Trẻ tự kỷ có nói được không? Giải đáp từ chuyên gia

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Khi trẻ được chẩn đoán rối loạn phổ tự kỷ, điều khiến nhiều cha mẹ lo lắng nhất chính là khả năng ngôn ngữ và giao tiếp của con. “Trẻ tự kỷ có nói được không?” không chỉ là một câu hỏi, mà là nỗi trăn trở về tương lai, về khả năng con hòa nhập và kết nối với thế giới xung quanh. Thực tế, khả năng nói của trẻ tự kỷ rất khác nhau và chịu ảnh hưởng lớn từ mức độ rối loạn cũng như thời điểm can thiệp, vì vậy việc hiểu đúng và can thiệp sớm đóng vai trò vô cùng quan trọng.

1. Trẻ tự kỷ có nói được không?

Câu trả lời là: Có thể – nhưng không giống nhau ở tất cả trẻ.

Rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder – ASD) là một rối loạn phát triển thần kinh, ảnh hưởng chủ yếu đến giao tiếp, tương tác xã hội và hành vi. Vì là “phổ”, nên mức độ ảnh hưởng rất rộng:

• Có trẻ phát triển ngôn ngữ gần như bình thường, chỉ gặp khó khăn trong giao tiếp xã hội.
• Có trẻ nói được nhưng chậm, vốn từ hạn chế, nói không đúng ngữ cảnh.
• Có trẻ không nói bằng lời (non-verbal) hoặc chỉ phát ra âm thanh, từ đơn lẻ.

Theo các nghiên cứu, khoảng 25–30% trẻ tự kỷ không phát triển ngôn ngữ nói chức năng nếu không được can thiệp đúng cách. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc trẻ không thể giao tiếp, mà chỉ là trẻ cần con đường khác để thể hiện bản thân.

Điểm mấu chốt không nằm ở việc “con có nói được hay không”, mà là: Con có được hỗ trợ đủ sớm, đủ đúng và đủ kiên trì hay chưa?

Trẻ tự kỷ có nói được không? Câu trả lời là Có thể

2. Nguyên nhân trẻ tự kỷ không nói được

2.1. Rối loạn xử lý ngôn ngữ trong não

Não bộ của trẻ tự kỷ có sự khác biệt trong cách xử lý âm thanh, ngôn ngữ và ý nghĩa lời nói. Trẻ có thể:

• Nghe được nhưng không hiểu lời nói.
• Hiểu nhưng không biết cách phản hồi bằng lời.
• Gặp khó khăn trong việc kết nối âm thanh – ý nghĩa – cảm xúc.

2.2. Thiếu động lực giao tiếp xã hội

Nhiều trẻ tự kỷ không có nhu cầu tự nhiên muốn giao tiếp như trẻ phát triển điển hình. Trẻ có thể:

• Không thấy cần thiết phải gọi người khác.
• Không nhận ra giá trị của việc nói chuyện để đạt được điều mình muốn.
• Thích giao tiếp với đồ vật hơn là con người.

2.3. Khó khăn về vận động miệng và cảm giác

Một số trẻ gặp vấn đề về:

• Điều khiển cơ miệng, lưỡi, hàm.
• Nhạy cảm quá mức hoặc kém nhạy với âm thanh, xúc giác vùng miệng.

Điều này khiến việc phát âm trở nên khó khăn, mệt mỏi hoặc gây khó chịu cho trẻ.

2.4. Can thiệp muộn hoặc chưa phù hợp

Trẻ không được can thiệp sớm, hoặc can thiệp chưa đúng trọng tâm (chỉ dạy nói mà bỏ qua nền tảng giao tiếp) cũng là nguyên nhân khiến ngôn ngữ không phát triển.

3. Những biểu hiện nhận biết trẻ tự kỷ không nói được

Cha mẹ có thể nhận biết sớm nguy cơ trẻ tự kỷ không phát triển ngôn ngữ thông qua các dấu hiệu sau:

• Không bập bẹ hoặc rất ít âm thanh ở giai đoạn 12 tháng.
• Không nói từ đơn (ba, ma, bà…) khi 18 tháng.
• Không ghép từ khi 2 tuổi.
• Không chỉ tay, vẫy tay, lắc đầu để giao tiếp.
• Không bắt chước âm thanh hoặc lời nói của người khác.
• Gọi tên không quay đầu, không phản ứng.
• Có thể nói được một vài từ nhưng mất dần theo thời gian (thoái lui ngôn ngữ).

