Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Thang đo hành vi thích ứng Vineland là một trong những công cụ được sử dụng phổ biến trong đánh giá sự phát triển của trẻ, đặc biệt là khả năng giao tiếp, tự lập và kỹ năng xã hội trong đời sống hằng ngày. Việc hiểu đúng về thang đo này giúp phụ huynh và chuyên gia có cái nhìn toàn diện hơn về mức độ thích ứng của trẻ, từ đó xây dựng kế hoạch can thiệp phù hợp và theo dõi tiến trình phát triển một cách khoa học. Hãy cùng Mirai Care tìm hiểu trong bài viết dưới đây.

1. Thang đo hành vi thích ứng Vineland?

Thang đo hành vi thích ứng Vineland(Vineland Adaptive Behavior Scales – VABS) là công cụ đánh giá chuẩn hóa, được sử dụng rộng rãi trong tâm lý học và giáo dục đặc biệt nhằm đo lườngkhả năng thích ứng của trẻ trong đời sống hằng ngày.

Khác với các thang đo trí tuệ (IQ) tập trung vào năng lực nhận thức, Vineland đánh giátrẻ làm được gì trong thực tế, thông qua các hành vi quen thuộc như:

• Giao tiếp (hiểu – nói – tương tác)
• Tự chăm sóc và sinh hoạt cá nhân
• Kỹ năng xã hội
• Vận động (với trẻ nhỏ)

Thang đo Vineland thường được thực hiện thông quaphỏng vấn phụ huynh/người chăm sóc chính, giúp phản ánh chân thực cách trẻ функциони (hoạt động) trong môi trường tự nhiên như gia đình, trường học, cộng đồng.

Trong lĩnh vực can thiệp sớm và tự kỷ, Vineland đóng vai trò quan trọng trong:

• Đánh giá mức độ chậm phát triển
• Hỗ trợ chẩn đoán rối loạn phổ tự kỷ, chậm phát triển trí tuệ
• Xây dựng và theo dõi kế hoạch can thiệp cá nhân (IEP)

​​​​​​​Thang đo hành vi thích ứng Vinelandlà công cụ đánh giá chuẩn hóa, được sử dụng rộng rãi trong tâm lý học

2. Nguồn gốc của thang đo hành vi thích ứng Vineland

Thang đo Vineland được phát triển lần đầu tiên vàonăm 1935bởi nhà tâm lý học người MỹEdgar A. Doll, với mục tiêu đánh giá khả năng thích nghi xã hội của trẻ em và người có khó khăn phát triển.

Trải qua nhiều thập kỷ, Vineland liên tục được:

• Nghiên cứu
• Chuẩn hóa
• Cập nhật theo tiến bộ khoa học và thực tiễn lâm sàng

Đến nay, Vineland đã có nhiều phiên bản cải tiến (Vineland-II, Vineland-3), được sử dụng rộng rãi tại:

• Các trung tâm can thiệp sớm
• Bệnh viện nhi – tâm lý
• Trường giáo dục đặc biệt
• Các nghiên cứu học thuật quốc tế

Điểm mạnh của Vineland nằm ở triết lý cốt lõi:Đánh giá trẻ dựa trên khả năng thích nghi thực tế, tôn trọng sự khác biệt và lấy chức năng sống làm trung tâm, thay vì chỉ dựa vào điểm số học thuật.

Chính vì vậy, Vineland được xem là một trong nhữngthang đo nền tảngkhi làm việc với trẻ tự kỷ, ADHD, chậm phát triển trí tuệ và các rối loạn phát triển khác.

3. Vineland đánh giá dựa trên những lĩnh vực nào?

Thang đo hành vi thích ứng Vineland đánh giá khả năng thích nghi của trẻ thông qua5 lĩnh vực cốt lõi, phản ánh trực tiếp cách trẻ sinh hoạt, giao tiếp và hòa nhập trong đời sống hằng ngày.

3.1. Giao tiếp

Lĩnh vực giao tiếp đánh giá khả năng hiểu và sử dụng ngôn ngữ của trẻ trong các tình huống thực tế. Nội dung đánh giá bao gồm:

• Khả năng hiểu lời nói, chỉ dẫn, câu hỏi
• Khả năng diễn đạt bằng lời nói, cử chỉ, hình ảnh
• Giao tiếp qua lại trong hội thoại, biết trả lời – đặt câu hỏi
• Sử dụng ngôn ngữ phù hợp với ngữ cảnh

Ở trẻ tự kỷ, lĩnh vực này giúp xác định rõ trẻ chậm ở mức hiểu hay mức nói, từ đó lựa chọn can thiệp ngôn ngữ phù hợp.

