Tiền đình ở trẻ tự kỷ là gì | Dấu hiệu, ảnh hưởng và nguyên nhân

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Tiền đình là một trong những hệ cảm giác nền tảng đóng vai trò quan trọng trong việc giữ thăng bằng, điều phối vận động và định hướng không gian của cơ thể. Ở trẻ tự kỷ, hệ tiền đình thường gặp nhiều rối loạn, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng vận động, hành vi và cả quá trình tương tác xã hội. Cùng Mirai Care tìm hiểu tiền đình ở trẻ tự kỷ là gì, các biểu hiện thường gặp cũng như nguyên nhân sẽ hỗ trợ trẻ phát triển toàn diện hơn ngay từ giai đoạn sớm.

1. Rối loạn tiền đình ở trẻ tự kỷ là gì?

Rối loạn tiền đình ở trẻ tự kỷ là tình trạng hệ tiền đình (hệ thống cảm giác chịu trách nhiệm duy trì thăng bằng, kiểm soát tư thế, phối hợp vận động và định hướng cơ thể trong không gian) hoạt động không ổn định hoặc xử lý thông tin sai lệch. Điều này khiến trẻ gặp nhiều khó khăn trong việc điều chỉnh chuyển động, giữ thăng bằng và phản ứng với các thay đổi về vị trí hoặc tốc độ.

Ở trẻ tự kỷ, rối loạn tiền đình thường thuộc nhóm rối loạn xử lý cảm giác. Trẻ có thể quá nhạy cảm hoặc kém nhạy cảm với các kích thích liên quan đến chuyển động, ví dụ như xoay tròn, đu đưa, chạy nhảy hay thay đổi tư thế đột ngột. Hệ quả là trẻ dễ xuất hiện các hành vi vận động bất thường, phản ứng quá mức hoặc né tránh vận động, ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày, học tập và khả năng tương tác xã hội.

Việc hiểu rõ rối loạn tiền đình ở trẻ tự kỷ là nền tảng quan trọng để xây dựng các chương trình can thiệp cảm giác, vận động phù hợp giúp trẻ phát triển kỹ năng vận động, tăng khả năng thích nghi và cải thiện chất lượng cuộc sống.

Định nghĩa rối loạn tiền đình ở trẻ tự kỷ

2. Biểu hiện rối loạn tiền đình ở trẻ tự kỷ

Biểu hiện rối loạn tiền đình ở trẻ tự kỷ thường đa dạng và dễ bị nhầm lẫn với các hành vi đặc trưng khác của rối loạn phổ tự kỷ. Tùy vào mức độ quá nhạy cảm hoặc kém nhạy cảm của hệ tiền đình, trẻ có thể xuất hiện những dấu hiệu sau:

Nhóm trẻ quá nhạy cảm với tiền đình (Hypersensitivity)

• Sợ các hoạt động chuyển động như leo cầu thang, trượt cầu trượt, đu xích đu
• Dễ chóng mặt, buồn nôn khi bị xoay, lắc hoặc thay đổi tư thế
• Lo lắng, cáu gắt khi bị bế, khi di chuyển nhanh hoặc đi xe
• Tránh các trò chơi vận động mạnh

Nhóm trẻ kém nhạy cảm với tiền đình (Hyposensitivity)

• Thích xoay tròn, lăn, nhún nhảy liên tục trong thời gian dài
• Tìm kiếm các kích thích vận động mạnh như chạy vòng tròn, leo trèo nguy hiểm
• Ít cảm nhận chóng mặt, khó tự dừng các hành vi xoay hoặc lắc
• Thường xuyên di chuyển không ngừng, khó ngồi yên

Biểu hiện vận động và tư thế thường gặp

• Dễ mất thăng bằng, hay vấp ngã khi đi lại
• Khó phối hợp vận động hai bên cơ thể
• Tư thế ngồi, đứng không vững, hay dựa, ngả người
• Chậm phát triển các mốc vận động như bò, đứng, đi

Những biểu hiện rối loạn tiền đình ở trẻ tự kỷ nếu không được phát hiện và can thiệp sớm có thể ảnh hưởng lâu dài đến khả năng học tập, hành vi và sự hòa nhập xã hội. Vì vậy, việc quan sát kỹ các dấu hiệu bất thường trong sinh hoạt hằng ngày của trẻ là vô cùng cần thiết.

