Mối liên hệ giữa trẻ tự kỷ nhạy cảm với sự từ chối | 5+ Nguyên nhân gây ra chứng RSD

Tác giả: Ngô Thị Thúy An , bài viết được tư vấn chuyên môn bởi: BÁC SĨ TAKAHIRO HONDA (Pajili) Giám đốc Viện Nghiên cứu Điều trị Cấy ghép Tế bào Gốc Tokyo (TSRI)

Trẻ tự kỷ thường có cách cảm nhận và phản ứng với cảm xúc khác biệt so với trẻ phát triển điển hình. Trong đó, sự nhạy cảm với việc bị từ chối là một đặc điểm khá phổ biến, ảnh hưởng trực tiếp đến hành vi, cảm xúc và khả năng hòa nhập xã hội của trẻ. Vậy vì sao trẻ tự kỷ nhạy cảm với sự từ chối, nguyên nhân là gì? Bài viết dưới đây Mirai Care sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về vấn đề này dưới góc nhìn khoa học và thực tiễn.

1. Hội chứng nhạy cảm với sự từ chối là gì?

Hội chứng nhạy cảm với sự từ chối (Rejection Sensitive Dysphoria - RSD) là một trạng thái tâm lý trong đó cá nhân trải qua cảm xúc đau đớn, căng thẳng hoặc tổn thương rất mạnh khi họ cảm nhận rằng mình bị từ chối, bị phê bình hoặc thất bại dù điều đó có thể chỉ là suy diễn chủ quan.

Người mắc RSD thường phản ứng cảm xúc dữ dội hơn mức thông thường ví dụ buồn bã sâu sắc, lo âu, xấu hổ, tức giận hoặc thu mình khi đối mặt với những tình huống tưởng chừng rất như khi bị từ chối lời đề nghị, bị nhắc nhở, không được đồng ý hay không được công nhận.

Theo các nghiên cứu, RSD có liên quan đến sự khác biệt trong cấu trúc và cách hoạt động của não bộ đặc biệt ở những vùng chịu trách nhiệm xử lý cảm xúc và phản ứng với stress. Chính điều này khiến khả năng điều tiết cảm xúc của người mắc RSD gặp khó khăn dẫn đến phản ứng quá mức trước cảm giác bị từ chối hoặc thất bại.

Ở trẻ tự kỷ, hội chứng nhạy cảm với sự từ chối có thể biểu hiện rõ rệt hơn do trẻ vốn đã gặp hạn chế trong việc hiểu tín hiệu xã hội, diễn đạt cảm xúc và xử lý tình huống giao tiếp. Vì vậy, việc bị từ chối dù là vô tình cũng có thể trở thành một trải nghiệm rất nặng nề đối với trẻ.

Hội chứng nhạy cảm với sự từ chối ở trẻ tự kỷ

2. Mối liên hệ giữa chứng nhạy cảm với sự từ chối và chứng tự kỷ

Chứng nhạy cảm với sự từ chối không phải là một chẩn đoán chính thức của rối loạn phổ tự kỷ, tuy nhiên trên thực tế tình trạng này xuất hiện khá phổ biến ở nhiều trẻ và người tự kỷ. Mối liên hệ giữa RSD và tự kỷ được lý giải thông qua cả yếu tố thần kinh, tâm lý và trải nghiệm xã hội.

Trước hết, não bộ của người tự kỷ xử lý cảm xúc và tín hiệu xã hội theo cách khác biệt. Trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn trong việc đọc hiểu ngôn ngữ cơ thể, nét mặt, giọng điệu hoặc ý định của người khác. Điều này khiến trẻ dễ diễn giải sai các tình huống giao tiếp trung tính hoặc vô ý thành sự từ chối hay chỉ trích từ đó gây ra những phản ứng cảm xúc mạnh mẽ.

Song song với đó khả năng điều tiết cảm xúc (emotional regulation) ở trẻ tự kỷ thường còn hạn chế. Khi đối diện với thất vọng, lời nhắc nhở hoặc bị từ chối mong muốn, trẻ có thể phản ứng quá mức ví dụ như buồn bã sâu sắc, lo âu, tức giận hoặc thu mình hoàn toàn. Đây là những biểu hiện rất gần với đặc điểm của hội chứng nhạy cảm với sự từ chối.

Một yếu tố quan trọng khác là trải nghiệm xã hội lặp đi lặp lại. Nhiều trẻ tự kỷ từng đối mặt với việc bị hiểu lầm khi đang giao tiếp với người khác, bị bạn bè xa lánh hoặc trêu chọc và rất có thể đã và đang gưpj khó khăn trong việc hoà nhập tập thể. Những trải nghiệm này khiến trẻ hình thành nỗi sợ bị từ chối, làm tăng nguy cơ phát triển các phản ứng cảm xúc kiểu RSD theo thời gian.

Ngoài ra, các nghiên cứu cũng cho thấy RSD thường xuất hiện đồng thời với ADHD, trong khi ADHD lại có tỷ lệ đồng mắc cao ở trẻ tự kỷ. Điều này càng củng cố mối liên hệ gián tiếp giữa chứng nhạy cảm với sự từ chối và rối loạn phổ tự kỷ.

Mối liên hệ giữa chứng nhạy cảm với sự từ chối và chứng tự kỷ

3. Nguyên nhân góp phần gây ra chứng RSD ở người tự kỷ

Chứng nhạy cảm với sự từ chối ở người tự kỷ không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ, mà là kết quả của sự kết hợp giữa nhiều yếu tố sinh học, tâm lý và môi trường sống. Việc hiểu rõ các nguyên nhân này giúp phụ huynh và người chăm sóc có cách tiếp cận phù hợp hơn trong hỗ trợ trẻ.

