Ảnh hưởng và top 5 cách kiểm soát hành vi trẻ tự kỷ hay giật tóc

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Trẻ tự kỷ hay giật tóc là một trong những hành vi khiến nhiều phụ huynh lo lắng khi chăm sóc con hằng ngày. Hành vi này không chỉ gây tổn thương da đầu, ảnh hưởng đến ngoại hình mà còn có thể là dấu hiệu cho thấy trẻ đang gặp khó khăn trong cảm giác, cảm xúc hoặc giao tiếp. Cùng Mirai Care tìm hiểu nguyên nhân vì sao trẻ tự kỷ hay giật tóc, việc này sẽ giúp cha mẹ có hướng can thiệp phù hợp, giảm hành vi tiêu cực và hỗ trợ trẻ phát triển ổn định hơn cả về tâm lý lẫn hành vi.

1. Hành vi trẻ tự kỷ hay giật tóc là gì?

Hành vi trẻ tự kỷ hay giật tóc là một dạng hành vi lặp đi lặp lại hoặc hành vi tự kích thích (stimming) thường gặp ở một số trẻ trong phổ tự kỷ. Trẻ có thể dùng tay kéo, xoắn hoặc giật tóc của chính mình có nhiều lúc còn giật tóc của người khác. Hành vi này có thể diễn ra khi trẻ căng thẳng, lo lắng, buồn chán, quá kích thích giác quan hoặc khi trẻ không thể diễn đạt cảm xúc và nhu cầu bằng lời nói.

Trong nhiều trường hợp, giật tóc giúp trẻ tự kỷ tạo cảm giác quen thuộc hoặc giúp cơ thể “xả” bớt áp lực cảm giác và cảm xúc. Tuy nhiên nếu hành vi xảy ra thường xuyên, mạnh tay hoặc kéo dài, nó có thể gây rụng tóc, trầy xước da đầu và ảnh hưởng đến sức khỏe cũng như sinh hoạt của trẻ. Vậy nên, việc hiểu đúng bản chất hành vi trẻ tự kỷ hay giật tóc là bước quan trọng để cha mẹ lựa chọn phương pháp hỗ trợ và can thiệp phù hợp.

Hành vi trẻ tự kỷ được gọi là hành vi tự kích thích (stimming) thường gặp ở trẻ tự kỷ

2. Tại sao trẻ tự kỷ hay giật tóc?

Trẻ tự kỷ hay giật tóc thường xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Nó có thể đến từ cảm giác, cảm xúc và khả năng giao tiếp của trẻ. 

Một trong những nguyên nhân phổ biến là rối loạn xử lý cảm giác. Cảm giác kéo, giật tóc có thể mang lại cho trẻ cảm giác mạnh hoặc quen thuộc giúp trẻ tự điều chỉnh khi bị quá tải hoặc thiếu kích thích giác quan.

Khi tâm trạng căng thẳng, lo âu hoặc thất vọng cũng sẽ là yếu tố khiến trẻ tự kỷ giật tóc. Khi không thể diễn đạt cảm xúc bằng lời nói, trẻ có xu hướng sử dụng hành vi để giải tỏa áp lực bên trong. Hành vi này thường xuất hiện nhiều hơn trong các tình huống thay đổi lịch trình, môi trường ồn ào hoặc khi trẻ bị ép làm điều mình không muốn.

Khó khăn trong giao tiếp và kiểm soát hành vi cũng góp phần làm gia tăng hành vi giật tóc ở trẻ tự kỷ. Với một số trẻ đây là hành vi mang tính lặp lại, tạo cảm giác an toàn và dễ dự đoán. Trong một số trường hợp khác, giật tóc có thể hình thành do thói quen lâu ngày hoặc được củng cố vô tình khi người lớn phản ứng quá mạnh. Việc xác định đúng nguyên nhân sẽ giúp cha mẹ và chuyên gia lựa chọn phương pháp can thiệp phù hợp và hiệu quả hơn cho trẻ.

