Việc xác định đúng trigger rất quan trọng bởi cùng một tình huống có thể hoàn toàn bình thường với trẻ này nhưng lại gây quá tải cho trẻ khác. Cha mẹ nên quan sát điều gì xảy ra trước – trong – sau mỗi lần trẻ lo âu để tìm ra những yếu tố thường xuyên kích hoạt phản ứng.

3.1. Thay đổi thói quen, môi trường quen thuộc

Nhiều trẻ tự kỷ có xu hướng dựa vào lịch trình và những hoạt động quen thuộc để dự đoán điều gì sẽ xảy ra tiếp theo. Sự ổn định này giúp trẻ cảm thấy an toàn và kiểm soát được môi trường xung quanh.

Vì vậy, những thay đổi tưởng chừng nhỏ cũng có thể trở thành tác nhân gây lo âu, chẳng hạn:

• Thay đổi giờ ăn, ngủ hoặc lịch học.
• Chuyển lớp, chuyển trường hoặc thay giáo viên.
• Đi đến một địa điểm mới.
• Có khách lạ đến nhà.
• Thay đổi tuyến đường quen thuộc.
• Một hoạt động dự kiến bị hủy hoặc diễn ra khác kế hoạch.
• Gia đình chuyển nhà hoặc có những thay đổi lớn trong sinh hoạt.

Khi chưa được chuẩn bị trước, trẻ có thể phản ứng bằng cách liên tục hỏi lại, từ chối, khóc, cáu gắt, bám người chăm sóc hoặc xuất hiện hành vi lặp lại nhiều hơn.

Cha mẹ có thể giảm bớt sự bất an bằng cách thông báo trước những thay đổi, sử dụng lịch trực quan, hình ảnh, Social Stories hoặc quy trình “bây giờ – tiếp theo” để giúp trẻ hình dung điều sắp xảy ra.

3.2. Quá tải giác quan (âm thanh, ánh sáng, đám đông)

Khác biệt trong xử lý cảm giác khá phổ biến ở trẻ tự kỷ. Một số trẻ có thể đặc biệt nhạy cảm với âm thanh, ánh sáng, mùi, nhiệt độ, xúc giác hoặc chuyển động.

Ví dụ, tiếng máy sấy tóc, còi xe, tiếng loa ở trung tâm thương mại hoặc tiếng trẻ em nói chuyện cùng lúc có thể trở nên rất khó chịu. Tương tự, ánh sáng quá mạnh, quần áo có chất liệu gây khó chịu hoặc không gian đông người cũng có thể khiến trẻ căng thẳng.

Khi lượng kích thích vượt quá khả năng xử lý, trẻ có thể rơi vào trạng thái quá tải giác quan (sensory overload) với những biểu hiện như:

• Bịt tai hoặc nhắm mắt.
• Muốn rời khỏi địa điểm ngay lập tức.
• Khóc, la hét hoặc trở nên kích động.
• Tăng hành vi tự kích thích.
• Thu mình, ít phản hồi.
• Xuất hiện meltdown.

Điểm quan trọng là phản ứng này không nhất thiết là hành vi chống đối. Nếu nguyên nhân là quá tải giác quan, việc ép trẻ tiếp tục chịu đựng có thể khiến mức độ căng thẳng tăng thêm.

Cha mẹ nên xác định loại kích thích khiến trẻ khó chịu, chủ động giảm cường độ tác nhân và chuẩn bị một không gian yên tĩnh để trẻ phục hồi khi cần thiết.

3.3. Khó khăn trong giao tiếp, tương tác xã hội

Giao tiếp và tương tác xã hội chứa rất nhiều yếu tố khó dự đoán: trẻ phải hiểu lời nói, nét mặt, giọng điệu, quy tắc xã hội và đồng thời lựa chọn cách phản hồi phù hợp. Với một số trẻ tự kỷ, quá trình này đòi hỏi nhiều nỗ lực và có thể trở thành nguồn gây lo âu đáng kể.

Những tình huống dễ kích hoạt lo lắng có thể gồm bắt chuyện với người lạ, trả lời trước lớp, tham gia trò chơi nhóm, dự tiệc, làm quen bạn mới hoặc không hiểu ý định của người khác.

Trẻ có thể lo lắng về việc:

“Mình phải nói gì?” → “Người khác muốn gì ở mình?” → “Nếu mình làm sai thì sao?”