3.1. Khác biệt trong cấu trúc và chức năng não bộ

Người tự kỷ có những khác biệt nhất định trong cách não bộ xử lý cảm xúc và thông tin xã hội. Các vùng não liên quan đến: nhận diện cảm xúc, phản ứng với căng thẳng, điều hòa cảm xúc hoạt động không đồng đều khiến họ dễ phản ứng mạnh trước những tín hiệu mang tính đánh giá dù là rất nhỏ. Khi đối diện với lời phê bình, sự từ chối hoặc cảm giác “không được chấp nhận” não bộ có thể kích hoạt phản ứng cảm xúc quá mức, đặc trưng của RSD.

3.2. Khó khăn trong giao tiếp và hiểu tín hiệu xã hội

Người tự kỷ thường gặp hạn chế trong việc hiểu ẩn ý trong lời nói của người khác, nhận biết ngôn ngữ cơ thể, nét mặt và đặc biệt rất khó phân biệt giữa những góp ý mang tính xây dựng hoặc chỉ trích. Điều này khiến họ dễ diễn giải sai các tình huống giao tiếp bình thường thành sự từ chối hoặc phủ nhận bản thân từ đó hình thành phản ứng cảm xúc tiêu cực mạnh mẽ.

3.3. Khả năng điều tiết cảm xúc còn hạn chế

Một trong những đặc điểm phổ biến ở người tự kỷ là khó kiểm soát và điều chỉnh cảm xúc. Khi cảm thấy thất vọng, xấu hổ hoặc bị tổn thương, họ thường có biểu hiện như buồn bã kéo dài, tức giận, nghiêm trọng hơn là tự thu mình, né tránh giao tiếp. Sự thiếu linh hoạt trong điều tiết cảm xúc khiến những cảm giác bị từ chối trở nên mãnh liệt và khó nguôi ngoai, làm tăng nguy cơ phát triển RSD.

3.4. Trải nghiệm bị từ chối hoặc tổn thương lặp đi lặp lại

Người tự kỷ đa phần sẽ phải trải qua cảm giác bị bạn bè xa lánh, trêu chọc bắt nạt và thường xuyên bị chỉ trỏ vì sự khác biệt của mình. Những trải nghiệm tiêu cực này nếu diễn ra trong thời gian dài có thể khiến họ hình thành nỗi sợ bị từ chối mang tính phòng vệ và đặt bản thân trong trạng thái cảnh giác cao độ với mọi phản hồi từ người khác.

3.5. Đồng thời mắc hội chứng với các rối loạn khác

Hội chứng RSD thường diễn ra song song cùng với chứng tăng động giảm chú ý (ADHD), rối loạn lo âu, trầm cảm. Trong khi đó, các rối loạn này lại có tỷ lệ đồng mắc cao ở người tự kỷ. Sự chồng chéo này có thể khuếch đại phản ứng cảm xúc khiến người tự kỷ càng nhạy cảm hơn trước sự từ chối hoặc chỉ trích.

Nguyên nhân góp phần gây ra chứng RSD ở người tự kỷ

4. Ảnh hưởng của chứng RSD đối với người tự kỷ

Chứng nhạy cảm với sự từ chối (RSD) có thể gây ra nhiều ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống tinh thần, hành vi và các mối quan hệ xã hội của người tự kỷ. Khi thường xuyên cảm nhận hoặc lo sợ bị từ chối, phê bình hay đánh giá tiêu cực, người tự kỷ có thể rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài, lo âu cao độ và dễ bị tổn thương cảm xúc. 

Điều này khiến họ có xu hướng thu mình, né tránh giao tiếp xã hội, sợ mắc lỗi hoặc không dám thể hiện bản thân. Về lâu dài, RSD còn có thể làm giảm sự tự tin, ảnh hưởng đến kết quả học tập, công việc và khả năng duy trì các mối quan hệ từ đó tác động tiêu cực đến chất lượng cuộc sống tổng thể của người tự kỷ.

Ảnh hưởng của chứng RSD đối với người tự kỷ

>>> Xem thêm:

• Sinh non có gây tự kỷ không? | Giải đáp dựa trên các nghiên cứu y khoa
• Top 6 trung tâm dạy trẻ tự kỷ ở Cần Thơ cha mẹ nên biết

Việc trẻ tự kỷ nhạy cảm với sự từ chối không phải là biểu hiện của sự yếu đuối hay hư hỏng, mà xuất phát từ đặc điểm xử lý cảm xúc và nhận thức đặc thù của trẻ. Khi người lớn hiểu đúng nguyên nhân, nhận diện sớm dấu hiệu và áp dụng các chiến lược giao tiếp phù hợp, trẻ sẽ dần học được cách điều chỉnh cảm xúc và phản ứng tích cực hơn trước những tình huống không như mong đợi. 

Có thể bạn chưa biết:

Một bước ngoặt đáng kể trong điều trị tự kỷ, mở ra cánh cửa hy vọng mới cho hàng triệu người bệnh trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, Miracare tự hào là cầu nối đưa bệnh nhân mắc bệnh tự kỷ điều trị tại Viện nghiên cứu, điều trị cấy ghép tế bào gốc Tokyo (TSRI) - đơn vị tiên phong và duy nhất hiện tại điều trị bệnh tự kỷ bằng phương pháp này tại Nhật Bản.

Tại TSRI có hơn 500 trẻ mắc bệnh tự kỷ đã điều trị bằng liệu pháp này, hơn 95% bệnh nhân cải thiện đáng kể sau điều trị. Cùng tìm hiểu phương pháp điều trị tự kỷ bằng liệu pháp tế bào gốc nhé!