Những dấu hiệu này không nên bị xem nhẹ, vì can thiệp sớm trước 3 tuổi có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển ngôn ngữ sau này.

Trẻ không bập bẹ hoặc rất ít âm thanh

4. Khi nào trẻ tự kỷ biết nói chuyện?

Không có một “mốc tuổi chuẩn” cho tất cả trẻ tự kỷ. Thời điểm trẻ bắt đầu nói phụ thuộc vào:

• Mức độ tự kỷ.
• Khả năng nhận thức.
• Thời điểm can thiệp.
• Phương pháp can thiệp.
• Môi trường gia đình.

Thực tế lâm sàng cho thấy:

• Có trẻ bắt đầu nói từ 3–4 tuổi khi được can thiệp sớm.
• Có trẻ nói muộn hơn, thậm chí sau 6–7 tuổi.
• Có trẻ không nói bằng lời, nhưng vẫn giao tiếp tốt bằng hình ảnh, ký hiệu, thiết bị hỗ trợ.

Quan trọng nhất là không chờ đợi “đến lúc con tự nói”, mà cần chủ động tạo điều kiện để ngôn ngữ có cơ hội xuất hiện.

5. Cách dạy trẻ tự kỷ tập nói chuyện

5.1. Can thiệp ngôn ngữ sớm

Can thiệp ngôn ngữ sớm được xem là yếu tố quan trọng nhất quyết định khả năng giao tiếp lâu dài của trẻ tự kỷ. “Sớm” ở đây không chỉ tính bằng độ tuổi, mà còn là thời điểm trẻ bắt đầu được hỗ trợ đúng cách.

Mục tiêu ban đầu của can thiệp ngôn ngữ không phải là ép trẻ nói, mà là giúp trẻ hiểu rằng giao tiếp là cần thiết và có giá trị. Khi trẻ nhận ra rằng giao tiếp giúp mình đạt được điều mong muốn, ngôn ngữ sẽ dần xuất hiện một cách tự nhiên hơn.

Những mục tiêu cốt lõi của can thiệp ngôn ngữ sớm bao gồm:

• Tạo nhu cầu giao tiếp tự nhiên cho trẻ
• Giúp trẻ hiểu rằng giao tiếp mang lại lợi ích thực tế
• Xây dựng nền tảng hiểu ngôn ngữ trước khi yêu cầu trẻ nói

Can thiệp sớm và hỗ trợ trẻ đúng cách

Trong giai đoạn đầu, đa số trẻ tự kỷ chưa sẵn sàng cho lời nói. Vì vậy, việc bắt đầu từ giao tiếp không lời là hoàn toàn cần thiết và đúng hướng. Giao tiếp không lời gồm ánh mắt, cử chỉ (chỉ tay, đưa đồ, gật – lắc đầu) và hành động (kéo tay người lớn, đặt đồ vào tay người khác)

Khi người lớn phản hồi tích cực với những hành vi này, trẻ sẽ dần học được rằng: “Mình giao tiếp → người khác hiểu → mình được đáp ứng”.

Một nguyên tắc rất quan trọng trong can thiệp ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ là “hiểu trước – nói sau”. Trẻ cần:

• Nghe từ ngữ lặp đi lặp lại trong ngữ cảnh thực tế
• Gắn từ với đồ vật, hành động, cảm xúc
• Hiểu ý nghĩa trước khi có khả năng sử dụng lời nói

Ngoài ra, chương trình can thiệp cần được cá nhân hóa tuyệt đối. Không có một lộ trình chung cho tất cả trẻ tự kỷ. Việc cá nhân hóa thể hiện ở:

• Mức độ khó – dễ của từ ngữ
• Tốc độ can thiệp
• Hình thức giao tiếp phù hợp với khả năng của từng trẻ

So sánh trẻ với các mốc phát triển chung hoặc với trẻ khác thường chỉ làm gia đình thêm áp lực mà không mang lại hiệu quả thực tế.

