Mối quan hệ giữa anh chị em có người tự kỷ: Thách thức, cảm xúc và cách xây dựng sự gắn kết

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Trong gia đình có trẻ tự kỷ, mối quan hệ anh chị em có người tự kỷ không chỉ là sự gắn bó quen thuộc mà còn chứa đựng nhiều thử thách và cảm xúc đặc biệt. Từ yêu thương đến áp lực, từ thấu hiểu đến khoảng cách — tất cả tạo nên một hành trình rất riêng cần được nhìn nhận đúng cách. Hãy cùng Mirai Care tìm hiểu trong bài viết dưới đây. 

1. Mối quan hệ anh chị em trong gia đình có trẻ tự kỷ khác gì so với gia đình bình thường?

Mối quan hệ anh chị em trong gia đình có trẻ tự kỷ thường có nhiều điểm khác biệt so với gia đình bình thường, xuất phát từ nhu cầu chăm sóc đặc biệt và sự phân bổ thời gian, cảm xúc của cha mẹ. Trong gia đình có trẻ tự kỷ, cha mẹ thường dành nhiều sự quan tâm hơn cho trẻ cần hỗ trợ, điều này có thể khiến anh chị em khác cảm thấy bị bỏ quên hoặc thiệt thòi. Từ đó, dễ nảy sinh cảm xúc như ghen tị, tủi thân hoặc khó hiểu về hành vi của anh/chị/em mình.

Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, mối quan hệ này cũng mang lại những giá trị tích cực. Anh chị em của trẻ tự kỷ thường sớm phát triển sự đồng cảm, kiên nhẫn và trách nhiệm khi cùng tham gia hỗ trợ, chơi đùa hoặc chăm sóc em. Các em cũng có cơ hội học cách chấp nhận sự khác biệt và trưởng thành hơn về mặt cảm xúc.

So với gia đình bình thường, mối quan hệ này có thể phức tạp hơn nhưng cũng sâu sắc hơn nếu được định hướng đúng. Khi cha mẹ cân bằng sự quan tâm, lắng nghe cảm xúc của tất cả các con và tạo cơ hội gắn kết, anh chị em trong gia đình có trẻ tự kỷ vẫn có thể xây dựng mối quan hệ yêu thương, bền chặt và tích cực.

2. Những cảm xúc phổ biến của anh chị em khi có người thân tự kỷ

2.1. Cảm giác yêu thương, đồng cảm và bảo vệ

Nhiều anh chị em hình thành sự gắn bó sâu sắc với người thân tự kỷ. Các em thường thể hiện sự kiên nhẫn, sẵn sàng giúp đỡ trong sinh hoạt hằng ngày và trở thành “người bạn đồng hành” gần gũi. Từ đó, trẻ học được cách thấu cảm, biết quan tâm và trưởng thành sớm hơn so với bạn bè cùng trang lứa. Một số trẻ còn có xu hướng bảo vệ anh/chị/em của mình trước những ánh nhìn hoặc hành vi thiếu thiện cảm từ bên ngoài.

2.2. Cảm giác ghen tị hoặc bị bỏ quên

Bên cạnh tình yêu thương, trẻ cũng có thể cảm thấy thiệt thòi khi cha mẹ dành nhiều thời gian và sự quan tâm hơn cho người anh/chị/em tự kỷ. Điều này dễ dẫn đến cảm giác bị bỏ rơi hoặc không được chú ý đúng mức. Nếu kéo dài, trẻ có thể xuất hiện hành vi thu mình, phản kháng hoặc cố gắng gây chú ý bằng những cách tiêu cực.

2.3. Lo lắng, căng thẳng và áp lực tâm lý

Việc sống trong môi trường có nhiều biến động, chẳng hạn như các hành vi khó kiểm soát của trẻ tự kỷ, có thể khiến anh chị em cảm thấy lo lắng hoặc căng thẳng. Một số trẻ còn chịu áp lực phải “trưởng thành sớm”, phụ giúp gia đình hoặc trở thành chỗ dựa tinh thần cho cha mẹ. Điều này đôi khi vượt quá khả năng chịu đựng tâm lý của trẻ nếu không được chia sẻ và hỗ trợ kịp thời.

2.4. Cảm giác xấu hổ hoặc khó xử trong môi trường xã hội

Khi tiếp xúc với bạn bè hoặc ở nơi công cộng, một số trẻ có thể cảm thấy ngại ngùng nếu anh/chị/em tự kỷ có hành vi khác biệt. Nỗi sợ bị đánh giá hoặc trêu chọc khiến trẻ có xu hướng né tránh, không muốn nhắc đến người thân của mình. Tuy nhiên, cảm xúc này thường giảm dần khi trẻ được giáo dục đúng cách và hiểu rõ hơn về tình trạng tự kỷ.