Thang đo hành vi thích ứng Vineland sẽ đánh giá khả năng giao tiếp của trẻ

3.2. Kỹ năng sinh hoạt hằng ngày

Đây là nhóm kỹ năng phản ánh mức độ tự lập của trẻ trong cuộc sống. Vineland sẽ đánh giá các kỹ năng sau:

• Tự ăn uống, vệ sinh cá nhân
• Mặc quần áo, đi giày dép
• Thực hiện các sinh hoạt tại nhà
• Kỹ năng sinh hoạt trong cộng đồng (đi học, đi chơi, mua đồ…)

Lĩnh vực này rất quan trọng vì nhiều trẻ có khả năng nhận thức tốt nhưng kỹ năng tự phục vụ còn hạn chế, ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống.

3.3. Xã hội hóa

Xã hội hóa đánh giá cách trẻ tương tác và thích nghi trong các mối quan hệ xã hội, bao gồm:

• Khả năng chơi với bạn
• Hiểu quy tắc xã hội, lượt chơi, chờ đợi
• Nhận biết cảm xúc của bản thân và người khác
• Phản ứng phù hợp trong các tình huống xã hội

Ở trẻ tự kỷ, đây thường là lĩnh vực có điểm thấp nhất và cần can thiệp lâu dài, có hệ thống.

3.4. Vận động

Lĩnh vực vận động chủ yếu áp dụng cho trẻ nhỏ, bao gồm cả vận động thô và vận động tinh:

• Vận động thô: đi, chạy, nhảy, leo cầu thang
• Vận động tinh: cầm nắm, xếp hình, vẽ, thao tác tay

Đánh giá vận động giúp xác định trẻ có gặp khó khăn phối hợp cơ thể hay không, từ đó cân nhắc can thiệp vận động hoặc hoạt động trị liệu (OT).

Thang đo hành vi thích ứng Vineland sẽ đánh giá khả năng vận động của trẻ

3.5. Hành vi kém thích ứng

Đây là lĩnh vực bổ sung, nhằm ghi nhận các hành vi gây cản trở quá trình học tập và hòa nhập, như:

• Cáu gắt, ăn vạ, bùng nổ cảm xúc
• Tự kích thích (lắc, xoay, la hét…)
• Hành vi chống đối, né tránh, không hợp tác
• Lo âu, sợ hãi quá mức

Lĩnh vực này không dùng để chấm điểm năng lực, mà giúp chuyên gia hiểu rõ các rào cản hành vi để xây dựng chiến lược can thiệp phù hợp.

4. Cách đánh giá và tính điểm

Vineland được thực hiện chủ yếu thông qua phỏng vấn bán cấu trúc với phụ huynh hoặc người chăm sóc chính – những người hiểu rõ nhất cách trẻ sinh hoạt hằng ngày.

Quy trình đánh giá thường gồm:

• Chuyên gia đặt câu hỏi theo từng lĩnh vực
• Phụ huynh mô tả mức độ trẻ thực hiện được trong thực tế
• Mỗi hành vi được chấm theo thang điểm chuẩn (chưa làm được – làm được một phần – làm độc lập)

Sau đó, điểm số sẽ được:

• Chuẩn hóa theo độ tuổi
• Tổng hợp thành điểm từng lĩnh vực
• Tính ra chỉ số hành vi thích ứng tổng thể

Kết quả Vineland không dùng để “dán nhãn” trẻ, mà nhằm:

• Xác định mức độ hỗ trợ trẻ cần
• Làm căn cứ xây dựng kế hoạch can thiệp cá nhân
• Theo dõi sự tiến bộ của trẻ theo thời gian

5. Vineland-3 so với Vineland-II khác gì?

5.1 Sự khác biệt giữa thang đo Vineland-3 và Vineland-II

Thang đo hành vi thích ứng Vineland II và 3 không thể thay thế cho nhau, bởi chúng được xây dựng với cách tiếp cận, cấu trúc câu hỏi và chuẩn chấm điểm khác nhau. Thực tế cho thấy, Vineland-3 thường cho kết quả điểm số thấp hơn Vineland-II trên hầu hết các lĩnh vực và mức độ hành vi thích ứng. Sự chênh lệch này càng rõ rệt ở những cá nhân có mức hành vi thích ứng thấp, cho thấy Vineland-3 có xu hướng đánh giá khắt khe và sát thực tế hơn.

