Hệ thống giao tiếp trao đổi hình ảnh PECS hoạt động thế nào?

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Hệ thống giao tiếp trao đổi hình ảnh PECSlà một phương pháp hỗ trợ giao tiếp được sử dụng rộng rãi cho trẻ tự kỷ và trẻ chậm nói. Thông qua việc sử dụng các hình ảnh để trao đổi thông tin, phương pháp này giúp trẻ thể hiện nhu cầu, mong muốn và suy nghĩ của mình ngay cả khi khả năng ngôn ngữ còn hạn chế. Hãy cùng Mirai Care tìm hiểu trong bài viết sau.

1. Hệ thống giao tiếp trao đổi hình ảnh (PECS) là gì?

Hệ thống giao tiếp trao đổi hình ảnh PECS (Picture Exchange Communication System)là một phương pháp hỗ trợ giao tiếp được phát triển nhằm giúp những người gặp khó khăn về ngôn ngữ, đặc biệt là trẻ tự kỷ hoặc trẻ chậm nói, có thể giao tiếp hiệu quả hơn. Phương pháp này sử dụng các thẻ hình ảnh để giúp trẻ thể hiện nhu cầu, mong muốn hoặc ý tưởng của mình với người khác.

Thay vì phải nói bằng lời, trẻ sẽ sử dụng hình ảnh để “trao đổi” với người đối diện. Ví dụ, khi trẻ muốn uống nước, trẻ có thể đưa thẻ hình có biểu tượng cốc nước cho người chăm sóc để thể hiện mong muốn của mình. Nhờ cách giao tiếp trực quan này, trẻ có thể dễ dàng truyền đạt thông tin ngay cả khi khả năng ngôn ngữ còn hạn chế.

PECS được phát triển vào những năm 1980 bởi các chuyên gia trong lĩnh vực can thiệp hành vi và giáo dục đặc biệt. Phương pháp này hiện được áp dụng rộng rãi trong nhiều chương trình hỗ trợ trẻ tự kỷ, bởi tính đơn giản, trực quan và dễ tiếp cận đối với trẻ.

Ngoài việc giúp trẻ thể hiện nhu cầu cơ bản,hệ thống giao tiếp trao đổi hình ảnh PECScòn có thể hỗ trợ trẻ phát triển các kỹ năng giao tiếp, tăng khả năng tương tác xã hội và tạo nền tảng cho việc phát triển ngôn ngữ sau này.

2. PECS hoạt động như thế nào?

PECS hoạt động dựa trên nguyên tắc trao đổi hình ảnh giữa trẻ và người giao tiếp. Thông qua quá trình luyện tập từng bước, trẻ học cách sử dụng các thẻ hình để truyền đạt thông tin và tương tác với người khác.

Trong giai đoạn đầu, trẻ được hướng dẫn lựa chọn một thẻ hình đại diện cho vật hoặc hoạt động mà trẻ mong muốn. Sau đó, trẻ sẽ đưa thẻ hình này cho người đối diện để nhận được thứ mình cần, chẳng hạn như đồ chơi, đồ ăn hoặc một hoạt động yêu thích.

Qua quá trình luyện tập lặp lại, trẻ dần hiểu rằng việc trao đổi hình ảnh là một cách hiệu quả để giao tiếp. Từ đó, trẻ có thể học cách sử dụng nhiều thẻ hình khác nhau để tạo thành các câu đơn giản như “con muốn bánh” hoặc “con muốn chơi”.

Một điểm quan trọng của PECS là phương pháp này khuyến khíchgiao tiếp chủ động. Trẻ không chỉ phản ứng khi được hỏi mà còn tự tìm cách bắt đầu giao tiếp để bày tỏ nhu cầu của mình.

Khi trẻ quen với hệ thống hình ảnh, việc giao tiếp có thể trở nên linh hoạt hơn. Trẻ có thể học cách kết hợp nhiều hình ảnh để diễn đạt ý tưởng phức tạp hơn, từ đó từng bước cải thiện khả năng giao tiếp và tương tác trong cuộc sống hằng ngày.