Với trẻ hạn chế khả năng ngôn ngữ, vấn đề còn phức tạp hơn khi trẻ không thể diễn đạt rằng mình đang sợ, đau, khó chịu hoặc muốn rời khỏi tình huống. Lo âu lúc này có thể được biểu hiện thông qua né tránh, im lặng, bỏ đi, khóc hoặc các hành vi khác.

Ngoài ra, những trải nghiệm tiêu cực như bị trêu chọc, từ chối hoặc thất bại nhiều lần trong giao tiếp có thể khiến trẻ dần hình thành tâm lý né tránh các tình huống xã hội.

Vì vậy, để giúp trẻ tự kỷ giảm rối loạn lo âu, mục tiêu không nên chỉ là yêu cầu trẻ “mạnh dạn hơn”. Trẻ cần được hỗ trợ từng bước thông qua giao tiếp phù hợp với khả năng, chuẩn bị trước tình huống, luyện tập kỹ năng xã hội và tăng dần mức độ tiếp xúc trong môi trường an toàn.

4. Phương pháp giúp trẻ giảm lo âu tại nhà 

Để giúp trẻ tự kỷ giảm rối loạn lo âu, cha mẹ có thể bắt đầu từ những thay đổi nhỏ trong sinh hoạt hằng ngày. Mục tiêu không phải loại bỏ hoàn toàn mọi tình huống khiến trẻ lo lắng, mà là giúp trẻ nhận biết cảm xúc, có công cụ tự điều chỉnh và từng bước thích nghi với những tình huống gây căng thẳng.

Cách hỗ trợ cần được cá nhân hóa bởi mỗi trẻ có khả năng giao tiếp, đặc điểm cảm giác và tác nhân gây lo âu khác nhau.

4.1. Dạy trẻ nhận diện và gọi tên cảm xúc

Trước khi có thể kiểm soát lo âu, trẻ cần từng bước hiểu mình đang cảm thấy gì và cơ thể đang phản ứng như thế nào. Đây có thể là một kỹ năng khó đối với một số trẻ tự kỷ, đặc biệt khi trẻ gặp khó khăn trong nhận biết trạng thái cảm xúc bên trong.

Cha mẹ có thể sử dụng thẻ cảm xúc, hình ảnh khuôn mặt, thang đo cảm xúc hoặc màu sắc để giúp trẻ phân biệt các trạng thái như vui, buồn, tức giận, sợ hãi và lo lắng.

Ví dụ, có thể xây dựng thang cảm xúc đơn giản:

Xanh – bình tĩnh → Vàng – bắt đầu lo → Cam – rất căng thẳng → Đỏ – quá tải.

Song song với gọi tên cảm xúc, hãy giúp trẻ nhận biết những tín hiệu của cơ thể như tim đập nhanh, tay căng, muốn bịt tai, đau bụng hoặc muốn bỏ chạy. Khi trẻ dần nhận ra các dấu hiệu sớm, cha mẹ có thể hướng dẫn trẻ sử dụng phương pháp đối phó trước khi cảm xúc trở nên quá mạnh.

Với trẻ hạn chế ngôn ngữ, không nhất thiết phải yêu cầu trẻ nói thành câu. Trẻ có thể chỉ vào hình ảnh, màu sắc hoặc biểu tượng để thể hiện trạng thái của mình.

4.2. Xây dựng “bộ công cụ” đối phó: hít thở sâu, không gian yên tĩnh, vận động

Thay vì chỉ nói “con đừng lo”, cha mẹ nên giúp trẻ có những hành động cụ thể để sử dụng khi bắt đầu căng thẳng.

Một “bộ công cụ” có thể bao gồm:

• Hít thở chậm: Có thể sử dụng hình ảnh trực quan như “ngửi hoa – thổi nến” để trẻ dễ thực hiện hơn.
• Không gian yên tĩnh: Chuẩn bị một góc ít tiếng ồn và ánh sáng để trẻ có thể nghỉ khi quá tải.
• Vận động: Đi bộ, kéo giãn cơ hoặc những hoạt động vận động phù hợp có thể giúp một số trẻ điều hòa trạng thái.
• Hoạt động trẻ yêu thích: Nghe nhạc nhẹ, đọc sách, vẽ hoặc sử dụng đồ vật giúp trẻ bình tĩnh nếu phù hợp.
• Thẻ yêu cầu nghỉ: Với trẻ khó diễn đạt, có thể dạy trẻ đưa thẻ “con cần nghỉ” trước khi cảm xúc vượt quá khả năng kiểm soát.