Biểu hiện rối loạn tiền đình ở trẻ tự kỷ thường đa dạng

3. Ảnh hưởng của việc trẻ tự kỷ bị rối loạn tiền đình

Rối loạn tiền đình ở trẻ tự kỷ không chỉ là vấn đề cảm giác đơn thuần, nó có thể tác động sâu rộng đến nhiều lĩnh vực phát triển của trẻ bao gồm vận động, cảm xúc, học tập và sinh hoạt hằng ngày:

3.1. Ảnh hưởng đến thăng bằng và phối hợp vận động

Hệ tiền đình chịu trách nhiệm điều khiển thăng bằng, nhận biết vị trí cơ thể và phối hợp các động tác. Khi hệ này hoạt động bất thường, trẻ dễ gặp khó khăn trong việc giữ thăng bằng, đi lại vững, chạy nhảy và thực hiện các động tác phối hợp hai bên cơ thể. Điều này có thể dẫn đến vấp ngã, chậm phát triển kỹ năng vận động thô và hạn chế tham gia các hoạt động thể chất.

3.2. Ảnh hưởng đến hành vi và thích nghi trong môi trường

Rối loạn tiền đình có thể khiến trẻ phản ứng quá nhạy cảm (tránh hoạt động chuyển động mạnh) hoặc kém nhạy cảm (tìm kiếm các kích thích vận động mạnh như xoay tròn, nhảy liên tục). Những hành vi này đôi khi bị hiểu sai là gây rối hoặc cư xử không phù hợp khiến trẻ khó hòa nhập trong lớp học hoặc môi trường sinh hoạt chung.

3.3. Tác động đến cảm xúc và tự điều chỉnh

Khi không thể xử lý tốt các thông tin về chuyển động và vị trí, trẻ có thể cảm thấy lo lắng, mất tự tin, hoặc dễ bị kích thích quá mức khi di chuyển nhanh hay thay đổi tư thế. Điều này làm giảm khả năng tự điều chỉnh cảm xúc (một yếu tố quan trọng trong học tập và tương tác xã hội).

3.4. Ảnh hưởng đến học tập và tập trung

Hệ tiền đình liên kết chặt chẽ với việc kiểm soát mắt, khả năng theo dõi các đối tượng chuyển động và định hướng không gian. Rối loạn tiền đình có thể gây khó khăn cho trẻ khi đọc, viết, chú ý vào bài giảng hoặc duy trì tư thế ngồi học ổn định.

3.5. Giảm khả năng tham gia hoạt động xã hội và vui chơi

Trẻ rối loạn tiền đình thường tránh các trò chơi vận động nhóm hoặc môi trường đông người (như sân chơi, lớp học thể dục), khiến cơ hội tương tác với bạn bè bị hạn chế. Điều này ảnh hưởng xấu đến việc phát triển kỹ năng xã hội và cảm nhận bản thân trong môi trường chung.

Những ảnh hưởng tiêu cực của việc trẻ tự kỷ bị rối loạn tiền đình

4. Nguyên nhân trẻ tự kỷ bị tiền đình

Hệ tiền đình không chỉ giúp cơ thể giữ thăng bằng mà còn đóng vai trò quan trọng trong phối hợp vận động, duy trì tư thế và điều hòa cảm xúc. Ở trẻ tự kỷ, nguyên nhân chính dẫn đến rối loạn tiền đình thường xuất phát từ sự xử lý cảm giác không điển hình của não bộ khiến tín hiệu từ chuyển động và trọng lực không được tiếp nhận hoặc phản hồi đúng cách.

• Quá nhạy cảm với tiền đình (Hypersensitivity):Não bộ phản ứng quá mức với các kích thích chuyển động. Trẻ có thể cảm thấy khó chịu, lo lắng hoặc mất kiểm soát khi đu đưa, trượt cầu trượt, leo trèo hoặc thay đổi tư thế. Vì vậy, trẻ thường né tránh các hoạt động vận động, trông có vẻ rụt rè hoặc sợ hãi khi vui chơi.
• Kém nhạy cảm với tiền đình (Hyposensitivity):Ngược lại, một số trẻ lại phản ứng quá ít với kích thích tiền đình. Não bộ không nhận đủ tín hiệu về chuyển động, khiến trẻ liên tục tìm kiếm các hoạt động mạnh như xoay tròn, nhảy cao, chạy không ngừng để “cảm nhận” cơ thể rõ ràng hơn và tạo cảm giác ổn định.

Theo các nghiên cứu về thần kinh học, rối loạn tiền đình ở trẻ tự kỷ có thể biểu hiện thông qua mất ổn định tư thế, dáng đi không vững và khả năng kiểm soát ánh nhìn kém. Những khó khăn này ảnh hưởng trực tiếp đến các mốc phát triển vận động như ngồi vững, đi lại, phối hợp tay, chân và định hướng không gian.