5.2. Sử dụng phương tiện hỗ trợ giúp trẻ giao tiếp

Đối với trẻ tự kỷ chưa nói được hoặc nói rất hạn chế, việc sử dụng phương tiện hỗ trợ giao tiếp là một bước can thiệp cần thiết và đã được chứng minh hiệu quả.

Nhiều phụ huynh lo lắng rằng dùng công cụ hỗ trợ sẽ khiến trẻ “không chịu nói”. Tuy nhiên, các nghiên cứu và thực hành lâm sàng đều cho thấy: giao tiếp hỗ trợ không làm chậm nói, mà ngược lại còn tạo tiền đề để lời nói xuất hiện.

Một số phương tiện hỗ trợ phổ biến hiện nay gồm:

• PECS (Hệ thống trao đổi hình ảnh)
• Thẻ hình, lịch hình ảnh theo trình tự
• Cử chỉ, ngôn ngữ ký hiệu đơn giản
• Thiết bị giao tiếp hỗ trợ (AAC)

Những công cụ này giúp trẻ:

• Giảm thất vọng khi không thể nói ra nhu cầu
• Hiểu rõ khái niệm giao tiếp hai chiều
• Có cơ hội chủ động giao tiếp thay vì chỉ phản ứng

Khi trẻ sử dụng hình ảnh hoặc thiết bị để giao tiếp, người lớn cần luôn song hành lời nói. Ví dụ: khi trẻ đưa thẻ “nước”, người lớn nói rõ “Con muốn uống nước”, nhấn mạnh từ khóa “nước” và lặp lại trong nhiều tình huống khác nhau.

Theo thời gian, trẻ sẽ bắt đầu phát ra âm thanh, nói từ đơn hoặc hoặc kết hợp lời nói với hình ảnh. Đây là bước chuyển tự nhiên từ giao tiếp hỗ trợ sang giao tiếp bằng lời nói.

Sử dụng PECS (Hệ thống trao đổi hình ảnh) để hỗ trợ trẻ giao tiếp

5.3. Tạo ra những môi trường giao tiếp thân thiện

Ngôn ngữ không chỉ được hình thành trong phòng trị liệu, mà phát triển mạnh mẽ nhất trong đời sống hằng ngày. Một môi trường giao tiếp thân thiện, không áp lực là yếu tố then chốt giúp trẻ tự kỷ dám giao tiếp.

Trong sinh hoạt hằng ngày, cha mẹ và người chăm sóc nên:

• Nói chậm, rõ, dùng câu ngắn
• Nhấn mạnh và lặp lại từ khóa
• Gắn lời nói với hành động cụ thể

Thời gian chơi tương tác 1–1 giữa người lớn và trẻ đặc biệt quan trọng. Khi chơi cùng trẻ, người lớn cần:

• Theo sự quan tâm của trẻ thay vì ép trẻ theo mình
• Chờ đợi để tạo cơ hội giao tiếp
• Phản hồi tích cực với mọi nỗ lực của trẻ

Ngược lại, việc sử dụng thiết bị điện tử thụ động quá nhiều có thể làm giảm cơ hội giao tiếp thật sự. Trẻ không cần giao tiếp để nhận phản hồi từ màn hình, dẫn đến việc ngôn ngữ bị “bỏ lỡ” trong giai đoạn quan trọng.

Một môi trường an toàn, không chê trách, không so sánh sẽ giúp trẻ:

• Dám thử phát ra âm thanh
• Dám dùng cử chỉ để giao tiếp
• Và từng bước xây dựng sự tự tin trong giao tiếp

5.4. Thực hành thường xuyên

Ngôn ngữ là kỹ năng cần được lặp lại mỗi ngày, không chỉ vài giờ trong phòng trị liệu. Mỗi hoạt động thường nhật đều có thể trở thành cơ hội học nói nếu được tận dụng đúng cách.