3. Ưu nhược điểm của PECS

Mặc dùhệ thống giao tiếp trao đổi hình ảnh PECSđược xem là một trong những phương pháp hỗ trợ giao tiếp hiệu quả cho trẻ tự kỷ và trẻ chậm nói, nhưng giống như nhiều phương pháp can thiệp khác, PECS cũng có những ưu điểm và hạn chế nhất định. Việc hiểu rõ cả hai khía cạnh này sẽ giúp phụ huynh và giáo viên lựa chọn cách áp dụng phù hợp với nhu cầu và khả năng của từng trẻ.

3.1. Ưu điểm

PECS có nhiều ưu điểm khiến phương pháp này được sử dụng rộng rãi trong các chương trình can thiệp cho trẻ tự kỷ.

• Giúp trẻ giao tiếp ngay cả khi chưa biết nói:Một trong những lợi ích lớn nhất của PECS là giúp trẻ có thể thể hiện nhu cầu và mong muốn của mình ngay cả khi khả năng ngôn ngữ còn hạn chế. Trẻ chỉ cần sử dụng hình ảnh để truyền đạt thông tin thay vì phải nói bằng lời.
• Tăng khả năng giao tiếp chủ động:PECS khuyến khích trẻ chủ động bắt đầu giao tiếp bằng cách đưa thẻ hình cho người đối diện. Điều này giúp trẻ hiểu rằng giao tiếp là một cách hiệu quả để đạt được điều mình mong muốn.
• Dễ hiểu và trực quan đối với trẻ:Hình ảnh là phương tiện giao tiếp dễ tiếp cận đối với nhiều trẻ tự kỷ. Việc sử dụng hình ảnh giúp trẻ dễ nhận biết và liên kết giữa hình ảnh với đồ vật hoặc hoạt động thực tế.
• Có thể hỗ trợ phát triển ngôn ngữ:Trong nhiều trường hợp, khi trẻ quen với việc giao tiếp bằng hình ảnh, khả năng nói của trẻ cũng có thể được cải thiện. PECS có thể trở thành bước đệm giúp trẻ chuyển dần sang giao tiếp bằng lời nói.
• Dễ áp dụng trong nhiều môi trường khác nhau:Phương pháp PECS có thể được sử dụng tại nhà, tại trường học hoặc trong các trung tâm can thiệp. Cha mẹ và giáo viên đều có thể học cách sử dụng hệ thống này để hỗ trợ trẻ giao tiếp hiệu quả hơn.

3.2. Nhược điểm

Bên cạnh những ưu điểm, PECS cũng có một số hạn chế mà phụ huynh và giáo viên cần lưu ý khi áp dụng.

• Cần sự hướng dẫn và luyện tập thường xuyên:Để PECS phát huy hiệu quả, trẻ cần được hướng dẫn đúng cách và luyện tập thường xuyên. Quá trình này đòi hỏi sự kiên nhẫn và phối hợp chặt chẽ giữa gia đình và chuyên gia.
• Có thể mất thời gian để trẻ làm quen:Một số trẻ có thể cần thời gian để hiểu cách sử dụng thẻ hình và cách trao đổi hình ảnh với người khác. Vì vậy, việc áp dụng PECS cần được thực hiện từng bước và phù hợp với khả năng của trẻ.
• Phụ thuộc vào hệ thống hình ảnh:Trong giai đoạn đầu, trẻ có thể phụ thuộc khá nhiều vào các thẻ hình để giao tiếp. Nếu không có hệ thống hình ảnh bên cạnh, việc giao tiếp của trẻ đôi khi có thể gặp khó khăn.
• Không phải trẻ nào cũng phù hợp hoàn toàn với PECS:Mỗi trẻ tự kỷ có đặc điểm và nhu cầu khác nhau. Một số trẻ có thể phản ứng tốt với PECS, trong khi những trẻ khác có thể cần kết hợp thêm các phương pháp can thiệp khác để đạt hiệu quả tốt hơn.