Có nhiều nguyên nhân  dẫn đến tình trạng trẻ tự kỷ hay giật tóc 

3. Ảnh hưởng việc trẻ tự kỷ hay giật tóc

Hành vi trẻ tự kỷ hay giật tóc nếu diễn ra thường xuyên có thể gây ra nhiều ảnh hưởng tiêu cực đến cả sức khỏe thể chất lẫn tâm lý của trẻ. Trước hết, việc giật tóc liên tục có thể dẫn đến rụng tóc từng mảng, trầy xước da đầu, chảy máu hoặc nhiễm trùng, ảnh hưởng trực tiếp đến ngoại hình và sự an toàn của trẻ. Khi hành vi này gia tăng trong những lúc căng thẳng, lo âu hoặc quá tải cảm giác đó có thể là dấu hiệu cho thấy trẻ đang sử dụng giật tóc như một cách đối phó không lành mạnh với cảm xúc.

Ngoài ra, trẻ tự kỷ hay giật tóc còn có thể gặp khó khăn trong sinh hoạt hằng ngày, giảm khả năng tập trung học tập, né tránh các tình huống xã hội hoặc trở nên khó chịu khi người lớn cố gắng can thiệp. 

Trong nhiều trường hợp, trẻ khó tự kiểm soát hành vi, không thể dừng lại dù đã được nhắc nhở hay chuyển hướng, cho thấy hành vi có xu hướng mang tính cưỡng chế. Nếu kèm theo các biểu hiện như khóc lóc, tức giận hoặc thu mình sau mỗi lần giật tóc, rất có thể trẻ đang phải đối mặt với những vấn đề cảm xúc sâu hơn. Việc nhận diện và can thiệp sớm sẽ giúp hạn chế tác động tiêu cực và hỗ trợ trẻ học được những cách điều chỉnh cảm xúc lành mạnh hơn.

Hành vi giật tóc gây ra nhiều ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất lẫn tâm lý của trẻ

4. Cách kiểm soát hành vi giật tóc ở trẻ tự kỷ

Nhiều phụ huynh mong muốn biết những biện pháp để kiểm soát hành vi giật tóc tại nhà trước khi cần đến sự can thiệp của chuyên gia. Dưới đây là một số cách kiểm soát, cha mẹ hoàn toàn có thể thử để giảm dần và chuyển hướng hành vi. 

4.1. Cung cấp cảm giác kích thích thay thế

Trẻ tự kỷ hay giật tóc thường có nhu cầu kích thích xúc giác. Cha mẹ có thể chuẩn bị đồ chơi bóp tay, đất nặn, vải có bề mặt khác nhau hoặc bóng giảm stress để trẻ chạm, bóp thay vì giật tóc. 

4.2. Theo dõi hành vi bằng nhật ký

Ghi lại thời điểm, hoàn cảnh và cảm xúc khi trẻ giật tóc sẽ giúp cha mẹ nhận ra điều gì đã kích thích bé làm vậy, một số lý do phổ biến như mệt mỏi, lo âu, chuyển tiếp hoạt động hay quá tải giác quan. Việc này rất hữu ích để điều chỉnh môi trường và lịch sinh hoạt phù hợp hơn.

4.3. Xây dựng thói quen sinh hoạt ổn định

Xây dựng thói quen với một lịch trình đều đặn và có thể dự đoán giúp trẻ giảm căng thẳng. Khi mức độ lo âu giảm, nhu cầu tự trấn an bằng hành vi giật tóc cũng có xu hướng giảm theo.

4.4. Hướng dẫn các kỹ thuật thư giãn đơn giản

Cha mẹ có thể cùng trẻ luyện thở sâu, nắm chặt, thả lỏng bàn tay, vươn vai hoặc kéo giãn cơ thể khi trẻ bắt đầu căng thẳng. Việc lặp lại thường xuyên sẽ giúp trẻ dần học cách tự điều chỉnh cảm xúc.

4.5. Chuyển hướng hành vi một cách nhẹ nhàng

Khi trẻ bắt đầu giật tóc, hãy bình tĩnh chuyển hướng sang hoạt động khác thay vì la mắng hay ngăn cản gay gắt. Cách tiếp cận này giúp trẻ không cảm thấy xấu hổ, đồng thời xây dựng cảm giác an toàn và tin tưởng.