5.2 Mức độ tương quan giữa hai phiên bản

Các nghiên cứu chỉ ra rằng hệ số tương quan đồng thuận (CCC) giữa Vineland-3 và Vineland-II dao động từ 0,78 đến 0,91, tùy theo từng lĩnh vực và tiểu lĩnh vực. Điều này phản ánh:

• Hai phiên bản có mức độ tương đồng cao
• Tuy nhiên, không hoàn toàn giống nhau, đặc biệt ở nhóm trẻ có khó khăn rõ rệt về hành vi thích ứng

Đáng chú ý, 77% người tham gia có điểm số thấp hơn khi được đánh giá bằng Vineland-3 so với Vineland-II, cho thấy sự khác biệt này có ý nghĩa lâm sàng rõ ràng, chứ không chỉ là sai số thống kê.

​​​​​​​

Thang đo hành vi thích ứng Vineland II và 3 khác nhau về cách tiếp cận, cấu trúc câu hỏi và chuẩn chấm điểm

5.3 Những thay đổi chính của Vineland-3 so với Vineland-II

Vineland-3 được cập nhật nhằm phản ánh sát hơn khả năng thích ứng thực tế của trẻ, với một số điều chỉnh quan trọng:

Những thay đổi này giúp Vineland-3 đánh giá chi tiết và chính xác hơn, đặc biệt trong bối cảnh chẩn đoán và theo dõi trẻ có rối loạn phát triển thần kinh như tự kỷ, ADHD, chậm phát triển trí tuệ.

5.4 Ý nghĩa trong thực hành đánh giá

Việc hiểu rõ sự khác biệt giữa Vineland-3 và Vineland-II là vô cùng quan trọng:

• Diễn giải kết quả đánh giá đúng cách
• Tránh so sánh sai lệch giữa các lần đánh giá khác phiên bản
• Ứng dụng chính xác vào xây dựng kế hoạch can thiệp cá nhân

Mỗi phiên bản Vineland đều có giá trị riêng, và đóng vai trò không thể thiếu trong việc đánh giá, theo dõi và hỗ trợ hành vi thích ứng của trẻ.

 

>>> Xem thêm:

• 4+ Cách dạy giao tiếp xã hội ở trẻ tự kỷ hiệu quả
• 6+ Phương pháp điều hòa cảm xúc cho trẻ tự kỷ

Kếtluận

Thang đo hành vi thích ứng Vineland là công cụ đánh giá khoa học và toàn diện, giúp đo lường chính xác khả năng giao tiếp, sinh hoạt hằng ngày, xã hội hóa và vận động của trẻ. Thông qua Vineland, phụ huynh và chuyên gia có thể hiểu rõ mức độ thích ứng thực tế của trẻ, từ đó xây dựng kế hoạch can thiệp phù hợp, cá nhân hóa theo từng giai đoạn phát triển.

Việc lựa chọn và sử dụng đúng phiên bản thang đo Vineland không chỉ hỗ trợ chẩn đoán các rối loạn phát triển như tự kỷ, ADHD hay chậm phát triển trí tuệ, mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc theo dõi tiến trình can thiệp lâu dài. Khi được thực hiện bởi đội ngũ chuyên môn, thang đo hành vi thích ứng Vineland sẽ trở thành nền tảng đáng tin cậy giúp trẻ phát huy tối đa tiềm năng và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Có thể bạn chưa biết:

Một bước ngoặt đáng kể trong điều trị tự kỷ, mở ra cánh cửa hy vọng mới cho hàng triệu người bệnh trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, Miracare tự hào là cầu nối đưa bệnh nhân mắc bệnh tự kỷ điều trị tại Viện nghiên cứu, điều trị cấy ghép tế bào gốc Tokyo (TSRI) - đơn vị tiên phong và duy nhất hiện tại điều trị bệnh tự kỷ bằng phương pháp này tại Nhật Bản.

Tại TSRI có hơn 500 trẻ mắc bệnh tự kỷ đã điều trị bằng liệu pháp này, hơn 95% bệnh nhân cải thiện đáng kể sau điều trị. Cùng tìm hiểu phương pháp điều trị tự kỷ bằng liệu pháp tế bào gốc nhé!