4. 6 giai đoạn sử dụng PECS hiệu quả

Hệ thống giao tiếp trao đổi hình ảnh PECSđược xây dựng theo một lộ trình gồm 6 giai đoạn nhằm giúp trẻ từng bước học cách giao tiếp hiệu quả hơn. Các giai đoạn này được thiết kế để trẻ dần phát triển từ việc trao đổi hình ảnh đơn giản đến khả năng sử dụng các câu hoàn chỉnh và tham gia giao tiếp trong nhiều tình huống khác nhau.

Việc áp dụng PECS cần được thực hiện theo từng bước, phù hợp với khả năng của trẻ và có sự hướng dẫn từ chuyên gia hoặc người chăm sóc.

4.1. Giai đoạn 1: Giao tiếp như thế nào?

Ở giai đoạn đầu tiên, trẻ được dạycách sử dụng một thẻ hình để yêu cầu thứ mình muốn. Mục tiêu của giai đoạn này là giúp trẻ hiểu rằng giao tiếp là một hành động có ý nghĩa và có thể giúp trẻ đạt được điều mình mong muốn.

Trẻ sẽ được hướng dẫn đưa thẻ hình cho người đối diện để nhận được món đồ hoặc hoạt động yêu thích. Trong giai đoạn này thường có hai người hỗ trợ: một người đóng vai trò người giao tiếp và một người hỗ trợ trẻ thực hiện hành động trao thẻ.

Ví dụ:

• Khi trẻ muốn bánh, trẻ sẽ đưa thẻ hình có hình chiếc bánh cho người chăm sóc.
• Khi trẻ muốn chơi ô tô đồ chơi, trẻ sẽ trao thẻ hình chiếc ô tô để thể hiện mong muốn của mình.

Thông qua việc lặp lại nhiều lần, trẻ dần hiểu rằngtrao thẻ hình = giao tiếp = đạt được điều mình muốn.

4.2. Giai đoạn 2: Khoảng cách và kiên trì

Sau khi trẻ hiểu cách trao đổi hình ảnh, giai đoạn tiếp theo giúp trẻchủ động giao tiếp trong nhiều tình huống hơn. Trẻ sẽ học cách mang thẻ hình đến cho người giao tiếp ngay cả khi họ không đứng ngay cạnh trẻ.

Giai đoạn này giúp trẻ hiểu rằng giao tiếp có thể diễn ra ở nhiều khoảng cách và trong nhiều môi trường khác nhau, không chỉ khi người lớn ở gần.

Ví dụ:

• Trẻ nhìn thấy đồ chơi ở trên bàn, trẻ sẽ tự đi lấy thẻ hình và mang đến cho người chăm sóc để yêu cầu.
• Nếu người chăm sóc đang ở phía bên kia phòng, trẻ vẫn học cách đi đến và trao thẻ hình.

Điều này giúp trẻ phát triểntính chủ động trong giao tiếp, thay vì chỉ phản ứng khi được hỏi.

4.3. Giai đoạn 3: Phân biệt tranh

Ở giai đoạn này, trẻ học cáchphân biệt giữa nhiều thẻ hình khác nhauđể chọn đúng hình đại diện cho thứ mình muốn. Trẻ không còn sử dụng một thẻ duy nhất mà bắt đầu lựa chọn giữa nhiều hình ảnh.

Điều này giúp trẻ hiểu rằng mỗi hình ảnh đại diện cho một vật hoặc hoạt động khác nhau.

Ví dụ:Trước mặt trẻ có hai thẻ hình: hình bánh và  hình nước. Nếu trẻ muốn nước, trẻ cần chọn đúng thẻ hình nước và đưa cho người chăm sóc.

Việc phân biệt hình ảnh giúp trẻ phát triểnkhả năng nhận thức và lựa chọn thông tin trong giao tiếp.

4.4. Giai đoạn 4: Nguyên câu

Khi trẻ đã quen với việc sử dụng các thẻ hình, trẻ sẽ được hướng dẫnkết hợp nhiều thẻ để tạo thành một câu đơn giản.