3. Các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng mối quan hệ anh chị em

Mối quan hệ giữa anh chị em trong gia đình có trẻ tự kỷ không chỉ phụ thuộc vào tính cách của từng cá nhân mà còn chịu tác động bởi nhiều yếu tố khác nhau. Những yếu tố này có thể làm tăng sự gắn kết hoặc ngược lại, tạo ra khoảng cách nếu không được điều chỉnh phù hợp.

• Độ tuổi và khoảng cách tuổi:Khoảng cách tuổi càng lớn, trẻ không tự kỷ thường có xu hướng nhường nhịn, đóng vai trò hỗ trợ và dễ đồng cảm hơn với anh/chị/em của mình. Ngược lại, khi các con gần tuổi nhau, nhu cầu được quan tâm tương đương dễ dẫn đến cạnh tranh tình cảm, từ đó làm tăng nguy cơ mâu thuẫn hoặc ganh tị.
• Mức độ tự kỷ và hành vi đi kèm:Trẻ có mức độ tự kỷ nhẹ, giao tiếp tốt thường giúp mối quan hệ anh chị em trở nên tích cực và gần gũi hơn. Trong khi đó, các hành vi như tăng động, la hét, khó kiểm soát cảm xúc hoặc hành vi gây hấn có thể khiến anh chị em cảm thấy căng thẳng, sợ hãi hoặc dần né tránh tiếp xúc.
• Cách cha mẹ phân bổ thời gian và sự quan tâm:Khi cha mẹ dành quá nhiều thời gian cho trẻ tự kỷ mà thiếu sự quan tâm đến các con khác, trẻ dễ cảm thấy bị bỏ rơi hoặc không được yêu thương đầy đủ. Ngược lại, nếu cha mẹ biết cân bằng, lắng nghe và tạo cơ hội tương tác riêng với từng con, mối quan hệ anh chị em sẽ được củng cố bền chặt hơn.
• Nhận thức của gia đình về tự kỷ:Gia đình có hiểu biết đúng và tích cực về tự kỷ sẽ giúp trẻ hình thành sự thấu cảm, chấp nhận và hỗ trợ lẫn nhau. Nếu thiếu kiến thức hoặc tồn tại định kiến, trẻ dễ hiểu sai hành vi của anh/chị/em tự kỷ, từ đó phát sinh cảm xúc tiêu cực và làm suy giảm sự gắn kết trong gia đình.

4. Những thách thức thường gặp trong mối quan hệ anh chị em

Trong các gia đình có trẻ tự kỷ, mối quan hệ giữa anh chị em không chỉ chịu ảnh hưởng từ tình cảm tự nhiên mà còn bị tác động bởi nhiều yếu tố đặc thù, dẫn đến không ít thách thức trong quá trình gắn kết và thấu hiểu lẫn nhau.

4.1. Khó khăn trong giao tiếp và hiểu nhau

Trong gia đình có trẻ tự kỷ, việc giao tiếp giữa các anh chị em thường gặp nhiều rào cản do sự khác biệt về khả năng ngôn ngữ, nhận thức và cách biểu đạt cảm xúc. Trẻ tự kỷ có thể gặp khó khăn trong việc hiểu lời nói, ánh mắt hoặc cảm xúc của người khác, dẫn đến những hiểu lầm không đáng có. Điều này khiến anh chị em còn lại dễ cảm thấy bị bỏ qua, khó kết nối hoặc không biết cách tương tác phù hợp với em của mình.

4.2. Hành vi khó kiểm soát gây căng thẳng

Một số trẻ tự kỷ có thể xuất hiện các hành vi như la hét, ăn vạ, tăng động hoặc phản ứng mạnh khi thay đổi môi trường. Những hành vi này không chỉ ảnh hưởng đến sinh hoạt chung mà còn tạo áp lực tâm lý cho anh chị em trong gia đình. Trẻ có thể cảm thấy xấu hổ, lo lắng hoặc căng thẳng khi phải đối mặt với những tình huống khó xử, đặc biệt là ở nơi đông người hoặc trong môi trường học tập.

4.3. Sự mất cân bằng trong sự quan tâm của cha mẹ

Cha mẹ thường dành nhiều thời gian và năng lượng hơn để chăm sóc trẻ tự kỷ, từ việc can thiệp, trị liệu đến hỗ trợ sinh hoạt hằng ngày. Điều này có thể khiến anh chị em còn lại cảm thấy thiếu sự quan tâm, dễ nảy sinh cảm giác thiệt thòi hoặc ghen tị. Nếu không được chia sẻ và thấu hiểu kịp thời, sự mất cân bằng này có thể ảnh hưởng tiêu cực đến mối quan hệ giữa các anh chị em cũng như sự gắn kết trong gia đình.