Cha mẹ nên luyện những kỹ năng này khi trẻ đang bình tĩnh, thay vì chờ đến lúc trẻ đã quá tải mới bắt đầu hướng dẫn. Khi lo âu ở mức cao, khả năng tiếp nhận và thực hiện hướng dẫn của trẻ có thể giảm đáng kể.

4.3. Thiết lập lịch trình trực quan, chuẩn bị trước thay đổi

Sự khó đoán có thể là một nguồn gây lo âu lớn đối với trẻ tự kỷ. Vì vậy, giúp trẻ biết “hôm nay sẽ xảy ra điều gì” và “tiếp theo con sẽ làm gì” có thể làm tăng cảm giác chủ động và an toàn.

Cha mẹ có thể xây dựng lịch trình bằng hình ảnh, biểu tượng hoặc chữ viết tùy khả năng của trẻ. Ví dụ:

Ăn sáng → thay quần áo → đến trường → học → về nhà → chơi → ăn tối → đi ngủ.

Khi sắp có thay đổi, nên thông báo trước cho trẻ thay vì thay đổi đột ngột. Có thể sử dụng đồng hồ đếm ngược, hình ảnh hoặc lời nhắc như: “10 phút nữa mình sẽ dừng chơi và đi tắm.”

Nếu kế hoạch bất ngờ thay đổi, cha mẹ có thể sử dụng ký hiệu “thay đổi” trên lịch để dạy trẻ rằng đôi khi kế hoạch có thể khác đi nhưng trẻ vẫn biết bước tiếp theo là gì.

Điều này vừa giảm lo âu trước mắt, vừa từng bước giúp trẻ học cách thích nghi với sự thay đổi thay vì tạo một môi trường hoàn toàn không bao giờ thay đổi.

4.4. Sử dụng câu chuyện xã hội (Social Stories)

Câu chuyện xã hội (Social Stories) là những câu chuyện ngắn mô tả một tình huống cụ thể, điều có thể xảy ra và những cách phản ứng phù hợp. Công cụ này có thể hữu ích khi trẻ lo lắng vì không biết trước mình sẽ gặp điều gì.

Ví dụ, trước lần đầu đi khám nha khoa, câu chuyện có thể mô tả:

Con đến phòng khám → ngồi chờ → gặp bác sĩ → bác sĩ kiểm tra răng → có thể có âm thanh lạ → nếu khó chịu con có thể báo cho người lớn → sau đó con về nhà.

Cha mẹ có thể kết hợp chữ với ảnh thật của địa điểm, bác sĩ hoặc các bước trẻ sắp trải qua để tăng tính trực quan.

Social Stories có thể được sử dụng trước những tình huống như đi học lần đầu, cắt tóc, khám bệnh, đi máy bay, tham gia sinh nhật hoặc làm quen với người mới.

Điểm quan trọng là câu chuyện nên giúp trẻ hiểu và dự đoán tình huống, chứ không nên trở thành công cụ ép trẻ phải hành xử theo một khuôn mẫu cứng nhắc.

4.5. Điều chỉnh môi trường sống, giảm kích thích giác quan

Nếu lo âu liên quan đến quá tải giác quan, việc chỉ dạy trẻ “bình tĩnh” thường chưa đủ. Cha mẹ cần xác định tác nhân nào đang khiến hệ cảm giác của trẻ bị quá tải và điều chỉnh môi trường khi có thể.

Ví dụ, có thể:

Giảm tiếng ồn → điều chỉnh ánh sáng → hạn chế không gian quá đông → lựa chọn quần áo trẻ cảm thấy dễ chịu → bố trí khu vực nghỉ yên tĩnh.

Khi phải đến nơi có nhiều kích thích như trung tâm thương mại, sân bay hoặc sự kiện đông người, cha mẹ có thể chuẩn bị trước, chọn thời điểm ít đông hơn, rút ngắn thời gian tham gia hoặc tạo cơ hội để trẻ nghỉ giữa chừng.

Tuy nhiên, mục tiêu không nhất thiết là loại bỏ tất cả kích thích khỏi cuộc sống của trẻ. Nếu tránh né mọi tình huống gây lo âu trong thời gian dài, phạm vi hoạt động của trẻ có thể ngày càng thu hẹp. Với những nỗi sợ hoặc tình huống trẻ có khả năng học cách thích nghi, việc tiếp xúc nên được thực hiện từ từ, có kế hoạch và ở mức trẻ có thể chịu đựng, tốt nhất dưới hướng dẫn chuyên môn khi lo âu đáng kể.