Các biện pháp tại nhà không thay thế hoàn toàn can thiệp chuyên môn nếu hành vi kéo dài hoặc nghiêm trọng, nhưng chúng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nền tảng hỗ trợ tích cực, giúp trẻ tự kỷ từng bước kiểm soát hành vi giật tóc hiệu quả hơn.

Một số cách kiểm soát hành vi giật tóc ở trẻ tự kỷ

5. Câu hỏi thường gặp

5.1. Hành vi giật tóc ở trẻ sơ sinh có phải là triệu chứng của chứng tự kỷ không?

Câu trả lời là Không. Giật tóc ở trẻ sơ sinh hoặc trẻ rất nhỏ không phải là dấu hiệu đặc trưng của tự kỷ. Ở giai đoạn đầu đời, trẻ có thể kéo hoặc xoay tóc như một hành vi khám phá cơ thể, tự trấn an khi buồn ngủ hoặc khó chịu. Chỉ khi hành vi này kéo dài, lặp lại với tần suất cao, kèm theo các dấu hiệu khác như chậm giao tiếp, ít giao tiếp mắt, ít phản ứng xã hội… phụ huynh mới nên cân nhắc đưa trẻ đi đánh giá phát triển.

5.2. Giật tóc có phải là hành vi tìm kiếm cảm giác không?

Có, trong nhiều trường hợp. Với trẻ tự kỷ, giật tóc có thể là một dạng hành vi tìm kiếm cảm giác (sensory seeking) đặc biệt là cảm giác xúc giác hoặc cảm giác bản thể. Hành vi này giúp trẻ tự điều chỉnh khi căng thẳng, buồn chán hoặc quá tải giác quan. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp giật tóc đều liên quan đến cảm giác đôi khi đó cũng là phản ứng với lo âu, thất vọng hoặc khó khăn trong giao tiếp cảm xúc.

5.3. Việc xoay tóc có liên quan đến chứng tự kỷ không?

Xoay tóc không đồng nghĩa với tự kỷ. Nhiều trẻ phát triển bình thường cũng có thói quen xoay tóc khi mệt, buồn ngủ hoặc cần được trấn an. Tuy nhiên ở trẻ tự kỷ, hành vi xoay tóc thường lặp đi lặp lại, khó dừng và có thể đi kèm với các hành vi rập khuôn khác. Việc đánh giá cần dựa trên tổng thể các dấu hiệu phát triển không nên kết luận chỉ từ một hành vi đơn lẻ.

Câu hỏi thường gặp với tình trạng trẻ tự kỷ giật tóc

>>> Xem thêm:

• Trẻ tiêm vắc xin có mắc chứng tự kỷ không? 
• Top 5 Trung tâm dạy trẻ tự kỷ ở Đống Đa: Nên chọn nơi nào?

Trẻ tự kỷ hay giật tóc không phải là hành vi “cố tình” mà thường xuất phát từ nhu cầu điều chỉnh cảm giác, giải tỏa căng thẳng hoặc thể hiện cảm xúc khi trẻ chưa thể diễn đạt bằng lời. Thay vì la mắng hay ngăn cấm, cha mẹ cần quan sát kỹ hoàn cảnh xảy ra hành vi kết hợp các biện pháp can thiệp phù hợp như điều chỉnh môi trường, hỗ trợ cảm giác và hướng dẫn trẻ cách thể hiện cảm xúc lành mạnh hơn. 

Có thể bạn chưa biết:

Một bước ngoặt đáng kể trong điều trị tự kỷ, mở ra cánh cửa hy vọng mới cho hàng triệu người bệnh trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, Miracare tự hào là cầu nối đưa bệnh nhân mắc bệnh tự kỷ điều trị tại Viện nghiên cứu, điều trị cấy ghép tế bào gốc Tokyo (TSRI) - đơn vị tiên phong và duy nhất hiện tại điều trị bệnh tự kỷ bằng phương pháp này tại Nhật Bản.

Tại TSRI có hơn 500 trẻ mắc bệnh tự kỷ đã điều trị bằng liệu pháp này, hơn 95% bệnh nhân cải thiện đáng kể sau điều trị. Cùng tìm hiểu phương pháp điều trị tự kỷ bằng liệu pháp tế bào gốc nhé!