Hội chứng Savant: Thiên tài ẩn sau rối loạn phát triển

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Hội chứng Savant là một hiện tượng đặc biệt, khi một số người – thường là trẻ trong phổ tự kỷ – sở hữu những khả năng vượt trội đáng kinh ngạc về trí nhớ, toán học, âm nhạc hoặc nghệ thuật, dù vẫn gặp khó khăn trong giao tiếp và sinh hoạt hằng ngày. Hiểu đúng về hội chứng savant không chỉ giúp phụ huynh tránh ngộ nhận “thiên tài bẩm sinh”, mà còn mở ra hướng tiếp cận phù hợp để nuôi dưỡng thế mạnh và hỗ trợ trẻ phát triển toàn diện hơn.

1. Hội chứng Savant là gì?

Hội chứng Savant là một hiện tượng hiếm gặp, trong đó người mắc (phần lớn nằm trong phổ tự kỷ) thể hiện một hoặc vài năng lực vượt trội bất thường, trong khi các lĩnh vực phát triển khác vẫn còn hạn chế. Những năng lực này có thể nổi bật hơn rất nhiều so với mặt bằng chung của xã hội và thậm chí đạt mức “phi thường”.

Các khả năng savant thường gặp bao gồm:

• Trí nhớ siêu việt (nhớ chính xác ngày tháng, số liệu, bản đồ, lịch)
• Khả năng tính toán nhanh, nhẩm số phức tạp
• Âm nhạc (nghe – chơi – sáng tác mà không qua đào tạo bài bản)
• Hội họa, điêu khắc, vẽ chi tiết cực cao
• Nhận diện hình ảnh, không gian, cấu trúc rất tốt

Điều quan trọng cần hiểu là hội chứng Savant không đồng nghĩa với “thiên tài toàn diện”. Trẻ vẫn có thể gặp khó khăn rõ rệt trong giao tiếp xã hội, cảm xúc, kỹ năng tự phục vụ hoặc học tập học đường.

Hội chứng Savant là một hiện tượng hiếm gặp, trong đó người mắc phần lớn nằm trong phổ tự kỷ

2. Nguyên nhân gây ra hội chứng Savant

Cho đến nay, khoa học chưa xác định chính xác một nguyên nhân duy nhất gây ra hội chứng Savant. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu cho rằng hiện tượng này có liên quan đến sự khác biệt trong cấu trúc và hoạt động của não bộ.

Một số giả thuyết phổ biến gồm:

• Sự bù trừ chức năng não: Khi một số vùng não (thường là bán cầu trái) hoạt động kém hiệu quả, các vùng khác (đặc biệt là bán cầu phải) có thể phát triển vượt trội.
• Kết nối thần kinh đặc biệt: Não bộ của người savant có thể xử lý thông tin theo cách “không lọc bớt”, giúp ghi nhớ chi tiết cực kỳ chính xác.
• Liên quan đến tự kỷ bẩm sinh: Khoảng 10% người tự kỷ có biểu hiện savant ở các mức độ khác nhau.
• Savant mắc phải (acquired savant): Một số trường hợp hiếm gặp xuất hiện sau chấn thương não, tai biến hoặc bệnh lý thần kinh.

Nhìn chung, hội chứng Savant được xem là sự kết hợp giữa yếu tố thần kinh – di truyền – phát triển não bộ, chứ không phải kết quả của rèn luyện hay giáo dục thông thường.

3. Đặc điểm của người tự kỷ mắc hội chứng Savant

Người tự kỷ mắc hội chứng Savant thường có sự phát triển không đồng đều rất rõ rệt giữa các lĩnh vực. Một số đặc điểm phổ biến gồm:

• Nổi bật một kỹ năng cụ thể, nhưng các kỹ năng còn lại (giao tiếp, xã hội, tự lập) vẫn hạn chế
• Tập trung cao độ và lặp đi lặp lại vào lĩnh vực thế mạnh
• Ghi nhớ chi tiết cực tốt, đặc biệt là thông tin mang tính hình ảnh, con số hoặc âm thanh
• Khó diễn đạt bằng lời, nhưng có thể thể hiện xuất sắc qua hành động, sản phẩm hoặc biểu diễn
• Nhạy cảm giác quan (âm thanh, ánh sáng, xúc giác), dễ quá tải khi môi trường thay đổi
• Khó hòa nhập xã hội, cần hỗ trợ để cân bằng giữa phát triển tài năng và kỹ năng sống

Vì vậy, với trẻ tự kỷ có hội chứng Savant, mục tiêu không chỉ là phát huy thế mạnh, mà còn là can thiệp đúng cách để trẻ phát triển hài hòa, độc lập và bền vững hơn trong cuộc sống.

Người tự kỷ mắc hội chứng Savant thường có sự phát triển không đồng đều rất rõ rệt giữa các lĩnh vực

4. Cách chẩn đoán hội chứng Savant

Hiện nay, không có một xét nghiệm y khoa riêng lẻ nào để chẩn đoán hội chứng Savant. Việc chẩn đoán chủ yếu dựa trên đánh giá lâm sàng toàn diện, kết hợp giữa quan sát hành vi, năng lực đặc biệt và bối cảnh phát triển của trẻ.