Cha mẹ cũng nên ghi lại tác nhân → biểu hiện của trẻ → cách đã hỗ trợ → kết quả trong một khoảng thời gian. Nhật ký ngắn này có thể giúp tìm ra quy luật và xác định phương pháp giúp trẻ tự kỷ giảm rối loạn lo âu phù hợp với chính trẻ, thay vì áp dụng một công thức chung cho tất cả.

5. Hỗ trợ trẻ giảm lo âu trong môi trường học đường 

Trường học có thể là môi trường tạo ra nhiều áp lực đối với trẻ tự kỷ do trẻ phải đối mặt với lịch trình học tập, yêu cầu giao tiếp xã hội, tiếng ồn, đám đông và những thay đổi khó dự đoán. Vì vậy, để hỗ trợ trẻ giảm lo âu hiệu quả, gia đình và nhà trường cần phối hợp thống nhất, thay vì chỉ xử lý khi trẻ đã xuất hiện hành vi căng thẳng hoặc quá tải.

Mục tiêu là giúp trẻ cảm thấy an toàn, biết trước điều gì sẽ xảy ra và có cách chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ khi bắt đầu lo lắng.

5.1. Phối hợp với giáo viên, xây dựng kế hoạch hỗ trợ cá nhân (IEP)

Cha mẹ nên trao đổi với giáo viên và đội ngũ chuyên môn về những tác nhân thường gây lo âu, dấu hiệu cảnh báo sớm và phương pháp giúp trẻ bình tĩnh. Những thông tin này giúp giáo viên hiểu rằng một số hành vi như né tránh, bịt tai, không trả lời hoặc rời khỏi hoạt động có thể liên quan đến căng thẳng, thay vì mặc định trẻ không hợp tác.

Nếu trẻ có kế hoạch giáo dục cá nhân, các biện pháp hỗ trợ có thể được cụ thể hóa dựa trên nhu cầu thực tế, chẳng hạn:

• Sử dụng lịch trình trực quan để trẻ biết trước các hoạt động trong ngày.
• Thông báo trước khi đổi lớp, đổi giáo viên hoặc thay đổi lịch học.
• Chia nhiệm vụ lớn thành các bước nhỏ, dễ thực hiện.
• Cho trẻ thêm thời gian xử lý câu hỏi hoặc hoàn thành nhiệm vụ khi cần.
• Thống nhất một tín hiệu hoặc thẻ để trẻ yêu cầu nghỉ khi căng thẳng.
• Điều chỉnh vị trí ngồi nếu trẻ nhạy cảm với tiếng ồn, ánh sáng hoặc đám đông.
• Có phương án hỗ trợ trước những tình huống dễ gây lo âu như kiểm tra, thuyết trình hoặc hoạt động tập thể.

Một yếu tố quan trọng là gia đình – giáo viên – chuyên gia nên sử dụng cách hỗ trợ tương đối nhất quán. Nếu ở nhà trẻ được dạy sử dụng thẻ “con cần nghỉ”, chẳng hạn, nhà trường cũng nên hiểu ý nghĩa và cách phản hồi khi trẻ sử dụng thẻ này.

Lưu ý: “IEP” là thuật ngữ chính thức trong một số hệ thống giáo dục như Hoa Kỳ. Nếu bài viết hướng đến phụ huynh Việt Nam, Linh Xinh có thể đổi H3 thành “Phối hợp với giáo viên, xây dựng kế hoạch hỗ trợ cá nhân cho trẻ” sẽ tự nhiên và chính xác với bối cảnh Việt Nam hơn.

5.2. Thiết lập góc “an toàn” (safe space) tại lớp học

Một góc yên tĩnh trong lớp có thể giúp trẻ tạm thời giảm lượng kích thích khi bắt đầu quá tải hoặc lo âu. Đây không phải nơi phạt trẻ hay tách trẻ khỏi tập thể, mà là không gian giúp trẻ điều chỉnh cảm xúc trước khi quay trở lại hoạt động.

Không gian này nên tương đối yên tĩnh, ít kích thích thị giác và được bố trí phù hợp với nhu cầu cảm giác của trẻ. Tùy từng trường hợp, có thể có ghế ngồi thoải mái, hình ảnh hướng dẫn hít thở, thẻ cảm xúc hoặc một số công cụ điều hòa cảm giác đã được xác định là phù hợp với trẻ.