Một số nguyên tắc quan trọng khi thực hành ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ:

• Không đợi trẻ nói rõ mới khen
• Ghi nhận mọi nỗ lực giao tiếp
• Lặp lại từ ngữ trong nhiều ngữ cảnh khác nhau

Sự nhất quán giữa gia đình, nhà trường và chuyên gia trị liệu là yếu tố quyết định tốc độ tiến bộ của trẻ. Khi trẻ được tiếp cận cùng một cách giao tiếp ở mọi môi trường, não bộ sẽ học nhanh và bền vững hơn.

Cha mẹ cùng trẻ thực hành thường xuyên

5.5. Hỗ trợ từ những chuyên gia trị liệu ngôn ngữ

Chuyên gia ngôn ngữ trị liệu đóng vai trò trung tâm trong quá trình dạy trẻ tự kỷ tập nói. Họ không chỉ giúp trẻ mà còn đồng hành cùng gia đình.

Vai trò chính của chuyên gia bao gồm:

• Đánh giá chính xác mức độ hiểu – nói của trẻ
• Xây dựng lộ trình can thiệp cá nhân hóa
• Hướng dẫn cha mẹ cách thực hành tại nhà

Can thiệp đúng phương pháp, đúng thời điểm sẽ giúp:

• Trẻ tiến bộ rõ rệt hơn
• Gia đình tránh mất thời gian và công sức
• Giảm áp lực tâm lý cho cả cha mẹ và trẻ

5.6. Trị liệu tự kỷ bằng tế bào gốc

Trị liệu tự kỷ bằng tế bào gốc là một hướng tiếp cận đang được nghiên cứu tại một số quốc gia, với mục tiêu cải thiện nền tảng sinh học của não bộ, bao gồm:

• Giảm viêm thần kinh
• Hỗ trợ kết nối tế bào thần kinh
• Tạo điều kiện thuận lợi cho can thiệp hành vi – ngôn ngữ

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rõ ràng:

• Đây không phải là phương pháp thay thế can thiệp giáo dục – ngôn ngữ
• Chỉ nên xem là giải pháp hỗ trợ bổ sung
• Cần được đánh giá kỹ lưỡng bởi chuyên gia y tế

Ngôn ngữ của trẻ tự kỷ vẫn cần được xây dựng chủ yếu thông qua can thiệp giáo dục, trị liệu ngôn ngữ và môi trường giao tiếp tích cực.

>>> Xem thêm: 

• Top 9 trung tâm dạy trẻ tự kỷ tại Long Biên được đánh giá cao (phần 1)
• Trung tâm dạy trẻ tự kỷ Bình Tân: Can thiệp sớm, hiệu quả

Kết luận

Trẻ tự kỷ có thể nói được không phụ thuộc vào nhiều yếu tố, nhưng điều chắc chắn là mọi trẻ đều có nhu cầu và khả năng giao tiếp theo cách riêng của mình. Khi được can thiệp sớm, đồng hành đúng cách và sống trong môi trường giao tiếp tích cực, khả năng ngôn ngữ của trẻ hoàn toàn có thể cải thiện theo thời gian. Sự kiên nhẫn, thấu hiểu và nhất quán của gia đình chính là nền tảng quan trọng giúp trẻ từng bước tìm được tiếng nói của chính mình.

Có thể bạn chưa biết:

Một bước ngoặt đáng kể trong điều trị tự kỷ, mở ra cánh cửa hy vọng mới cho hàng triệu người bệnh trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, Miracare tự hào là cầu nối đưa bệnh nhân mắc bệnh tự kỷ điều trị tại Viện nghiên cứu, điều trị cấy ghép tế bào gốc Tokyo (TSRI) - đơn vị tiên phong và duy nhất hiện tại điều trị bệnh tự kỷ bằng phương pháp này tại Nhật Bản.

Tại TSRI có hơn 500 trẻ mắc bệnh tự kỷ đã điều trị bằng liệu pháp này, hơn 95% bệnh nhân cải thiện đáng kể sau điều trị. Cùng tìm hiểu phương pháp điều trị tự kỷ bằng liệu pháp tế bào gốc nhé!