Thông thường, quy trình chẩn đoán sẽ bao gồm:

• Đánh giá phát triển tổng quát: xác định trẻ có nằm trong phổ tự kỷ hoặc có rối loạn phát triển thần kinh hay không.
• Quan sát năng lực nổi trội bất thường: khả năng tính toán, ghi nhớ, âm nhạc, hội họa… vượt trội rõ rệt so với độ tuổi và mức phát triển chung.
• So sánh sự chênh lệch kỹ năng: trẻ có một số kỹ năng vượt trội nhưng lại hạn chế đáng kể ở giao tiếp, xã hội hoặc kỹ năng sinh hoạt.
• Đánh giá bởi đội ngũ chuyên môn: bác sĩ nhi khoa phát triển, bác sĩ tâm thần trẻ em, chuyên viên tâm lý, giáo dục đặc biệt.

Điều quan trọng cần lưu ý là hội chứng Savant thường được xác định kèm theo chẩn đoán tự kỷ hoặc rối loạn thần kinh, chứ không đứng độc lập như một bệnh lý riêng.

5. Một số bệnh lý liên quan đến hội chứng bác học

Hội chứng Savant thường xuất hiện đồng thời với một số rối loạn thần kinh – phát triển, trong đó phổ biến nhất là:

• Rối loạn phổ tự kỷ (ASD): Khoảng 1/10 người tự kỷ có biểu hiện savant ở các mức độ khác nhau.
• Chậm phát triển trí tuệ: Một số trường hợp có IQ tổng thể thấp nhưng vẫn sở hữu năng lực đặc biệt vượt trội ở một lĩnh vực cụ thể.
• Rối loạn phát triển thần kinh bẩm sinh: liên quan đến sự khác biệt trong cấu trúc hoặc kết nối não bộ.
• Savant mắc phải (acquired savant): xuất hiện sau chấn thương sọ não, tai biến mạch máu não hoặc bệnh lý thần kinh trung ương (hiếm gặp).

Những bệnh lý này cho thấy hội chứng Savant không phải là hiện tượng “ngẫu nhiên”, mà có mối liên hệ chặt chẽ với sự phát triển và tổ chức của não bộ.

Hội chứng Savant thường xuất hiện đồng thời với một số rối loạn thần kinh – phát triển

6. Phương pháp điều trị hội chứng Savant

Hiện nay, không có phương pháp “điều trị khỏi” hội chứng Savant, bởi đây không phải là bệnh lý mà là một đặc điểm phát triển thần kinh đặc biệt. Hướng tiếp cận đúng đắn là can thiệp – hỗ trợ – định hướng phát triển toàn diện cho trẻ.

Các phương pháp can thiệp thường được áp dụng gồm:

• Can thiệp sớm và cá nhân hóa: xây dựng kế hoạch giáo dục phù hợp với năng lực, điểm mạnh và khó khăn của từng trẻ.
• Phát huy thế mạnh Savant: lồng ghép năng lực đặc biệt (âm nhạc, toán, hội họa…) vào học tập và sinh hoạt để tăng động lực.
• Can thiệp kỹ năng nền tảng: tập trung cải thiện giao tiếp, cảm xúc, kỹ năng xã hội và tự lập – những lĩnh vực trẻ thường yếu.
• Liệu pháp hành vi – giáo dục đặc biệt: ABA, trị liệu ngôn ngữ, hoạt động trị liệu, trị liệu cảm giác… tùy theo nhu cầu của trẻ.
• Đồng hành cùng gia đình: hướng dẫn phụ huynh cách hỗ trợ tại nhà, tránh tạo áp lực thành tích hoặc kỳ vọng không phù hợp.

Mục tiêu cuối cùng không phải là “nuôi dưỡng một thiên tài”, mà là giúp trẻ Savant sống hạnh phúc, cân bằng, phát huy được tiềm năng và hòa nhập tốt với cuộc sống.

 

>>> Xem thêm:

• Làm sao để trẻ tự kỷ ngủ ngon mỗi đêm? Cha mẹ cần biết
• Top 4 trung tâm dạy trẻ tự kỷ ở Vũng Tàu: Can thiệp sớm, hiệu quả

Kếtluận

Hội chứng savant không phải là bệnh lý cần loại bỏ, mà là một biểu hiện đặc biệt của sự phát triển thần kinh, thường đi kèm với rối loạn phổ tự kỷ hoặc các rối loạn phát triển khác. Việc thấu hiểu đúng về hội chứng savant giúp phụ huynh và giáo viên nhìn nhận trẻ một cách toàn diện hơn: vừa trân trọng năng lực nổi trội, vừa kiên nhẫn hỗ trợ những khó khăn còn tồn tại. Khi được can thiệp sớm, định hướng phù hợp và đồng hành đúng cách, trẻ mắc hội chứng savant hoàn toàn có thể phát huy thế mạnh của mình, từng bước hòa nhập và xây dựng một cuộc sống ý nghĩa, hạnh phúc.

Có thể bạn chưa biết:

Một bước ngoặt đáng kể trong điều trị tự kỷ, mở ra cánh cửa hy vọng mới cho hàng triệu người bệnh trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, Miracare tự hào là cầu nối đưa bệnh nhân mắc bệnh tự kỷ điều trị tại Viện nghiên cứu, điều trị cấy ghép tế bào gốc Tokyo (TSRI) - đơn vị tiên phong và duy nhất hiện tại điều trị bệnh tự kỷ bằng phương pháp này tại Nhật Bản.

Tại TSRI có hơn 500 trẻ mắc bệnh tự kỷ đã điều trị bằng liệu pháp này, hơn 95% bệnh nhân cải thiện đáng kể sau điều trị. Cùng tìm hiểu phương pháp điều trị tự kỷ bằng liệu pháp tế bào gốc nhé!