Quan trọng hơn, trẻ cần được dạy khi nào và bằng cách nào có thể sử dụng góc này. Ví dụ, khi nhận thấy mình bắt đầu căng thẳng, trẻ có thể đưa thẻ “nghỉ”, đến khu vực yên tĩnh trong một khoảng thời gian phù hợp rồi trở lại hoạt động với sự hỗ trợ của giáo viên.

Không nên biến “safe space” thành nơi trẻ có thể né tránh vô thời hạn mọi nhiệm vụ gây lo lắng. Nếu một hoạt động thực sự cần thiết và phù hợp với khả năng của trẻ, giáo viên có thể giúp trẻ nghỉ – ổn định cảm xúc – sau đó quay lại từng bước, thay vì loại bỏ hoàn toàn yêu cầu.

Khi gia đình và nhà trường cùng nhận biết trigger → dấu hiệu lo âu → chiến lược hỗ trợ → cách giúp trẻ quay lại hoạt động, môi trường học đường sẽ trở nên dễ dự đoán hơn. Đây là yếu tố quan trọng để vừa giúp trẻ tự kỷ giảm rối loạn lo âu, vừa từng bước tăng khả năng tự điều chỉnh và thích nghi của trẻ trong cuộc sống.

6. Các phương pháp can thiệp chuyên môn 

Khi lo âu kéo dài, xuất hiện thường xuyên hoặc ảnh hưởng rõ rệt đến học tập, giấc ngủ, giao tiếp và sinh hoạt hằng ngày, các biện pháp hỗ trợ tại nhà có thể chưa đủ. Lúc này, trẻ nên được đánh giá bởi bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần có kinh nghiệm với trẻ tự kỷ để xác định nguyên nhân, mức độ lo âu và lựa chọn phương pháp can thiệp phù hợp.

Điều trị thường được cá nhân hóa theo độ tuổi, khả năng ngôn ngữ, nhận thức, đặc điểm cảm giác và các rối loạn đi kèm của trẻ. Trong đó, liệu pháp tâm lý – hành vi thường đóng vai trò quan trọng; thuốc chỉ được cân nhắc trong những trường hợp phù hợp.

6.1. Liệu pháp hành vi nhận thức (CBT) điều chỉnh cho trẻ tự kỷ

Liệu pháp nhận thức – hành vi (Cognitive Behavioral Therapy – CBT) là một trong những phương pháp được nghiên cứu nhiều trong hỗ trợ lo âu, đặc biệt ở trẻ tự kỷ có khả năng nhận thức và giao tiếp phù hợp để tham gia trị liệu.

CBT giúp trẻ từng bước nhận biết mối liên hệ giữa:

Tình huống → suy nghĩ → cảm xúc → phản ứng của cơ thể → hành vi.

Ví dụ, một trẻ lo lắng khi phải phát biểu trước lớp có thể nghĩ rằng: “Con sẽ nói sai và mọi người sẽ cười.” Chuyên gia sẽ giúp trẻ nhận diện suy nghĩ này, tìm cách nhìn nhận tình huống linh hoạt hơn và luyện tập kỹ năng đối phó với lo âu.

Với trẻ tự kỷ, CBT thường cần được điều chỉnh theo đặc điểm phát triển, chẳng hạn sử dụng hình ảnh trực quan, thang đo cảm xúc, ngôn ngữ cụ thể, hoạt động thực hành và sự tham gia của cha mẹ.

Một phần quan trọng của CBT là tiếp xúc từng bước (graded exposure) với tình huống gây lo âu. Thay vì né tránh hoàn toàn, trẻ được hỗ trợ tiếp cận từ mức độ dễ đến khó trong môi trường an toàn. Qua nhiều lần luyện tập, trẻ có cơ hội hình thành kỹ năng đối phó và giảm dần sự phụ thuộc vào hành vi né tránh.

6.2. Vai trò của hoạt động trị liệu (Occupational Therapy)

Hoạt động trị liệu (Occupational Therapy – OT) không phải phương pháp điều trị trực tiếp mọi dạng rối loạn lo âu. Tuy nhiên, OT có thể hữu ích khi lo âu của trẻ liên quan đến khó khăn xử lý cảm giác, kỹ năng tự lập, vận động hoặc khả năng tham gia các hoạt động hằng ngày.