Thông thường, trẻ sẽ sử dụng một thẻ khởi đầu như“Con muốn”và ghép với thẻ hình đại diện cho vật hoặc hoạt động mong muốn.

Ví dụ:

• “Con muốn + bánh”
• “Con muốn + chơi bóng”
• “Con muốn + nước”

Việc xây dựng các câu đơn giản giúp trẻphát triển cấu trúc giao tiếp và chuẩn bị cho việc phát triển ngôn ngữ nói sau này.

4.5. Giai đoạn 5: Trả lời "Con muốn gì?"

Ở giai đoạn này, trẻ bắt đầu học cáchtrả lời câu hỏi của người khácthay vì chỉ chủ động yêu cầu. Người chăm sóc hoặc giáo viên sẽ hỏi trẻ: “Con muốn gì?” Trẻ sẽ sử dụng các thẻ hình để tạo câu trả lời phù hợp.

Ví dụ:Người lớn hỏi: “Con muốn gì?”. Trẻ sẽ chọn và sắp xếp các thẻ hình: “Con muốn + bánh”

Điều này giúp trẻ phát triểngiao tiếp hai chiều, một kỹ năng rất quan trọng trong tương tác xã hội.

4.6. Giai đoạn 6: Bình luận

Đây là giai đoạn nâng cao nhất của PECS, khi trẻ không chỉ giao tiếp để yêu cầu mà cònchia sẻ thông tin, cảm nhận hoặc quan sát của mình.

Trẻ học cách trả lời các câu hỏi như:

• Con thấy gì?
• Con nghe gì?
• Con thích gì?

Ví dụ:

• “Con thấy + máy bay”
• “Con nghe + tiếng chó sủa”
• “Con thích + đồ chơi này”

Ở giai đoạn này, trẻ bắt đầu sử dụng giao tiếp đểbình luận và chia sẻ trải nghiệm, giúp tăng khả năng tương tác xã hội và mở rộng cách sử dụng ngôn ngữ.

5. Đối tượng nên sử dụng hệ thống giao tiếp trao đổi hình ảnh (PECS)

Hệ thống giao tiếp trao đổi hình ảnh PECSđược thiết kế nhằm hỗ trợ những người gặp khó khăn trong việc sử dụng ngôn ngữ nói để giao tiếp. Phương pháp này đặc biệt hữu ích đối với trẻ nhỏ đang gặp trở ngại trong việc thể hiện nhu cầu, cảm xúc hoặc suy nghĩ bằng lời nói. Nhờ việc sử dụng hình ảnh trực quan, PECS giúp người học có thể truyền đạt thông tin một cách dễ dàng và hiệu quả hơn.

Dưới đây là một số nhóm đối tượng thường được khuyến khích sử dụnghệ thống giao tiếp trao đổi hình ảnh PECS:

5.1 Trẻ tự kỷ gặp khó khăn trong giao tiếp

PECS được sử dụng phổ biến trong các chương trình can thiệp cho trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ. Nhiều trẻ tự kỷ gặp khó khăn trong việc diễn đạt nhu cầu hoặc bắt đầu giao tiếp với người khác. Thông qua việc trao đổi thẻ hình, trẻ có thể dễ dàng thể hiện mong muốn của mình, từ đó giảm bớt sự căng thẳng và cải thiện khả năng tương tác xã hội.

Ví dụ, khi trẻ muốn uống nước hoặc chơi một món đồ chơi nào đó, trẻ có thể đưa thẻ hình tương ứng cho người chăm sóc để bày tỏ nhu cầu của mình.

5.2 Trẻ chậm nói hoặc chậm phát triển ngôn ngữ

Những trẻ có sự chậm trễ trong phát triển ngôn ngữ cũng có thể hưởng lợi từ PECS. Phương pháp này giúp trẻ có một công cụ giao tiếp thay thế trong khi khả năng nói đang được phát triển. Việc sử dụng hình ảnh giúp trẻ hiểu rõ hơn mối liên hệ giữa hình ảnh, đồ vật và hành động.