5. Cha mẹ có thể làm gì để hỗ trợ mối quan hệ giữa các con?

5.1. Đảm bảo sự công bằng về cảm xúc và thời gian

Cha mẹ cần ý thức rằng mỗi đứa trẻ đều có nhu cầu được yêu thương, quan tâm và công nhận. Khi một trẻ cần nhiều sự chăm sóc hơn (như trẻ tự kỷ), anh chị em còn lại rất dễ cảm thấy bị bỏ rơi hoặc thiệt thòi.

Thay vì cố gắng chia đều thời gian một cách máy móc, cha mẹ nên chú trọng đếnchất lượng tương tác riêng với từng trẻ. Ví dụ, dành thời gian trò chuyện, chơi cùng hoặc lắng nghe tâm sự của từng con mỗi ngày, dù chỉ trong khoảng thời gian ngắn nhưng trọn vẹn. Đồng thời, cha mẹ cũng nên thể hiện tình cảm công bằng bằng lời nói và hành động để trẻ hiểu rằng mình luôn được yêu thương.

5.2. Khuyến khích giao tiếp cởi mở trong gia đình

Một môi trường gia đình cởi mở sẽ giúp các con dễ dàng chia sẻ cảm xúc, suy nghĩ và cả những khó khăn mà mình đang gặp phải. Cha mẹ nên tạo điều kiện để các con nói ra cảm xúc của mình mà không sợ bị phán xét.

Ví dụ, khi trẻ bày tỏ sự khó chịu hoặc ghen tị với anh/chị/em tự kỷ, cha mẹ không nên vội trách mắng mà cần lắng nghe và thấu hiểu. Sau đó, nhẹ nhàng giải thích và hướng dẫn cách diễn đạt cảm xúc phù hợp. Việc này giúp trẻ học được cách giao tiếp lành mạnh, đồng thời giảm thiểu xung đột giữa các anh chị em.

5.3. Giáo dục trẻ về tự kỷ để tăng sự thấu hiểu

Nhiều mâu thuẫn giữa các anh chị em xuất phát từ việc trẻ không hiểu vì sao người kia lại có hành vi “khác thường”. Do đó, cha mẹ cần giải thích cho trẻ về tự kỷ theo cách đơn giản, phù hợp với độ tuổi.

Chẳng hạn, cha mẹ có thể nói rằng: “Em con không cố ý làm vậy, mà vì cách não bộ của em hoạt động khác một chút.” Khi trẻ hiểu rằng hành vi của anh/chị/em không phải là “cố tình”, trẻ sẽ dễ cảm thông và kiên nhẫn hơn. Ngoài ra, cha mẹ cũng có thể dạy trẻ cách hỗ trợ phù hợp, như cách chơi cùng hoặc cách phản ứng khi có tình huống khó.

5.4. Tạo cơ hội cho các hoạt động chung tích cực

Những trải nghiệm tích cực khi ở bên nhau sẽ giúp các anh chị em xây dựng sự gắn bó tự nhiên. Cha mẹ nên chủ động tạo ra các hoạt động chung phù hợp với khả năng của tất cả các con.

Có thể là những hoạt động đơn giản như chơi trò chơi, cùng vẽ tranh, nấu ăn hoặc xem phim gia đình. Điều quan trọng là chọn hoạt động mà trẻ tự kỷ có thể tham gia ở mức độ nhất định, đồng thời giúp các anh chị em còn lại cảm thấy vui vẻ và thoải mái. Khi các con có những khoảnh khắc tích cực cùng nhau, mối quan hệ sẽ dần trở nên gần gũi và bền chặt hơn.

 

>>> Xem thêm:

• Top 11 trung tâm dạy trẻ tự kỷ ở Thanh Xuân cho phụ huynh
• Top 6 trung tâm dạy trẻ tự kỷ huyện Thanh Trì

Kết luận

Dù có những khó khăn, mối quan hệ anh chị em vẫn có thể trở nên sâu sắc và bền chặt hơn khi có sự đồng hành đúng đắn từ gia đình. Thấu hiểu, sẻ chia và giáo dục phù hợp chính là chìa khóa giúp nuôi dưỡng sự gắn kết lâu dài.

Có thể bạn chưa biết:

Một bước ngoặt đáng kể trong điều trị tự kỷ, mở ra cánh cửa hy vọng mới cho hàng triệu người bệnh trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, Miracare tự hào là cầu nối đưa bệnh nhân mắc bệnh tự kỷ điều trị tại Viện nghiên cứu, điều trị cấy ghép tế bào gốc Tokyo (TSRI) - đơn vị tiên phong và duy nhất hiện tại điều trị bệnh tự kỷ bằng phương pháp này tại Nhật Bản.

Tại TSRI có hơn 500 trẻ mắc bệnh tự kỷ đã điều trị bằng liệu pháp này, hơn 95% bệnh nhân cải thiện đáng kể sau điều trị. Cùng tìm hiểu phương pháp điều trị tự kỷ bằng liệu pháp tế bào gốc nhé!