Chuyên gia OT có thể đánh giá những yếu tố khiến trẻ gặp khó khăn trong các hoạt động như đi học, ăn uống, mặc quần áo, vệ sinh cá nhân, vui chơi hoặc tham gia môi trường đông người, sau đó xây dựng phương án hỗ trợ phù hợp.

Tùy nhu cầu của từng trẻ, can thiệp có thể tập trung vào:

• Điều chỉnh môi trường để giảm quá tải giác quan.
• Xây dựng chiến lược giúp trẻ tự điều hòa.
• Phát triển kỹ năng tự chăm sóc và sinh hoạt.
• Chia nhỏ hoạt động thành các bước dễ thực hiện.
• Tăng khả năng thích nghi với các hoạt động thường ngày.

Ví dụ, nếu trẻ thường xuyên lo lắng khi đến trường vì tiếng chuông, lớp học đông hoặc âm thanh lớn, chuyên gia có thể phối hợp với gia đình và nhà trường để xác định tác nhân, điều chỉnh môi trường và xây dựng chiến lược giúp trẻ tham gia hoạt động tốt hơn.

6.3. Khi nào cân nhắc dùng thuốc?

Thuốc có thể được bác sĩ cân nhắc khi tình trạng lo âu ở mức đáng kể, kéo dài, gây suy giảm chức năng hoặc không cải thiện đầy đủ sau các biện pháp tâm lý – hành vi phù hợp. Trong một số trường hợp, thuốc cũng có thể được sử dụng kết hợp với trị liệu thay vì thay thế hoàn toàn các phương pháp can thiệp khác.

Trước khi kê thuốc, bác sĩ cần đánh giá kỹ biểu hiện lo âu, mức độ ảnh hưởng, các bệnh lý đi kèm, thuốc trẻ đang sử dụng và khả năng những triệu chứng khác đang bị nhầm với lo âu.

Một số nhóm thuốc điều trị lo âu có thể được cân nhắc tùy từng trường hợp, nhưng không có một loại thuốc phù hợp cho tất cả trẻ tự kỷ. Đáp ứng và tác dụng phụ cũng có thể khác nhau giữa từng trẻ, vì vậy việc sử dụng cần có chỉ định và theo dõi của bác sĩ.

Cha mẹ không nên tự mua thuốc, tự tăng giảm liều hoặc sử dụng thuốc của người khác cho trẻ. Trong quá trình điều trị, cần theo dõi những thay đổi về giấc ngủ, ăn uống, hành vi, mức độ kích động, tâm trạng và các phản ứng bất thường để trao đổi kịp thời với bác sĩ.

Nhìn chung, để giúp trẻ tự kỷ giảm rối loạn lo âu hiệu quả, hướng tiếp cận thường không nằm ở một phương pháp duy nhất mà cần phối hợp giữa gia đình – nhà trường – chuyên gia, đồng thời điều chỉnh kế hoạch theo khả năng và nguyên nhân gây lo âu của từng trẻ.

>>> Xem thêm:

• Top 5 Trung tâm dạy trẻ tự kỷ ở Đống Đa: Nên chọn nơi nào?

• Top 6 trung tâm dạy trẻ tự kỷ ở Cần Thơ cha mẹ nên biết

Kết luận 

Để giúp trẻ tự kỷ giảm rối loạn lo âu, điều quan trọng không phải là loại bỏ mọi tình huống khiến trẻ căng thẳng, mà là hiểu đúng nguyên nhân và từng bước giúp trẻ hình thành khả năng nhận diện, điều chỉnh cảm xúc và thích nghi với môi trường. Mỗi trẻ có những tác nhân gây lo âu và cách phản ứng khác nhau, vì vậy phương pháp hỗ trợ cũng cần được cá nhân hóa.

Có thể bạn chưa biết:

Một bước ngoặt đáng kể trong điều trị tự kỷ, mở ra cánh cửa hy vọng mới cho hàng triệu người bệnh trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, Miracare tự hào là cầu nối đưa bệnh nhân mắc bệnh tự kỷ điều trị tại Viện nghiên cứu, điều trị cấy ghép tế bào gốc Tokyo (TSRI) - đơn vị tiên phong và duy nhất hiện tại điều trị bệnh tự kỷ bằng phương pháp này tại Nhật Bản.

Tại TSRI có hơn 500 trẻ mắc bệnh tự kỷ đã điều trị bằng liệu pháp này, hơn 95% bệnh nhân cải thiện đáng kể sau điều trị. Cùng tìm hiểu phương pháp điều trị tự kỷ bằng liệu pháp tế bào gốc nhé!