Trong nhiều trường hợp, khi trẻ đã quen với việc giao tiếp bằng hình ảnh, trẻ có thể dần phát triển khả năng nói và sử dụng ngôn ngữ hiệu quả hơn.

5.3 Trẻ gặp khó khăn trong việc diễn đạt nhu cầu

Một số trẻ có thể hiểu lời nói của người khác nhưng lại gặp khó khăn trong việc diễn đạt suy nghĩ hoặc mong muốn của mình. Điều này khiến trẻ dễ trở nên bực bội hoặc có những hành vi phản ứng khi không được hiểu đúng.

PECS giúp trẻ có một cách đơn giản để thể hiện nhu cầu của mình thông qua hình ảnh, từ đó giảm bớt sự thất vọng và giúp việc giao tiếp trở nên rõ ràng hơn.

5.4 Người gặp khó khăn về giao tiếp do các rối loạn phát triển

Ngoài trẻ tự kỷ, PECS cũng có thể được sử dụng cho những người gặp khó khăn về giao tiếp do các rối loạn phát triển khác hoặc các vấn đề liên quan đến thần kinh. Phương pháp này giúp họ có thêm một phương tiện giao tiếp thay thế khi việc sử dụng ngôn ngữ nói gặp nhiều trở ngại.

Khi được áp dụng đúng cách và phù hợp với từng cá nhân,hệ thống giao tiếp trao đổi hình ảnh PECScó thể trở thành công cụ hữu ích giúp người học cải thiện khả năng giao tiếp và tăng cường sự tương tác với môi trường xung quanh.

>>> Xem thêm:

• Top 11 trung tâm dạy trẻ tự kỷ ở Thanh Xuân cho phụ huynh
• Top 6 trung tâm dạy trẻ tự kỷ huyện Thanh Trì

Kết luận

Hệ thống giao tiếp trao đổi hình ảnh (PECS)là một phương pháp hỗ trợ giao tiếp hiệu quả dành cho trẻ tự kỷ, trẻ chậm nói và những người gặp khó khăn trong việc sử dụng ngôn ngữ lời nói. Thông qua việc sử dụng các thẻ hình ảnh để trao đổi thông tin, PECS giúp người học từng bước thể hiện nhu cầu, cảm xúc và suy nghĩ của mình một cách rõ ràng hơn.

Khi được áp dụng đúng cách và theo lộ trình phù hợp,hệ thống giao tiếp trao đổi hình ảnh (PECS)không chỉ giúp cải thiện khả năng giao tiếp mà còn góp phần phát triển kỹ năng tương tác xã hội, tăng sự tự tin và hỗ trợ quá trình học tập của trẻ. Đặc biệt, với sự đồng hành của cha mẹ, giáo viên và các chuyên gia can thiệp, phương pháp này có thể trở thành công cụ quan trọng giúp trẻ xây dựng nền tảng giao tiếp vững chắc trong cuộc sống.

Vì vậy, việc tìm hiểu và áp dụnghệ thống giao tiếp trao đổi hình ảnh (PECS)một cách phù hợp có thể mang lại nhiều lợi ích cho trẻ trong quá trình phát triển và hòa nhập với môi trường xung quanh.

Có thể bạn chưa biết:

Một bước ngoặt đáng kể trong điều trị tự kỷ, mở ra cánh cửa hy vọng mới cho hàng triệu người bệnh trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, Miracare tự hào là cầu nối đưa bệnh nhân mắc bệnh tự kỷ điều trị tại Viện nghiên cứu, điều trị cấy ghép tế bào gốc Tokyo (TSRI) - đơn vị tiên phong và duy nhất hiện tại điều trị bệnh tự kỷ bằng phương pháp này tại Nhật Bản.

Tại TSRI có hơn 500 trẻ mắc bệnh tự kỷ đã điều trị bằng liệu pháp này, hơn 95% bệnh nhân cải thiện đáng kể sau điều trị. Cùng tìm hiểu phương pháp điều trị tự kỷ bằng liệu pháp tế bào gốc nhé!