Việc hiểu rõ nguyên nhân trẻ tự kỷ bị rối loạn tiền đình là nền tảng quan trọng để xây dựng các hoạt động can thiệp phù hợp. Khi được phát hiện sớm và tham gia các bài tập tiền đình có kiểm soát, trẻ có cơ hội cải thiện khả năng vận động, điều hòa cảm xúc và thích nghi tốt hơn với các hoạt động sinh hoạt hằng ngày.

Nguyên nhân chính dẫn đến rối loạn tiền đình ở trẻ tự kỷ

5. Câu hỏi thường gặp

5.1. Kích thích tiền đình có thể làm giảm lo âu không?

Có. Kích thích tiền đình đúng cách và có kiểm soát có thể giúp giảm lo âu ở trẻ tự kỷ. Hệ tiền đình có mối liên hệ chặt chẽ với hệ thần kinh trung ương và cơ chế điều hòa cảm xúc. Khi trẻ được tham gia các hoạt động tiền đình phù hợp (như đu đưa nhẹ, lăn bóng, bài tập giữ thăng bằng), cơ thể sẽ nhận được tín hiệu an toàn và ổn định, từ đó giúp trẻ bình tĩnh hơn, dễ tự điều chỉnh cảm xúc và giảm căng thẳng.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng mỗi trẻ có mức độ nhạy cảm tiền đình khác nhau. Việc kích thích quá mức hoặc không phù hợp có thể gây phản tác dụng, làm trẻ lo lắng hoặc quá kích thích. Vì vậy, các hoạt động tiền đình nên được thiết kế và theo dõi bởi chuyên gia can thiệp cảm giác vận động.

5.2. Các vấn đề về hệ thống tiền đình ảnh hưởng đến việc học tập như thế nào?

Các vấn đề về hệ thống tiền đình có thể ảnh hưởng đáng kể đến khả năng học tập của trẻ tự kỷ. Hệ tiền đình hỗ trợ kiểm soát tư thế ngồi, phối hợp vận động mắt – đầu và duy trì sự tập trung. Khi hệ này hoạt động không ổn định, trẻ có thể gặp khó khăn trong việc ngồi yên học bài, giữ thăng bằng trên ghế, theo dõi chữ viết hoặc tập trung trong thời gian dài.

Ngoài ra, rối loạn tiền đình còn làm giảm khả năng định hướng không gian và xử lý thông tin thị giác, dẫn đến khó khăn trong các kỹ năng như đọc, viết, sao chép bài và tham gia các hoạt động học tập nhóm. Nếu không được can thiệp kịp thời, những hạn chế này có thể ảnh hưởng lâu dài đến kết quả học tập và sự tự tin của trẻ trong môi trường học đường.

Giải đáp vấn đề tiền đình ở trẻ cùng chuyên gia

>>> Xem thêm:

• Trẻ tiêm vắc xin có mắc chứng tự kỷ không? 
• Top 5 Trung tâm dạy trẻ tự kỷ ở Đống Đa: Nên chọn nơi nào?

Rối loạn tiền đình ở trẻ tự kỷ không chỉ tác động đến khả năng vận động mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến hành vi, cảm xúc và khả năng hòa nhập của trẻ trong cuộc sống hằng ngày. Nhận diện sớm các dấu hiệu bất thường, kết hợp can thiệp cảm giác, vận động đúng cách sẽ giúp trẻ cải thiện khả năng kiểm soát cơ thể, tăng sự tập trung và tự tin hơn trong học tập cũng như sinh hoạt.

Có thể bạn chưa biết:

Một bước ngoặt đáng kể trong điều trị tự kỷ, mở ra cánh cửa hy vọng mới cho hàng triệu người bệnh trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, Miracare tự hào là cầu nối đưa bệnh nhân mắc bệnh tự kỷ điều trị tại Viện nghiên cứu, điều trị cấy ghép tế bào gốc Tokyo (TSRI) - đơn vị tiên phong và duy nhất hiện tại điều trị bệnh tự kỷ bằng phương pháp này tại Nhật Bản.

Tại TSRI có hơn 500 trẻ mắc bệnh tự kỷ đã điều trị bằng liệu pháp này, hơn 95% bệnh nhân cải thiện đáng kể sau điều trị. Cùng tìm hiểu phương pháp điều trị tự kỷ bằng liệu pháp tế bào gốc nhé!